Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
232
QISQARTMA GAPLAR MAVZUSIDA O‘RTA BOSQICH
O‘QUVCHILARGA INGLIZ TILI GRAMMATIKASINI O‘RGATISH
Nazirova Laylo
Ziyayeva Feruza
Qurbonova Dildora
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, 4-bosqich talabalari
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada “Abbreviations” — qisqartma gaplar
mavzusi asosida ingliz tili grammatikasini o‘rta bosqichdagi o‘quvchilarga
samarali o‘rgatish masalasi yoritiladi. Unda qisqartma gaplarning turlari, ularni
anglash va to‘g‘ri qo‘llash usullari, kontekst asosidagi mashqlar, o‘yinli va
kommunikativ yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, interaktiv va multimodal
vositalar orqali qisqartma gaplar grammatikasini o‘zlashtirishning afzalliklari
ham yoritib beriladi. Maqola amaliy faoliyat bilan shug‘ullanayotgan ingliz tili
o‘qituvchilari uchun foydali metodik tavsiyalarni taqdim etadi.
Abstract: This article discusses effective methods for teaching English
grammar through the topic of “Abbreviations” to intermediate learners. It
explores the types of elliptical constructions, how to recognize and apply them
correctly, and the benefits of using context-based, communicative, and interactive
approaches. Practical guidance is offered for English teachers seeking to enhance
grammar lessons with theme-based methods.
Kalit so‘zlar: qisqartma gaplar, grammatika, kontekstual o‘qitish, interaktiv
metod, ingliz tili, o‘rta bosqich, o‘yinli faoliyat
Ingliz tili grammatikasini o‘rganishda qisqartma gaplar (elliptical sentences)
alohida o‘rin egallaydi. Ular so‘zlashuv nutqida keng qo‘llaniladi va tabiiy, ravon
muloqotning ajralmas qismi hisoblanadi. Elliptik konstruktsiyalar orqali
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
233
muloqotda ortiqcha so‘zlar ishlatilmasligi, nutq ixcham va aniq bo‘lishi
ta'minlanadi. Bu til o‘rganuvchining mantiqiy fikrlashini ham rivojlantiradi.
Qisqartma gaplar o‘quvchilarning muloqotdagi tezlik va tabiiylikni
o‘zlashtirishida muhim vositadir, chunki ular real nutqda ko‘p uchraydi va tilni
soddalashtirishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, o‘rta bosqichdagi o‘quvchilar uchun
qisqartma gaplarni o‘zlashtirish tilni jonli va tabiiy tarzda ishlatish malakasini
shakllantirishda muhim bosqichdir. Qisqartma gaplar egasiz, fe’lsiz yoki to‘liq
sintaktik tuzilmasiz shakllarda bo‘lib, ular muayyan kontekstda to‘liq ma’no
anglatadi. Bu grammatik birliklar o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash, kontekstdan
ma’no chiqarish va mustaqil jumla tuzish salohiyatini rivojlantiradi. Masalan, “She
likes apples and he does too” kabi gaplar yordamida o‘quvchi bir nechta gaplar
orasidagi bog‘liqlikni anglab, qisqartma struktura orqali muloqotni
ixchamlashtirishni o‘rganadi. Yoki “Want some tea?” singari so‘zlashuv shakllari
orqali real hayotiy vaziyatlarda qisqartma gaplardan qanday foydalanish
mumkinligi amalda ko‘rsatib beriladi. Bu metod grammatika qoidalarini quruq
nazariyadan chiqarib, uni amaliy nutqiy vosita sifatida o‘rgatish imkonini beradi.
Shu jihatdan bunday darslarda kontekst asosida yondashuv ayniqsa
ahamiyatli bo‘ladi. O‘quvchilar avvalo to‘liq gaplarning strukturasi bilan
tanishadilar, so‘ngra ulardan qisqartma shakllar qanday hosil bo‘lishini tushunib
yetadilar. Bu jarayonda izchil mashq turlari, jumladan, to‘ldirish, qayta tuzish,
dialoglarni tahlil qilish kabi topshiriqlar yordamida grammatik birliklar
mustahkamlanadi. Masalan, ikki gapli muloqotni qisqartma shaklga keltirish, yoki
faqat tinglab bo‘sh qoldirilgan qismlarni to‘g‘ri topish orqali o‘quvchilar
kontekstda fikrni anglashi, nutqni kuzatishi va to‘g‘ri natija chiqarishi o‘rganiladi.
Bundan tashqari, sahnalashtirish, rolli o‘yinlar, juftlik yoki guruh bo‘lib muloqot
qilish orqali qisqartma gaplarni jonli muloqotda qo‘llash rag‘batlantiriladi. Bu
usullar o‘quvchilarda faollik, ishtirokchanlik va tilni muloqot vositasi sifatida
anglashni kuchaytiradi.
1
G‘anieva, M. Ingliz tili sintaksisi. — Toshkent: O‘zDJTU, 2015. — 216 b.
2
Thornbury, S. How to Teach Grammar. — Harlow: Longman, 1999. — 192 b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
234
Dars jarayonida o‘yinli metodlar va multimodal ta’lim vositalari, ya’ni
eshitish, ko‘rish va harakat bilan bog‘liq manbalar, ayniqsa, ta’sirchan bo‘ladi.
Interaktiv testlar, video-dialoglar, rasmli topshiriqlar va elektron platformalar
orqali qisqartma gaplar kontekstda ko‘rsatiladi, bu esa ularni yaxshiroq tushunish
va tezroq o‘zlashtirishga olib keladi. Masalan, BBC Learning English va
Cambridge Grammar Practice kabi zamonaviy manbalarda so‘zlashuvdagi
qisqartma shakllarning boy namunasi mavjud bo‘lib, ulardan foydalanish
o‘quvchilarni amaliy nutqqa yaqinlashtiradi. Bu resurslar orqali o‘quvchilar
nafaqat eshitadi, balki vaziyatni tasavvur qiladi, tushunadi, ishtirok etadi va o‘z
fikrini bayon qilishga intiladi. Bunday faol jarayonda o‘qituvchi grammatikani
oddiy qoidalar jamlanmasi sifatida emas, balki muloqotda xizmat qiladigan vosita
sifatida taqdim etadi. Grammatikani kontekst asosida o‘rgatish, ayniqsa qisqartma
gaplar kabi real hayotga yaqin birliklar uchun eng samarali yondashuv
hisoblanadi.
Bu yondashuv esa o‘quvchilarda “qoidani bilish” emas, balki
“qoidani foydalana olish” malakasini shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, “Abbreviations” mavzusi asosida qisqartma gaplarni
o‘rgatish o‘rta bosqichdagi o‘quvchilarning nafaqat grammatik bilimlarini, balki
nutqiy kompetensiyasini, mantiqiy tafakkurini va soddalikka intilishini ham
rivojlantiradi. Qisqartma gaplar yordamida o‘quvchi o‘z fikrini ixcham, ravon va
aniq ifodalay oladi. Darslar real kommunikatsiya ehtiyojlariga mos ravishda tashkil
etilganda, o‘quvchi o‘rgangan grammatik shakllarni hayotda ishlatish qobiliyatini
egallaydi. Bu esa grammatika o‘rgatish jarayonining haqiqiy natijasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Harmer, J. (2007). The Practice of English Language Teaching. Pearson
Longman.
2. Thornbury, S. (1999). How to Teach Grammar. Longman.
3. Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to
3
Brown, H. D. Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language Pedagogy. — 3rd ed. — New York:
Pearson Education, 2007. — 560 p.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
235
Language Pedagogy. Pearson Education.
4. G‘anieva, M. (2015). Ingliz tili sintaksisi. Toshkent: O‘zDJTU.
5. BBC Learning English — https://www.bbc.co.uk/learningenglish
6. Cambridge Grammar Practice — https://www.cambridge.org
