Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
80
MIKROBIOMA VA UNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI
Rajabova Sabohat Navruz qizi ,
Sobirova Muqaddas Botirovna
OʻzMU Jizzax filiali
Annotatsiya: Ushbu tezisda mikrobiomaning tarkibi, funksiyalari u inson
salomatligiga ta’sir qiluvchi omillarni oʻrganadi. Mikrobioma me’yorda
saqlanganda immunitet tizimini mustahkamlash, ovqat hazm qilish jarayonini
yaxshilash va yalligʻlanishli kasalliklarning oldini olishga yordam beradi. Biroq,
mikrobiomaning muvozanati buzilganda, metobolik sindrom, autoimmun
kasalliklar va ruhiy salomatlik muammolari kabi patalogiyalar rivojlanishi
mumkin. Ushbu tezisda mirobiomaning ahamiyati, uni modulyatsiya qilish usullari
va salomatlikni yaxshilashdagi roli tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Mikrobioma, ichak mikrobiomasi, metabolik kasalliklar,
autoimmun kasalliklar, saraton, artrit.
Mikrobioma – bu inson organizmida yashovchi trillionlab mikroorganizmlar
(bakteriyalar, viruslar, zamburugʻlar va arxealar) majmuasi boʻlib, ular asosan
ichak, teri, ogʻiz boʻshligʻi, jinsiy tizim va boshqa muhitlarda uchraydi. Soʻnggi
tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, mikrobioma inson salomatligiga chuqur ta’sir
qiladi va uning buzilishi turli kasalliklar, jumladan, autoimmun kasalliklar,
semizlik, diabet va hatto nevrologik buzilishlarga sabab boʻlishi mumkin [1].
Mikrobiomaning
tuzilishi
va
funksiyalari:
Mikrobioma
inson
organizmining muhim qismi boʻlib, quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi. Ovqat
hazm qilish va metabolizm – ichak mikrobiotasi oziq moddalarni parchalash,
vitaminlar sintez qilish va organizmning energiya almashinuviga ta’sir koʻrsatadi
[2].Immun tizimi bilan oʻzaro ta’sir mikrobioma immun hujayralari bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
81
chambarchas bogʻliq boʻlib, organizmni patogenlardan himoya qiladi [3].
Markaziy asab tizimi bilan bogʻliqlik – mikrobioma va miya oʻrtasidagi oʻzaro
aloqa stress, kayfiyat va ruhiy holatga ta’sir qilishi aniqlangan [4].
Ichak mikrobiomasi va metabolik kasalliklar:
Mikrobiomaning tarkibi
organizmdagi metabolik jarayonlarga bevosita ta’sir qiladi. Masalan,
Bacteroidetes
va
Firmicutes
bakteriyalarining nisbatidagi oʻzgarish semizlik va
qandli diabet rivojlanishiga sabab boʻlishi mumkin [5]. Shuningdek, ichak
mikrobiomasining disbiozi metabolik sindrom, yogʻ toʻplanishi va insulin
rezistentligiga olib kelishi mumkin [6].
Mikrobioma va autoimmun kasalliklar:
Ichak mikrobiomasining
buzilishi otoimmun kasalliklar, jumladan,
Crohn
kasalligi va ichak yalligʻlanish
kasalliklari bilan bogʻliq ekanligi aniq-langan. Boshqa tadqiqotlar shuni
koʻrsatmoqdaki, ichakdagi zararli bakteriyalar organizmning immun tizimini
notoʻgʻri yoʻnalishga yoʻnaltirib, revmatoid artrit, 1-tip diabet va koʻp skleroz kabi
kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin [7].
Mikrobioma va asab tizim:
Tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, ichak
mikrobiomasining tarkibi depressiya, tashvish va hatto
Alsgeymer
kasalligi bilan
bogʻliq boʻlishi mumkin. Ichakda yashovchi bakteriyalar
serotonin
va
gamma-
aminomoy
kislota
(GAMA)
kabi neyrotransmitterlar ishlab chiqarishda ishtirok
etadi, bu esa asab tizimining normal ishlashida muhim rol oʻynaydi [8].
Mikrobioma va saraton:
Mikrobiomaning tarkibidagi oʻzgarishlar ayrim
saraton turlarining rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin. Masalan
, Fusobacterium
nucleatum
bakteriyasi ichak
saratoni rivojlanishiga olib kelishi aniqlangan [8].
Mikrobiomani sogʻlom holatda saqlash yoʻllari:
Toʻgʻri ovqatlanish –
prebiotik va probiotik mahsulotlarni iste’mol qilish (masalan, yogurt, kefir,
achitilgan sabzavotlar). Antibiotiklardan oqilona foydalanish – antibiotiklar
mikrobiotaning tabiiy muvozanatini buzishi mumkin, shuning uchun ularni
shifokor tavsiyasiga binoan ishlatish kerak. Bizning ovqatlanish odatlarimiz ichak
mikrobiomamizning tarkibiga ta’sir qiladi va kasalliklarni davolash uchun ichak
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
82
mikrobial tarkibini modulyatsiya qilish uchun parhez aralashuvidan foydalangan
holda yangi terapevtik muolajalarning markazida boʻldi.
(-)-epigallokatexin
3-O-
(3-O-metil) gallat
(EGCG3ʺMe), oolong
choyida mavjud boʻlgan polifenol,
bakteriyaning
Bacteroides
jinsi koʻpligini oshirishda samarali ekanligi koʻrsatildi,
shu bilan birga, odamning ichak mikroblari, mikroblari va mikrobiologik
kasalliklarida
Firmicutes
jinsi koʻpligini kamaytiradi
. Firmicutes/Bacteroidetes
nisbatining umumiy pasayishi [9].
Artrit:
Revmatoid artrit (RA) boʻgʻimlarning surunkali yalligʻlanish
kasalligi boʻlib, suyakga zarar yetkazishi va hatto nogironlikka ham olib kelishi
mumkin . Biroq, uning etiologiyasining aksariyati noma’lumligicha qolmoqda va
ichak mikrobiomasi uning patogenezida rol oʻynashi taklif qilingan.
Ichak mikrobiomidagi oʻzgarishlar artrit rivojlanishidan oldin sodir boʻlishi
va antibiotiklar yordamida ichak mikrobiomasini butunlay yoʻq qilish orqali artrit
rivojlanishini susaytirish mumkinligi koʻrsatilgan. Ichakdagi
Th17
immun
hujayralarining koʻpligi ham artritning ogʻirligi bilan bogʻliq, ammo ichak
mikrobiomasi yoʻq qilinganda sezilarli darajada kamayadi, bu ichak mikrobiomasi
artrit rivojlanishini ragʻbatlantirish uchun yalligʻlanish signallarini targʻib qiladi,
ehtimol
Th17
T hujayralarining immun javob [10]
Xulosa:
Mikrobioma inson salomatligi uchun muhim tizimlardan biri boʻlib,
uning muvozanati organizmning turli funktsiyalariga ta’sir qiladi. Uni saqlash va
toʻgʻri modulyatsiya qilish orqali turli kasalliklarning oldini olish va umumiy
sogʻliqni yaxshilash mumkin. Shu sababli, mikrobiomaga oid tadqiqotlar inson
salomatligini mustahkamlash yoʻnalishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Marchesi, J. R., & Ravel, J. (2015). "The vocabulary of microbiome
research: a proposal." Microbiome, 3(1), 31.
2. Rowland, I., Gibson, G, Heinken, A., et al. (2018). "Gut microbiota
functions: metabolism of nutrients and other food components." European Journal
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
83
of Nutrition, 57(1), 1–24.
3. Belkaid, Y, & Hand, T. W. (2014). "Role of the microbiota in immunity
and inflammation." Cell, 157(1), 121–141.
4. Cryan, J. F, & Dinan, T. G. (2012). "Mind-altering microorganisms: the
impact of the gut microbiota on brain and behaviour." Nature Reviews
Neuroscience, 13(10), 701–712.
5. Turnbaugh, P. J, Ley, R. E, Mahowald, M. A., et al. (2006). "An obesity-
associated gut microbiome with increased capacity for energy harvest." Nature,
444(7122), 1027–1031.
6. Cani, P. D, & Delzenne, N. M. (2009). "The role of the gut microbiota in
energy metabolism and metabolic disease." Current Pharmaceutical Design,
15(13), 1546–1558.
7. Kostic, A. D, Xavier, R. J, & Gevers, D. (2014). "The microbiome in
inflammatory bowel disease: current status and the future ahead."
Gastroenterology, 146(6), 1489–1499.
8. Scher, J. U, Sczesnak, A., Longman, R. S., et al. (2013). "Expansion of
intestinal Prevotella copri correlates with enhanced susceptibility to arthritis."
eLife, 2, e01202.
9. Dinan, T. G, Stilling, R. M., Stanton, C., & Cryan, J. F. (2015). "Collective
unconscious: how gut microbes shape human behavior." Journal of Psychiatric
Research, 63, 1–9.
10. Rubinstein, M. R., Wang, X., Liu, W., et al. (2013). "Fusobacterium
nucleatum promotes colorectal carcinogenesis by modulating E-cadherin/β-catenin
signaling via its FadA adhesin." Cell Host & Microbe, 14(2), 195–206.
