Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
239
DALILLARGA ASOSLANGAN TIBBIYOT.
Tohirjonov A.A.
Yuz-jag‘ jarrohligi kafedrasi magistr, TDSI
Donoboyev Sh.B.
Yuz-jag‘ jarrohligi kafedrasi magistr, TDSI
Kamilova D.N.
Ilmiy rahbar, TDSI
Dalillarga asoslangan tibbiyot (DAT) – bu klinik qarorlar qabul qilishda eng
yaxshi mavjud dalillarni, ya’ni ishonchli ilmiy tadqiqotlar natijalarini, shuningdek,
shifokor tajribasi va bemorning qadriyatlarini uyg‘unlashtirishga asoslangan
yondashuvdir. DAT tibbiyot amaliyotida aniqlik, samaradorlik va individual
yondashuvni ta’minlashga xizmat qiladi. Uning asosiy komponentlariga
quyidagilar kiradi:
1) eng dolzarb klinik savollarni aniqlash;
2) dalillarni tizimli izlash;
3) topilgan dalillarni tanqidiy baholash;
4) dalillarni amaliyotga joriy etish;
5) natijalarni baholash va qayta ko‘rib chiqish.
Maqsadi va vazifalari
Ushbu tezisning maqsadi – dalillarga asoslangan tibbiyot (DAT) va klinik
epidemiologiya fanining zamonaviy tibbiyotdagi ahamiyatini yoritish, ularning
asosiy tamoyillari va metodologik yondashuvlarini tahlil qilishdir.
Vazifalari quyidagilardan iborat:
- DAT tushunchasiga aniqlik kiritish va uning asosiy komponentlarini bayon
etish;
- Klinik epidemiologiyaning predmeti va asosiy usullarini ko‘rsatish;
- Xavf omillari tushunchasini ochib berish va ularni aniqlash usullarini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
240
izohlash;
- Yozma tadqiqot usulining ahamiyatini asoslab berish.
Natijasi
Tezisda dalillarga asoslangan tibbiyotning nazariy asoslari va amaliy
qo‘llanilishi yoritildi. Klinik epidemiologiyaning diagnostika va profilaktika
sohasida tutgan o‘rni ko‘rsatildi. Xavf omillarining turlari va ularni aniqlashga
xizmat qiluvchi tadqiqot usullari haqida ma’lumotlar taqdim etildi. Tibbiy
qarorlarni ilmiy asosda qabul qilish uchun klinik epidemiologik yondashuvlar
zarurligi asoslandi.
Ilmiy yangiligi
Mazkur
tadqiqotda
dalillarga
asoslangan
tibbiyot
va
klinik
epidemiologiyaning integratsiyalashgan yondashuvi asosida xavf omillarini tahlil
qilish va baholashning zamonaviy metodlari tizimli ravishda tahlil qilindi. Shu
orqali tibbiyot amaliyotiga zamonaviy statistik va analitik usullarni keng joriy etish
zarurligi asoslab berildi.
DAT konsepsiyasi ilk bor 1990-yillarda Kanada va AQSHda shakllangan
bo‘lib, professor Deyvid Sakett rahbarligidagi guruh tomonidan asoslab berilgan.
Bugungi kunda ushbu yondashuv tibbiyot ta’limi va amaliyotining ajralmas
qismiga aylangan. Uning ustunliklariga quyidagilar kiradi: diagnostik va
davolashda aniqlikni oshirish, sog‘liqni saqlash resurslaridan oqilona foydalanish,
bemor ehtiyojlariga mos keladigan qarorlar qabul qilish va nojo‘ya ta’sirlarni
kamaytirish.
Klinik epidemiologiya esa DATning nazariy va amaliy asosini tashkil qiladi.
Bu fan kasalliklarning tarqalishi, omillari va oqibatlarini o‘rganish orqali tibbiy
qarorlar uchun dalillarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Klinik epidemiologiyaning
predmeti – bu klinik sharoitda sog‘liq holatini aniqlash, baholash va davolash
usullarining samaradorligini o‘rganishdir. Asosiy usullariga kuzatuv (ko‘ndalang,
holat-nazorat, kohort), eksperimental (randomizatsiyalangan klinik sinovlar) va
statistik tahlillar kiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
241
Xavf omili tushunchasi kasalliklarning sababchi mexanizmlarini tushunishda
muhim o‘rin tutadi. Xavf omili – bu ma’lum bir kasallik rivojlanish ehtimolini
oshiruvchi har qanday biologik, ijtimoiy, atrof-muhitga oid yoki xulq-atvorga
bog‘liq omildir. Masalan, yurak-qon tomir kasalliklari uchun chekish,
gipertenziya, giperxolesterinemiya xavf omillari hisoblanadi. Xavf omillari
birlamchi (kasallik rivojlanishidan oldin ta’sir qiluvchi), ikkilamchi (kasallikni erta
aniqlashga yordam beruvchi) va uchlamchi (asoratlarning oldini olishga xizmat
qiluvchi) darajalarga bo‘linadi.
Yozma tadqiqot usuli xavf omillarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, kasalliklarning tarqalishi, bog‘liqligi va sabablari o‘rtasidagi munosabatni
aniqlash imkonini beradi. Ayniqsa kohort va holat-nazorat tadqiqotlari xavf
omillarini aniqlashda keng qo‘llaniladi. Ushbu yondashuv sog‘liqni saqlash
siyosatida profilaktika choralarini ishlab chiqish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilish va resurslarni oqilona taqsimlashda asosiy vosita hisoblanadi.
Shunday qilib, DAT va klinik epidemiologiya zamonaviy tibbiyotda
kasalliklarning sabablari va ularni oldini olish strategiyalarini ilmiy asosda ishlab
chiqishda muhim o‘rin egallaydi.
Xulosa
Dalillarga asoslangan tibbiyot va klinik epidemiologiya bugungi tibbiyot
amaliyotining ajralmas asoslaridan biridir. Ushbu yondashuvlar kasalliklarni
aniqlash, davolash va oldini olishda ishonchli va tizimli ilmiy asosga tayangan
holda qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Klinik epidemiologiyaning zamonaviy
metodlari, jumladan yozma tadqiqot usullari, xavf omillarini aniqlash va ularni
bartaraf etish choralarini ishlab chiqishda muhim vosita hisoblanadi. DAT
amaliyoti nafaqat sog‘liqni saqlash tizimi samaradorligini oshiradi, balki
bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Shu sababli, har bir
klinik shifokor va tadqiqotchi uchun DAT va klinik epidemiologiya bilimlariga ega
bo‘lish, ularni amaliyotga tatbiq etish muhim vazifa hisoblanadi.
