Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
254
KOREYS VA O‘ZBEK XALQ MAQOLLARINING
LINGVOKULTUROLOGIK JIHATLARINI TAHLIL QILISHDA TIL VA
MADANIYATNING BOG‘LIQLIGI
Aliqulova Feruza Abror qizi,
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti o‘qituvchisi
E-mail:
Annotatsiya. Ushbu maqolada til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi
lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Xususan, koreys va o‘zbek xalq
maqollarining lingvokulturologik xususiyatlari solishtirma tahlil asosida
o‘rganiladi. Maqolalarda xalqning milliy tafakkuri, dunyoqarashi, qadriyatlari va
madaniy urf-odatlari mujassam bo‘lgani sababli, ularni lingvokulturologiya
doirasida o‘rganish ikki xalq madaniyatini qiyosiy tahlil qilishda muhim vosita
hisoblanadi. Tadqiqot natijalari koreys va o‘zbek xalq maqollarida o‘xshashlik va
farqlarning til va madaniyat bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi hamda
xalqona tafakkur ifodalarini chuqur anglashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: til, madaniyat, lingvomadaniyat, maqollar, mentalitet.
Har bir xalq, millatning asrlar davomida shakllangan milliy qadriyatlari,
urf-odat va an’analari mavjud. Inson ana shu milliylikni o‘zida aks ettiruvchi
muayyan madaniyat, til, tarix, adabiyotga aloqador bo‘ladi. Ma’lumki, til ijtimoiy
hodisa bo‘lish bilan birgalikda madaniyat bilan ham uzviy bog‘liqdir. Bugungi
kunda insonlar, xalqlar, mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy-siyosiy, madaniy hamda
ilmiy aloqalar, xalqaro-madaniy kommunikativ jarayonlar tilshunoslik sohasida
tillarning o‘zaro munosabati, til madaniyati va tilning milliy o‘ziga xos ko‘rinishi
kabi qator masalalarni kun tartibiga qo‘ymoqda. “Gohida bir tilda so‘zlashayotgan
insonlar ham bir-birini tushuna olmaydi, bunga sabab ularning madaniyatlari
turlichaligidadir,” – deb aytgan edi tilshunos olim L.V.Sherba. Ikki madaniyat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
255
vakillari muloqot qilayotganda bir-birini tushuna olmasligi madaniyatlarning
to‘qnashuvini yuzaga keltiradi. Bu esa tilshunoslikda katta muammo sifatida
ko‘tarilib, til va madaniyat muammosini o‘rganishni maqsad qilgan –
tilshunoslikning yangi sohasi lingvokulturologiyaning yuzaga kelishiga sabab
bo‘ldi.
Lingvomadaniyat tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida XX asrning
90-yillarida vujudga keldi. Tadqiqotchilarning qayd qilishicha, “lingvomadaniyat”
( “lingvokulturologiya”) (lot. lingua “til”; cultus “hurmat qilish, ta’zim qilish”;
yunon. “ilm, fan”) termini V.N.Teliya rahbarligidagi Moskva frazeologik maktabi
tomonidan olib borilgan izlanishlar bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘lgan [1].
O‘zbek tilshunosligida “til va madaniyat” masalalari bilan eng ko‘p va xo‘p
shug‘ullangan olim Nizomiddin Mahmudov o‘zining “Tilning mukammal tadqiqi
yo‘llarini izlab...” nomli maqolasida “til” va “madaniyat” tushunchalari haqida
quyidagilarni yozadi: “Til va madaniyat deganda, ko‘pincha, “nutq madaniyati”
deyiladigan muammo assotsiativ holda esga tushsa-da, bu ikki o‘rindagi
madaniyatning aynanligini aslo ko‘rsatmaydi. Til va madaniyat deganda, odatda,
(to‘g‘risi ham shu) til orqali u yoki bu madaniyatni yoki aksincha, madaniyatni
o‘rganish orqali u yoki bu tilni tushuntirish nazarda tutiladi, aniqroq aytadigan
bo‘lsak, lingvokulturologiyadagi madaniyatning ma’nosi “aqliy-ma’naviy yoki
xo‘jalik faoliyatida erishilgan daraja, saviya (nutq madaniyati)” emas, balki
“kishilik jamiyatining ishlab chiqarish, ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy hayotida
qo‘lga kiritgan yutuqlari majmuyi (madaniyat tarixi, o‘zbek madaniyati)”
demakdir” [2].
Xalq madaniyatini ko‘rsatishda maqollar eng faol vositalardan biri sifatida
bugungi kunda tilshunoslikda lingvokulturologik izlanishlar jarayonining muhim
mavzularidan biriga aylanmoqda, ko‘plab izlanishlarning asosiy obyekti sifatida
ishlanilyapti. Koreys folklorshunos olimlari Shim Je-gi va Kim Son-pung
maqollarni “
인간사회를
있는
그대로
비추는
거울
” deb ataydilar va bu orqali
maqollar butunlay xalqning madaniyatini ko‘rsatuvchi omillar ekanligiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
256
ishonadilar. Har bir maqol, ularning fikricha, xalqning turmush tarzini qisqa va
lo‘nda umuman olganda to‘laligicha ifodalay oladigan ko‘zgudir [3]. Maqollar
yuzasidan olib borgan tadqiqotida maqollarning xususiyatlariga to‘xtalar ekan
Chve Chang-ryol shunday deydi: “Maqollar mahalliy xususiyatlarni tashiydi.
Ya’ni maqol o‘zi yaratilgan hududning o‘ziga xos mahalliy belgilarini aks ettiradi.
Turli mintaqalarning tillari, urf-odatlari, turmush tarzi va qadriyatlari turlicha
bo‘lgani kabi, maqollar ham yaratilgan hududga qarab o‘ziga xos hududiy
rangbaranglikka ega. Koreyslarning o‘ziga xos ruhi, e’tiqodi, tarixi va tafakkur
tarzini o‘zida mujassam etgan koreys maqollari ko‘p, shuning uchun ularda
mazmun o‘xshash bo‘lsa-da, har birida Koreyaning o‘ziga xosliklari aks etadi.
Shuningdek, maqollarda zamon xususiyati ham mavjud. Maqol o‘zi
yaratilgan davrning ruhiyatini aks ettiradi. Zero, turmush tarzi, qadriyatlar
zamonga qarab o‘zgarib, insonlarning dunyoqarashi va ijtimoiy tuzumi ham farq
qilib borgani sababli maqollar o‘zlari yaratilgan jamiyatning zamon sharoitlarini
aks ettirganini ko‘rish mumkin. Shu kungacha yetib kelgan maqollar orasida
bizning bugungi dunyoqarashlarimizdan farqli feodal davrga oid maqollar ko‘p
bo‘lib, zamonaviy davrda esa bugunning ruhiyatini aks ettiruvchi maqollar paydo
bo‘lyapti” [4] .
Yuqorida keltirilgan olimlarning nazariyalariga asoslangan holda bir qancha
o‘zbek va koreys tillaridagi maqollarni chuqur tahlil qilib, keltirilgan fikrlarimizni
isbotlashga harakat qilamiz. Ularda xalq turmush tarzi qay darajada
ifodalanganligini misollar yordamida keltirishga va ikki tilda mavjud bo‘lgan
maqollarning solishtirma tahlili orqali o‘zaro o‘xshash va farqli tomonlarini
ko‘rsatishga harakat qilamiz. Masalan: koreys tilidagi
“
밥이
보약이다
” (guruch
tetiklashtiruvchidir), “
남의
더운
밥이
내
식은
밥만
못하다
” (boshqaning issiq
guruchi o‘zimning sovugan guruchimdek bo‘lolmaydi), “
밥
먹을
때는
개도
안
때린다
” (guruch yeyayotganda, itni ham haydalmaydi), “
제
밥
먹은
개가
제
발등
문다
” (guruchimdan yegan it oyog‘imdan tishladi)
maqollaridagi
밥
so‘zi
“guruch” ma’nosini beradi. Guruch koreys, yapon, xitoy xalqlari uchun asosiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
257
ozuqa bo‘lib, u hamisha Uzoq Sharq dasturxonining muhim atributi bo‘lib kelgan.
Jumladan, Xitoyda ishdan bo‘shatilgan, ishini yo‘qotgan odamga nisbatan “U
qozonini sindirdi” (ya’ni guruchli qozonini)
（
砸
自己的
锅
) degan iboraning
mavjudligi ham guruchning rizqu nasiba ramzi ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek,
“guruch”, ya’ni “mi” komponenti bilan yasalgan quyidagi frazeologizmlarni
keltirish mumkin: Qiao fu nan wei wu mi zhi chui – “Uy bekasi qanchalik aqlli
bo‘lmasin, mahsulotsiz ovqat pishira olmaydi yoki “Bai yang mi yang bai yang
ren” “Har kimning aqli, tashqi ko‘rinishi va boshqalarni muhokama qilish usuli
farq qiladi” . Xitoy va koreys xalqi madaniyatida insonlar bir-biri bilan
uchrashganda “Ovqatlandingizmi?” ma’nosida xitoylarda “
你
吃了沒
?”,
koreyslarda “
밥
먹었어요
?” deb so‘rash an’anaga aylangan. Buni xitoy va koreys
xalqlarining ko‘p asrlik tarixida yashash uchun olib borilgan kurashi bilan izohlash
mumkin. (Shuni alohida ta’kidlash joizki, Koreyada 1945-yillarda, Xitoyda 1960-
yillarda ocharchilik keng tarqalgan edi).
Yuqorida keltirib o‘tilgan guruch bilan bog‘liq koreys maqollarning
o‘zbekcha muqobili sifatida esa “Yarimta non – rohati jon”, “Nasiya nonning ham
kuyugi bo‘lar, ham kesagi”, “Bir kun tuz ichgan joyga qirq kun salom ber”, “Tuzini
yeb tuzlig‘iga tupurdi” maqollarini keltirishimiz mumkin. Non va tuz azaldan
o‘zbek xalqi uchun muqaddas va muhim ozuqa etaloni hisoblanib kelib, o‘zbek
xalq maqollari orasida non va tuz konseptli maqollar juda ko‘p uchraydi. Dunyoda
o‘zbekchalik nonga yuksak hurmatda bo‘lgan xalq bo‘lmasa kerak. Deyarli
ko‘pgina xalqlarda, jumladan o‘zbek xalqida uyga mehmon kelsa, dasturxonga
birinchi bo‘lib non qo‘yadilar. Diplomatik, hamkorlik aloqalari munosabati bilan
tashrif buyurgan mehmonlarga ham non, tuz bilan peshvoz chiqadilar. Non va tuz
milliyligimiz, madaniyatimiz belgisidir. Ushbu tushunchalar eng ulug‘, eng aziz
ne’mat sifatida qon-qonimizga singib ketganki, hatto mana shu konseptlar zamirida
duo, tilak bildirish (noni ko‘paysin, noni butun bo‘lsin, bitta noni ikkita bo‘lsin),
qarg‘ish (non ko‘r qilsin, non ursin, bergan tuzimga rozi emasman, tuzim ko‘r
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
258
qilgur) ma’nolari ham shakllangan.
Koreys xalqi tomonidan ko‘p ishlatiladigan maqollardan yana biri bu
“
친구와
포도주는
오래될
수록
좋다
” (do‘stlik va vino qancha uzoq saqlansa
shuncha yaxshi bo‘ladi)
ma’nosini beradi. Koreys xalqi spirtli ichimliklar ko‘p
istemol qilganligi sababli aroq bilan bog‘liq maqollar xalq orasida ommalashgan:
“
외모는
거울로
보고
마음은
술로
본다
” (tashqi ko‘rinishni oyna orqali
ko‘rsang, qalbni aroq orqali ko‘rasan).
Shulardan yana
biri
반잔
술에
눈물나고
한잔
술에
웃음
난다
(yarim idish vino ko‘z yoshini, to‘la idishdagi vino kulguni
chiqaradi)
maqoli bo‘lib, bu maqol muloyimlik va ko‘ngil og‘ritishni ko‘rsatib
beruvchi kichik xatti-harakatni ifodalab keladi: mehmonga idishning yarmida
ichimlik berish uning ko‘nglini og‘ritish, hurmatsizlikni anglatadi. Idishni to‘latib
ichimlik berish esa, aksincha, muvaffaqiyat tilash va hurmatni ko‘rsatadi.
Shuningdek, koreys xalqiga xos bo‘lgan qarashlardan yana biri bu o‘zidan katta
inson spirtli ichimlik uzatganda uni qaytarish yoki ichmaslik unga nisbatan
hurmatsizlik hisoblanishidir. Hatto aroq quyish va ichish bilan bog‘liq bir qancha
etiket qoidalari ham mavjudki, bu koreys xalqi hayotida
술
ning katta ahamiyatga
ega ekanligini bildiradi. Koreys xalqida spirtli ichimlik kundalik hayotning
ajralmas qismi bo‘lib, ko‘cha-ko‘yda ham
술
ichib ketayotgan insonni uchratish
tabiiy holatdir. Koreys xalq maqollari orasida spirtli ichimlikning salbiy oqibatlari
haqida ogohlantiruvchi maqollar ham uchrab turadi:
“
술친구는
친구가
아니다
”
(sen bilan ichib o‘tirgan do‘st haqiqiy do‘sting emas).
Ammo bunday maqollar
judayam sanoqli.
Ammo o‘zbek tilida hech qachon koreys tilida uchraydigan spirtli ichimlik
bilan bog‘liq ijobiy mazmundagi maqollar uchramaydi. Chunki o‘zbek xalqining
ko‘pchilik qismi islom diniga sig‘inadi va islom dinida spirtli ichimlik harom
qilingan va eng og‘ir gunohlardan hisoblanadi. Shu bois xalqimizda har qanday
holatda ham spirtli ichimlik ichish doim qoralanadi:
“Aroqxo‘r – o‘ziga qonxo‘r”,
“Aroq ichgan – o‘ziga kafan bichgan”, “Pastak tog‘da qor bo‘lmas, Aroqxo‘rda
– or”.
Bu jihatdan olib qaraganda o‘zbek va koreys xalqining diniy qarashlaridagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
259
ayrim tushunchalar farq qiladi va tilda ham shunday aks etadi.
Demak, biror xalq hayotida mavjud va kundalik hayotda faol qo‘llaniluvchi
leksemalar tilda o‘z qiyofasini yaratadi va xalqlarning milliy mentalitetini
ko‘rsatishda maqollarda ishtirok etmay qolmaydi. Ahamiyatli tomoni shundaki,
har ikki tilda mavjud bo‘lgan bir xil maqollar ba’zan ikki xalq tomonidan bir xil,
ba’zan umuman boshqacha ifoda bilan o‘zining xususiyatlarini ochib beradi.
Buning sababi shundaki, xalqda bor narsa uning tilida ham ifodalanadi. Agar bir
narsa yoki holat har ikkala tilda ham mavjud bo‘lsa, maqol ko‘pincha bir xil ma’no
anglatadi. Agar buning aksi bo‘lsa, maqollar umuman boshqacha ma’no berishi
yoki bir maqolning muqobil varianti qiyoslanayotgan tilda umuman mavjud
bo‘lmasligi mumkin. Shu o‘rinda koreys va o‘zbek maqollarida xalqning
o‘tmishidan bugungi kunigacha bo‘lgan barcha millatga xos urf-odatlar o‘z aksini
topgan va xalq o‘g‘zaki ijodining nodir namunalari sifatida maqollar bu vazifani
bajarishda yetakchilik qiladi. O‘zbek va koreys xalqining mentalitetiga xos
jihatlarni o‘rganishda o‘zbek va koreys maqollari bu ikki xalqning o‘ziga yarasha
o‘xshash va farqli tomonlarini ko‘rasatib bera oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. –М.: Школа “Языки русской
культуры”, 1996.
2.
Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiq yo‘llarini izlab…//O‘zbek tili va
adabiyoti. – Toshkent, 2012. – №5. – 10 b.
3.
Manba:
encykorea.aks.ac.k.
심재기
,
김선풍
.
«
속담
»,
한국민족문화대백과사전
. – South Korea, 2021.
4.
최창렬
.
우리속담연구
. –
일지사
, 1999. – 16
쪽
.
