Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
151
GURUHIY TRENINGLARDA PSIXOGIMNASTIKANING ROLI
Raxmanberdiyev Muxtor Murotqulovich
Surxondaryo viloyati Jarqo’rg’on tumani 27-sonli umumta'lim maktab
psixologi
Anotatsiya: Ushbu maqolada guruhiy psixologik treninglarda qo’llanadigan
psixogimnastikaning o’rni va ahamiyati haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar: psixogimnastika, maqsadi, vazifasi, trenerga tavsiyalar,
diagnostika,
korreksiya, hissiy tanglik, mimikali va pantomimikali etyudlar, tana
tili.
Psixogimnastika – bu guruh a’zolarining o‘zini iamoyon qila oladigan va
nutqsiz munosabatga kirisha olishini ta’minlovchi metoddir. Bu samarali vosita
yordamida shaxsning ijtimoiy hodisalarni idrok qilishi uchun eng qulay sharoit
yaratiladi, “tana tili”ga e’tibor beriladi, atrof-hayot munosabatlarini ifodalashga
imkoniyat yaratiladi.
Guruh a’zolarining asosiy kommunikatsiya vositasi imo-ishorali harakatlar
bilan ta’sir o’tkazish hisoblanadi. Tor ma’nodagi psixogimnastika -o’yinlar
etyudlar ko’rinishida bo’lib, guruh a’zolari aloqa vositasi sifatida nutqsiz harakatni
qo’llaydilar. Psixogimnastikaning bu turi guruhiy korreksiya vazifalarini
bajarishga yo’naltirilgan, ya’ni o’zaro aloqa o’rnatish, tarang vaziyatni ko’tarib
tashlash, qarama-qarshi tomon aloqalarini ishlab chiqish va boshqalar. Keng
ma’nodagi psixogimnastika – bu maxsus mashg’ulotlar kursi bo’lib, uning
yo’nalishi bilishga oid va shaxsiy emotsional tomondan rivojlantirishga va
korreksiya qilishga qaratilgandir. Guruh bilan ishlashning nutqsiz usuli sifatida
psixogimnastika hissiy kechinmalarning paydo bo’lishi, emotsional holatlarning
kechishi, harakatlarni bajarishdagi muammolar, yuz mushaklarining ma’noli
harakatlari, imo-ishoralar bilan qilinadigan harakatlarni nazarda tutadi, mijozga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
152
o’zini namoyon qilishga va so’z yordamisiz muloqot o’rnata olishga imkon
yaratadi. Bu qayta tiklovchi psixokorreksiya metodi bo’lib, maqsadi – mijoz
shaxsini o’rganish, tushunish va o’zgartirishdir demakdir. Psixogimnastik
mashqlarni o‘tkazishning o‘ziga xosligi. Psixogimnastika 3 qismdan iborat bo’lib,
har bir qism o’zining mustaqil vazifalari va shaxsiy metodik vositalari bilan
xarakterlanadi:
Tayyorgarlik kismi.
Pantomimika (imo-ishorali harakatlar) qismi
Yakuniy qism.
Tayyorgarlik qismi qoidaga asosan diqqatni rivojlantirishga qaratilgan
mashqlardan boshlanadi. Bu turdagi mashqlarga quyidagilar kiradi:
- kechikish (orqada qolish) mashqi: Guruh a’zolari oddiy gimnastika mashqini
boshlovchidan bir harakatga ortda qolib ketma-ket ravishda qaytaradilar. Mashq
tezligi sekin-asta ortib boradi.
-ritmni doira bo’ylab uzatish: Guruh a’zolarining hammasi bir-birining
ortidan doira bo’ylab berilgan ritmni chapak chalib takrorlaydilar.
- harakatni doira bo’ylab uzatish: Guruh a’zolaridan biri tasavvuridagi
predmet bilan shunday harakat bajara boshlaydiki, bu harakatni keyingi ishtirokchi
davom ettira olishi kerak. Keyingi ishtirokchi ham tasvirlangan predmet bilan
bog‘liq boshqa biron harakatni bajarishi va bu predmet doira bo’ylab turli
harakatlar bilan aylanib chiqishi lozim. - oyna: Guruh a’zolari juft-juft bo‘lib
ajraladilar va navbatma-navbat o‘z sheriklarining harakatini takrorlaydilar.
Mashqlarning yana bir turi, asosan, tarang holatni olib tashlashga mo‘ljallangan
bo‘lib, oddiy harakatlardan tashkil topgan. Masalan: “Men suvda yurib
ketayapman”, “Ishdan qaytyapman”, “Guruhdagi mashg‘ulotga ketyapman” v.b.
Bu turkumga “Uchinchisi ortiqcha” tipidagi mashqlar ham talluqli bo‘lib, ulardan
turli harakatli o‘yinlar sifatida foydalanish mumkin. Keyingi turdagi mashqlar
guruh a’zolari o‘rtasidagi emotsional masofani qisqartirishga, hamkorlikda
ishlashga, va o‘zaro yordamni rivojlantirishga yo’naltirilgandir. Bunda bevosita
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
153
aloqani nazarda tutuvchi fazoviy masofani kamaytiruvchi mashqlardan
foydalaniladi: juft-juft bo‘lib tor ko‘prikda ajralish, stulga o‘tirish, boshqa odam
bilan mashg‘ul bo‘lish, xafa bo‘lgan odamni tinchlantirish, davra bo‘ylab sezgilari,
his-tuyg‘ularini kuzatish. Oxirgi mashqda guruhning barcha a’zolari ko‘zlarini
yumib, doira bo‘lib o‘tiradilar. A’zolardan biri qo‘lini sal tekkizish orqali
qandaydir sezgini yonidagi sherigiga o‘tkazadi. Sherigi esa o‘z navbatida yonidagi
sherigiga xuddi shu hisni mazmunini o‘zgartirmay faqat o‘z usuli yordamida
o‘tkazishi lozim. Bir his (sezgi) turli harakatlar, qo’lning sal tegishi yordamida
ifodalanadi, davra bo‘ylab aylanadi, Bu turdagi mashqlar mijozdagi xavfsirash
hissini yo‘qotishga, o‘zaro ishonch, bir-birini hissiy tushinish, qabul qilishga
yordam beradi. Ishning dastlabki tayyorgarlik davrida tayyorgarlik qismiga
mashg‘ulotning yarmidan ko‘p vaqtini, ba’zan esa hamma vaqtni ajratish mumkin.
Chunki bu qismda xavotirlanish, zo‘riqish, mijozning o‘zini erkin tutolmasligi,
aloqa o‘rnatishdagi qo‘rquv kabilar o‘rganilmagan sharoitda kuchayadi, va aynan
shuning uchun bunday ko‘rinishlarni bartaraf etishga yordam beruvchi mashqlar
o‘tkazish zarur bo‘ladi. Bunday hollarda guruh a’zolarida qanday kechinmalar
bo‘lganini muhokama qilishga kam vaqt ajratib, eng umumiy kechinmalar
bilangina cheklanib qolinadi. Mashqlarni tanlash va davomiyligi guruhning
umumiy holatiga, rivojlanishiga, maqsad va vazifalariga ko‘ra aniqlanadi. Ba’zi
hollarda psixogimnastikaning birinchi mashg‘ulotlari boshlangich qism
mashqlaridan iborat bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu bosqichda haddan ziyod
murakkab pantomimik vazifalar bermaslik va mashqlarni izohlashga berilib
ketmaslik kerak. Bunday sharoitda guruhga diqqatni mashq qiluvchi, nutqsiz
ta’sirotlarni tushunish kunikmasini rivojlantiruvchi, o‘zaro emotsional masofani
kichraytiruvchi umumiy mashqlar tavsiya qilish samarali natija beradi.
Keyingi
bosqichlarda
pantomimik
vazifalarning
salmog’i ortadi.
Psixogimnastikada pantomimika qismiga korreksiyalash guruhida asosiy vaqt
ajratiladi. Mijoz taklif qilgan mavzular so‘zsiz tanlanadi. Mavzular psixolog
tomonidan ham tavsiya qilinishi mumkin. Pantomimika uchun mavzular mazmuni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
154
chegaralanmagan va alohida bir mijozning muammolariga, butun guruh
a’zolarining muammolariga, shaxslararo harakatlarga mo‘ljallangan bo‘lishi
mumkin. Pantomimika qismida quyidagi mavzular tez-tez yakullaniladi:
1.Qiyinchiliklarni engib o‘tish. Bu mavzu umuminsoniy muammolar va
munozaralarni aks ettirib, timsol ko’rinishida tasavvur qilinishi mumkin.
“Qiyinchiliklarni yengib o‘tish”, “Ta’qiqlangan meva”, “Chorraha”, “Kasallik”,
“Sog’liq”, “Baxt”, “Xavf’ va boshqalar. Barcha mijozlar navbatma-navbat hayotiy
qiyinchiliklarni qanday bartaraf etishni tasvirlaydilar, Qiyinchilik timsoli sifatida
qandaydir predmetdan foydalanish, masalan. stul yoki skameyka to‘siq bo‘lib uni
engib o‘tish kerak.
2. Ta’qiqlangan meva. Hamma mijozlar navbatma-navbat o‘z xohish istaklari
tashqi va ichki me’yorlar bilan mos tushgan holatlarda o‘zlarini qanday tutishlari
haqida gapirib beradilar. Ta’qiqlangan meva sifatida qandaydir predmetdan
foydalanish mumkin.
3.Mening oilam. Mijoz guruh a’zolaridan bir nechtasini tanlab oladi. Ularni
davrada shunday joylashtiradiki, ular o‘rtasidagi masofa oila a’zolari o‘rtasidagi
emotsional yaqinlik bilan mos kelsin.
4.Haykaltarosh. Guruh a’zolaridan biri haykaltarosh rolini ijro etadi. Guruh
a’zolarining o‘ziga xos xususiyatlari va munosabatlarini aks ettiruvchi holatlarni;
ularning gavda tuzilishi, tashqi qiyofasini shunday holatga keltiradiki, uning
fikricha bu ko’rinish shu odam shaxsiga xos xususiyatlari va nizolarini
(janjalkashliklari) aks ettirsin.
5.Mening guruhim. Mavzu guruh a’zolariga o‘z his-tuyg‘ularini izhor qilish
bilan bog‘liq. Guruh a’zolari xonaning turli joylariga shunday joylashtiriladiki,
ular o‘rtasidagi masofa emotsional yaqinlikni aks ettirsin.
6.Odatiy hayotiy holatlar. (iltimos, talab, ayblash, janjallashish, v.b.)
7. Ertak. Ertak mavzusi “fantaziyalaridan foydalanib” mavzusiga bog’lanadi.
Mijozlar sehrgarlar, sehrlangan qahramonlar rolini tasvirlaydilar. Pantomima
jarayonida “Egizaklar” va “Oyna” tipidagi yordamchi usullardan ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
155
foydalaniladi. Ularning mohiyati shundaki mijozlarga nutqsiz o‘zaro bog’lanish
uchun sharoit yaratish, o‘zini o‘zgalar ko‘zi bilan ko’rish (agar guruh a’zolari rol
o’ynayotgan mijozning nutqsiz harakatlarini takrorlashsa) va joiz bo‘lgan
variantlar haqida ma’lumotga ega bo‘lishdir (qachonki boshqa mijozlar hozirgina
tasavvur qilingan holat bo‘yicha o‘zining nutqsiz muomala vositalarini taklif
qilishsa). Har bir bajarilgan pantomimik vazifadan so’ng guruh a’zolari ko’rgan
narsalarini muhokama qiladilar. Ya’ni, vazifalarni bajarish vaqtida yoki
boshqalarning nutqsiz muloqoti vaqtida, o‘z tasavvurlari, his tuyg‘ulari, fikrlari
o‘rtasidagi o‘zaro boglanishlar, xotiralar, tajriba almashishlar vaqtida paydo
bo‘lgan hissiy kechinmalar bilan o’rtoqlashadilar. Holatni o‘zi istagancha
tushunish, guruh a’zolarining o‘zaro muloqoti va o‘zaro harakatlarini tahlil qilish
taklif qilinadi. Pantomima vazifalarini bajarish vaqtida olingan ma’lumotlar
keyingi guruhiy munozralarda yakullanilishi mumkin.
Psixogimnastik mashqlarning natijalarini muhokama qilish. Psixogimnastika
mashg‘ulotining yakuniy qismi.Psixogimnastikaning yakuniy qismi guruh
a’zolarida pantomima qismi davomida paydo bo‘lgan, muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan, kuchli emotsiyalar, guruh jipslashuvining ortishi, ishonch va qatiylikning
ortishi natijasida hosil bo‘lgan tarang holatni ko’tarib tashlashni nazarda tutadi. Bu
erda mijozlarga boshlang’ich qismdagi jipslashish hissini boshdan o‘tkazishga
yordam bergan mashqlardan foydalaniladi. G.Yunova metodikasidagi har bir
mashg‘ulot: ritmika, pantomima, guruhiy o’yin va raqslarni o‘z ichiga olib, u 3
davrdan iborat;
1. Tarang holatni chiqarib tashlash, Sotsiometriya ahamiyatiga ega bo‘lgan
yugurish va yurishning turli variantlari orqali erishiladi; kimni sheriklikka tanlash,
kim bilan bir komandada birga bo‘lish v.b.
2. Pantomimika davri. Bu davrda guruh a’zolari turli holatlarda, masalan,
derazadan o‘g‘ri tushgandagi, ko‘lmakka (botqoqqa) qadam qo‘yishga
qo‘rqqandagi holatni nutqsiz tasvirlab berishlari lozim.
3. Yakuniy davr. Guruh a’zolari bilan bir tan bir jon ekanlik hissini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
156
mustahkamlash. Unda turli ko‘rinishdagi jamoaviy o‘yin va raqslardan
foydalaniladi. M.I.Chistyakova kichik yoshdagi bolalarga mo‘ljallangan
psixogimnastika metodini taklif qildi. Shu nomli kitobida bolalarda turli psixik
funksiyalarni rivojlantiruvchi, o‘zini-o‘zi tinchlantirishga va turli hissiy holatlarini
aytib bera olishga o‘rgatuvchi, sistemaga solingan etyud va o‘yinlarni talif qiladi.
Ushbu etyud va o‘yinlarni katta maktabgacha yoshdagi va kichik maktab yoshidagi
bolalar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, bir xaftada ikkita mashg‘ulot o‘tkaziladigan, 3
oy davom etadigan, ja’mi 20 ta mashg‘ulotdan iborat. Mashg‘ulotlar 25 minutdan
1soat 30 minutgacha davom etadi. Mashg‘ulot davomiyligi bolalarning yoshi va
xulq- atvori bilan bog‘liqdir. Mashg‘ulotlar aniq sxema asosida 4ta bo‘g‘in yoki
davrdan iborat.
1. Mimikali va pantomimikali etyudlar. Maqsad – jismoniy va psixik
mamnunlik va norozilik hissi bilan bog‘liq alohida emotsional holatlarni ifodali
tasvirlash. Asosiy emotsiyalar va ba’zi ijtimoiy oliy hislarni ifodalash modeli.
Bolalar ifodali harakatlar elementlari bilan tanishadilar; mimika, ma’noli
harakatlar, yurish, gavdani tutish holati v.b.
2. Shaxsning alohida xususiyatlari va emotsiyalarini ifodalashga
yo‘naltirilgan etyud va o‘yinlar. Maqsad – badiiy qahramonlar xulqi u yoki bu
xarakter hislatlari modelini tayyorlash, o‘zlashtirilgan ijtimoiy bilimdonlikni
o‘zlashtirish, mustaxkamlash va kengaytirish, bir vaqtning o‘zida barcha ifodali
harakatlarning tarkibiy qismlariga bolalar diqqatini jalb qilish.
3.Guruh a’zolari yoki aynan bir bolaga qaratilgan aniq bir yo‘nalishdagi etyud
va o‘yinlar. Maqsad – bolaning alohida xarakter hislatlari, kayfiyatini
korreksiyalash, modellashtirishga qaratilgan (ishlab chiqilgan) standart holatlar
treningi. 4. Mushaklarni psixologik mashq qildirish davri. Maqsad – emotsional
tanglikni olib tashlash, istalgan kayfiyat va fe’l-atvorga erishish. Shuningdek,
ishtirokchilarning o’zaro bir – birini his qilishni rivojlantirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
157
birgalikda barpo etamiz. “O’zbekiston” 2016.
2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. “O’zbekiston” 2016. Yu.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk
kyelajagimizni mard va oliyjanob halqimiz bilan birga quramiz. “O’zbekiston”
2017
3. Abramova G.S. Vvyedyeniye v praktichyeskuyu psihologiyu - M., 1994.
4. Andryeva G. I. Sotsialnaya psihologiya. — M: aspyekt Pryess, 2001
5. Ageyev V.S. Mejgruppovoye vzaimodyeystviye.- M.: MGU, 1990. – 280
