Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
260
JAHON ILM-FAN TARAQQIYOTIDA SHARQ ALLOMALARINING
QO’SHGAN XISSASI (FOROBIY, IBN SINO, BERUNIY MISOLIDA)
ISFT instituti
Aytbayev Mansurbek Yusupovich
Falsafa fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD),
Qurbonov Iqbol Hikmatullo o‘g‘li 2-bosqich talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada jahon ilm-fani taraqqiyotiga maqola Sharq
allomalari, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino va Abu Rayhon Beruniylarning
qo'shgan hissasi yoritiladi. Ushbu allomalarning falsafa, tibbiyot, mantiq,
tabiiyotshunoslik, matematika, astronomiya va boshqa sohalardagi ilmiy merosi
tahlili. Ularning G'arb ilm-fani rivojiga ko'rsatgan ta'siri, asarlarining Yevropa
uyg'onish davri olimlari tomonidan o'rganilgan hamda zamonaviy ilmiy
tafakkurdagi o'rni ochib beriladi.
Kalit sо‘zlar: ilm-fan, Sharq va G‘arb sivilizatsiyasi, ta’lim, tarbiya,
metodologiya, musulmon paradigmasi, didaktika, bilish, insonparvarlik, ilmiy-
falsafiy meros, odillik, qadriyat.
Kirish.
Jahonda insoniyat hozirgi kunga kelib murakkab sivilizatsion
transformatsiyalar jarayonida, nafaqat iqtisodiy inqiroz, shuningdek qadriyatlar
tizimi inqirozi holatini boshdan kechirmoqda. Ayniqsa, qadriyatlar, ehtiyojlar va
manfaatlar doirasida yangilikka bo‘lgan munosabat turlicha namoyon bo‘lmoqda.
Jumladan, falsafa, fan, san’at va dinda vujudga keladigan yangilanishlar keskin
bahs-munozaralar, ziddiyatlar va mafkuraviy kurashlarni keltirib chiqarishi
muqarrar. Gumanizm va degumanizatsiya tamoyillari murakkab voqelikni qamrab
olmoqda va borliqning barcha shakllarida ijtimoiy muvozanat va barqarorlik
omillari, iqtisod, maorif, ta’lim va fanga bog‘liqligida namoyon bo‘lmoqda.
Gumanizm va gumanitar xavfsizlik muammolari o‘ta dolzarb bo‘lib, voqelikdagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
261
barcha qadriyatlar va unga qarama-qarshi bo‘lgan degumanistik idrok virtual
makonida yangi ijtimoiy guruhlarni tashkil etmoqda. Buning natijasida dunyoda
insonning begonalashuvi va majburiy mavjudlik konstruksiyalari ustuvor bo‘lib
bormoqda.
Jahonning qator ilmiy tadqiqot markazlari va universitetlarida azaliy qadriyat
sifatida Gumanizmning tadqiq qilinishi, uning mohiyatini hozirgi kunda faqat
transdissiplinar, tarmoqlararo izlanishlar orqali amalga oshirish mumkinligini
ko‘rsatmoqda. Jahon tarixiy taraqqiyotida ulug‘ mutafakkirlarning insonparvarlik
merosi ilm-fan va zamonaviy bilimlarning nazariy asosi sifatida e’tirof etilmoqda.
Ayniqsa, bugungi axborot asrida ma’naviy-madaniy transformatsiya jarayonlarini
tartibga solish, konseptual xarakterga ega ilmiy-falsafiy bilimlar vorisiyligini
ta’minlash, bilim ideallari va normalariga rioya qilishda tarixiylik tamoyiliga amal
qilish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan, buyuk allomalarning
inson va uning har tomonlama kamoloti, fozil jamoa, ilm-fan, ma’rifat, dunyoni
bilish, haqiqatni anglashga oid qarashlarini bugungi kun transformatsiyalari bilan
uyg‘unlashtirib borish zaruratini saqlab qolmoqda.
Zero, umumbashariy merosni o‘rganishning o‘zi gnoseologik va aksiologik
ahamiyatga molik ilmiy ma’naviy konsepsiyadir. Bu konsepsiya jahon ilm-fani
sohasida olib borilayotgan falsafa tarixi yo‘nalishidagi muhim ma’naviy merosga
oid fundamental tadqiqotlarning negizi hisoblanadi. Dunyo sivilizatsiyasiga
betakror hissa qo‘shgan mutafakkirlar merosidagi olamning yaralishi, yaratuvchi
va inson, axloqiy va ma’naviy yuksalish, ijtimoiy hayot haqidagi qarashlarning
ijtimoiy-falsafiy tafakkur taraqqiyotidagi o‘rnini asoslash bugungi kunda dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Shu ma’noda, o‘rta asr Markaziy Osiyo ilmiy-falsafiy
jarayonlari qonuniyatlarining gumanistik mohiyatini chuqur o‘rganish, uning
o‘ziga xosligi, ijtimoiy-falsafiy tafakkur yutuqlari bilan aloqadorligi, o‘zaro ta’siri
hamda umuminsoniy ahamiyatga molik g‘oyalarni tadqiq qilish bugungi ilm-
fanning zaruriy tadqiqot obyektiga aylanmoqda.
“Biz o‘z oldimizga mamlakatimizda Uchinchi Renessans poydevorini barpo
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
262
etishdek ulug‘ maqsadni qo‘ygan ekanmiz, buning uchun yangi Xorazmiylar,
Beruniylar, Ibn Sinolar, Ulug‘beklar, Navoiy va Boburlarni tarbiyalab beradigan
muhit va sharoitlarni yaratishimiz kerak. Bunda, avvalo, ta’lim va tarbiyani
rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish, ilm-fan va innovasiyalarni
taraqqiy ettirish milliy g‘oyamizning asosiy ustunlari bo‘lib xizmat qilishi lozim”.
Sharq sivilizatsiyasi tarix asosida ilm-fan, madaniyat va ma'naviyat rivojida
muhim o'rin tutgan. keyingi, XII asrlar davomida yashab ijod qilgan allomalar
tomonidan yaratilgan IX-asarlar Yevropa ilmfani rivojiga beqiyos ta'sir ko'rsatgan.
Ular orasida Abu Nasr Forobiy alohida o'ringa ega. U o'zining ko'p qirrali ilmiy
izlanishlari bilan “muallim as-saniy” – “ikkinchi muallim” (Aristoteldan keyin)
degan sharafli nomga sazovor bo'lgan.Jahonda
insoniyat hozirgi kunga kelib
murakkab sivilizatsion transformatsiyalar jarayonida, nafaqat iqtisodiy inqiroz,
shuningdek qadriyatlar tizimi inqirozi holatini boshdan kechirmoqda. Ayniqsa,
qadriyatlar, ehtiyojlar va manfaatlar doirasida yangilikka bo‘lgan munosabat
turlicha namoyon bo‘lmoqda. Bugungi kunda jahonda sodir bo‘layotgan
ijtimoiy-
madaniy
o‘zgarishlar Sharq va G‘arb sivilizatsiyasi o‘rtasidagi integratsiyasining
shakllanish paradigmasi bilan chambarchas bog‘liq. Bunday ijtimoiy-madaniy
integratsiyani shakllanishida Sharq va G‘arb faylasuflarini qarashlarini yangi
ma’naviy-axloqiy paradigma asosida tadqiq qilish bugungi kunda dolzarb
ahamiyatga ega. Hozirgi vaqtda ma’naviy inqirozni yengish va yangi zamonaviy
axloqiy idealni izlab topish uchun yangi dunyoqarashni shakllantirish,
insonparvarlik, adolat, mehr-oqibat, do‘stlik, o‘zaro hamjihatlik, bag‘rikenglik
kabi umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligini tiklash zarur. Bugungi ma’naviy-
axloqiy tanazzul davrida madaniy meros, jumladan, sharq allomalari ilmiy-falsafiy
merosining ijtimoiy-axloqiy ahamiyati yanada ortdi.
Dunyoning bir qator ilmiy markazlari va universitetlarida islom falsafasi
tarixi bilan shug‘ullanayotgan ayrim tadqiqotchilar Sharq peripatizmining
asoschilaridan biri bo‘lgan Abu Nasr Forobiyning falsafiy qarashlarini to‘liq
islomiy deb baholab, uni musulmon falsafasining asoschisi deb talqin qilayotgan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
263
bo‘lsalar, boshqalari esa Abu Nasr Forobiyning falsafiy qarashlarini o‘rganish
yevrotsentrik paradigmaga muvofiq ravishda tadqiq qilishga harakat qiladilar,
unga ko‘ra al-Forobiy Aflotun, Arastu va Plotinning oddiy yepigonasi va
sharhlovchisi sifatida tilga olinadi. Abu Nasr Forobiyning uzoq tarixga ega bo‘lgan
ilmiy-falsafiy merosini o‘rganish, avvalambor, musulmon paradigmasi va
metodologiya doirasida olib borilishi maqsadga muvofiqdir.
Mamlakatimizda Abu Nasr Forobiyning falsafiy qarashlarini Sharq va G‘arb
madaniy sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasini xolis va har tomonlama
chuqur o‘rganish va uning falsafasining umuman, ma’naviy-axloqiy merosining
asl yo‘nalishini aniqlash zarurati paydo bo‘ldi. Demak, ilmiy maqola mavzusining
dolzarbligi, eng avvalo, Abu Nasr Forobiyning falsafiy ta’limotlarining Sharq va
G‘arb madaniy sivilizatsiyasi taraqqyoitiga ta’sirini obektiv ahamiyatini aniqlash
zaruriyatidan kelib chiqadi. Shu munosabat bilan Forobiyning asarlarini har
tomonlama o‘rganish va uning ba’zi g‘oyalarini hayotga tatbiq etish, ayniqsa,
uning ezgu shahar odamlarning o‘zaro yordami asosida rivojlanib boruvchi
birlashmasi, degan tezislarini hayotga tatbiq etish, baxtga erishish va har bir inson
manfaati uchun xizmat qilish, barpo etilayotgan fuqarolik jamiyatiga chinakam
insonparvarlik xarakterini berishga hissa qo‘shishi mumkin.
Abu Nosir Forobiy Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarida bo‘lganidan so‘ng
arab va qadimgi yunon tillarini ishtiyoq bilan o‘rgangan. Alloma ayniqsa, qadimgi
yunon olimlari Pifagor, Aristotel, Evklid, Arximed, Platon asarlariga qiziqqan.
Qadimgi yunon olimlari asarlarining asl ma’nosini tushunishga muvaffaq bo‘lgan.
Shuning uchun ham o‘z davri uchun dolzarb hisoblangan axloq, siyosat,
psixologiya, falsafa, matematika, musiqa, fizika va hokazolarni o‘rgangan. U ilm-
fan sohalarini puxta egallashga harakat qilar, ayniqsa, falsafa va mantiqqa juda
qiziqar edi. Uning ushbu fan sohalari bo‘yicha yozgan asarlari Arastu falsafasini
o‘rganish va uni boshqalarga tushunarli qilishga qaratilgan. U shu maqsadida
Aristotel risolalariga izohli sharhlar yozgan.
Shuni aytish kerakki, yangi nasroniylik eramizning I asrida tarix sahnasiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
264
chiqqanidan so‘ng qadimgi ellinistik madaniyatni yo‘q qilishga harakat qilgan.
Uning harakatlari behuda emas edi. Qadimgi yunon kitoblari yoqib yuborilgan,
yo‘q qilingan. Chunki qadimgi yunonlar ko‘p xudolarga sig‘inishgan. Lekin Iso
payg‘ambarning yangi dini bitta xudoga sig‘inardi. Islom ham xuddi shunday
monoteistik din edi. Lekin islom qadimgi yunon ilm-fani bilan kurashmagan,
ma’naviy bitiklarni, osori-atiqalarni yo‘q qilmagan. Aksincha, o‘zi yaratgan ilm-
fanni mamlakat va islom manfaati uchun avaylab ishlatishga harakat qildi. Shuning
uchun Forobiy qadimgi yunon olimlari asarlarini tarjima qilgan va o‘rgangan. U
qadimgi yunon madaniyati va ilm-fanini targ‘ib qilgan.
Qadimgi yunon olimlarining asarlari uning olim sifatida shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatdi. Abu Nosirning “Saxovatli shahar aholisining munosabati” asari
yozilishida, ayniqsa, Aflotunning davlat haqidagi asarlari katta ta’sir ko‘rsatgan.
Suriya, Misr va Livandagi “Saxovatli fuqarolar qarashlari” nashrlarini,
Turkiyaning Sulaymoniya shahri va shu mamlakatning boshqa kutubxonalarda
qo‘lyozmalari bor. Turk arxivlarida risolaning ayrim variantlari turli nomlar ostida
berilgan. Hajmi ham har xil. Zero, asarning to‘liq, o‘rta va qisqartirilgan variantlari
mavjud.
“Forobiyning siyosiy falsafasi nafaqat siyosiy muammolarni tushunishning
nazariy asosi, balki siyosiy jarayonlarning tabiati, munosabatlari, ularning
rivojlanish tendensiyasini tahlil qilishga qaratilgan siyosiy tushuncha sifatida ham
qiziqish uyg‘otadi. Forobiyning chuqur gumanistik va ratsionalistik xususiyatga
ega siyosiy konsepsiyasi mutafakkirning Sharq va qadimgi yunon madaniyatining
falsafiy va axloqiy-siyosiy yutuqlarini ijodiy o‘zlashtirishi asosida shakllangan.
Forobiyning buyuk xizmati shundaki, u nafaqat o‘zidan oldingilarning qimmatli
g‘oyalarini qabul qilib, saqlab qoldi, balki falsafaning mantiqiy-nazariy apparatini
sezilarli darajada boyitdi va keyingi avlodlarga falsafaning siyosiy tizimini
yetkazdi” [1].
Forobiy falsafa sohasida yunon mutafakkiri Aristotelning “Kategoriyalar”,
“Metafizika”, “Germenevtika”, “Ritorika”, “Poetika”, birinchi va ikkinchi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
265
“Analitika”, “Mavzular” va 4 ta so‘fiy asarlariga sharhlar yozgan. Uning asarlari
bugungi kungacha ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Shunday qilib, Forobiy
Sharq va G‘arb ilm-fani, qadimiy madaniyatini tanitishda muhim rol o‘ynadi.
Shuning uchun ham XI asrda yashagan Forobiy izdoshi Ibn Sino Arastu
asarlarining ma’nosini faqat Abu Nosirning tushuntirishlari orqali anglaganligini
yozgan.
Aniqroq aytadigan bo‘lsak, Aristotelning asarlari allaqachon arab tiliga
tarjima qilingan. Arab Sharqida Arastuning ba’zi qimmatli g‘oyalari buzib
ko‘rsatilgan. Ammo buyuk yunon faylasufining ko‘pgina asarlari tarjima
qilinmagani uchun uning fikrini tushunish qiyin edi. Shuning uchun ham ko‘p
tillarni bilgan buyuk olim Arastu asarlariga arab tilida sharh yozgan. Shunday qilib,
u buyuk faylasuf merosini noto‘g‘ri tushunchalardan tozalab, uni o‘ziga xos tarzda
to‘g‘ri tushuntirib, ilm-fan sohasida birinchi ustoziga nisbatan o‘zining buyuk
axloqiy va fuqarolik munosabatlarini ko‘rsata oldi. Shuning uchun Sharq
faylasuflari uni “Al muallim al-san” – “Ikkinchi muallim” deb atashgan.
Ulug‘ Arastu falsafani rivojlantirar ekan, “Olimlarning kelib chiqishi”,
“Ensiklopediya yoki olimlar zanjiri”, “Ajoyib Meruet”, “Yaxshi shahar
fuqarolarining ko‘rinishi”, “Katta kitob”, “Musiqa haqida”, “Falsafani o‘rganish
uchun nimani bilish kerak”, “Aql mohiyati haqida”, “Ijtimoiy-etnik risolalar”,
“Falsafiy risolalar” va boshqa ko‘plab falsafiy asarlar yozgan. Forobiy ilm-fanning
falsafiy va mantiqiy poydevorini to‘g‘ri qayta qurdi. U musiqa bo‘yicha keng
ko‘lamli tadqiqotlar olib bordi.
Tarixga chuqur nazar tashlasak, alohida avlodlar, qabila va elatlar madaniyati
alohida-alohida rivojlanadi, degan “nazariya”ning asossizligini yaqqol ko‘ramiz.
Jahon madaniyati taraqqiyotida iz qoldirgan buyuk arboblar, aslida, insoniyat
madaniyatining birligini ko‘rsatib kelmoqda. Shunday jahon tarixiy shaxslari
qatoriga Abu Nasr Forobiy ham qo‘shiladi. U o‘z ona yurtining madaniy boyliklari,
Eron va Hindistonning qadimgi jahon madaniyati mevalarini yetishtirdi. Aynan
shu tufayli u sayoz tushuncha va ko‘r-ko‘rona e’tiqodlardan yuqoriga ko‘tarila
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
266
oldi, fikrlash tizimini konstruktiv va moslashuvchan qila oldi. Abu Nasr Forobiy
o‘z davrining haqiqiy qomusini yaratdi. Aytish mumkinki, u chuqur fikr
bildirmagan, yetarlicha e’tibor bermagan, daho bashorat qilmagan birorta bilim
sohasi yo‘q.
Alloma ijodiga nazar tashlasak, uning ta’limotida aqliy bilishga intilish,
o‘tmish merosidan maqsad, ya’ni hind va yunon falsafiy olamini keng tushunishni
ko‘rishimiz mumkin. Shu munosabat bilan antik sivilizatsiya falsafasini o‘rganish
ortga qaytish yo‘li bilan emas, balki o‘tmishni qayta tiklash va yangilash orqali
amalga oshiriladi.
Islom dini rivojlanishi va tabiiy fanlar yuksalishi munosabati bilan tabiat
hodisalarini o‘rganish keng yoritiladi. Haqiqiy haqiqatning yagona o‘lchovi
sifatida aql shakllanadi va inson bilimi birinchi o‘ringa qo‘yiladi. Solih Mahdi
Ammash “arab-musulmon sivilizatsiyasi mahsuli” deb atagan Forobiy falsafasi
Platon va Arastu ta’limotiga asoslanadi. Antik davr merosini sharhlash olimning
ilmiy fikrlarini inkor etmaydi.
Parafraza usulida yaratilgan sharhlar Abu Nasr Forobiy qarashlarini antik
falsafa bilan qisman uyg‘unlashtiradi. Biroq uning falsafasi qadimgi
dunyoqarashdan farq qiladi.
Qadimgi Yunoniston ilm-fani ilg‘or g‘oyalari ustiga o‘rta asr musulmon
falsafasi qo‘shilgan. Forobiy moddiy narsalar olamini o‘rganishda Arastuga
murojaat qilsa, ijtimoiy-axloqiy tadqiqotlarida Aflotun ta’limotiga tayanadi.
Aflotun fikr va g‘oyalarni haqiqiy haqiqat sifatida shakllantirgan va ularga
asoslangan bilimlar ustun rol o‘ynaydi. Ammo bu bilimning shaxsga hech qanday
aloqasi yo‘q. Aflotun obektiv voqelik haqidagi bilimni bilim deb biladi. U hislar
tomonidan idrok qilinadigan dunyoni g‘oyalarning aksi sifatida talqin etadi. Uning
ta’limotiga ko‘ra, bilim aqlning "faoliyati" orqali emas, balki "eslab qolish"
tamoyili bilan amalga oshiriladi.
Aflotunning g‘oyalar dialektikasi bo‘rttirilgan. Bilish jarayoni noreal tarzda
yo‘naltiriladi. «Eslash” tushunchasining zaifligi Aristotel falsafasi negizida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
267
ko‘rinadi. Uning ta’limotiga ko‘ra, bilim atrof-muhitni o‘zlashtirish jarayonida
amalga oshiriladi. Aql insondan tashqarida mavjud emas. Haqiqiy haqiqat
individual narsalarning mavjudligidadir.
Insonning bilish jarayoni moddiy narsalar olamini hislar bilan idrok etishdan
boshlanadi. Har bir narsa shakl va materiyadan iborat. Bilish jarayonida shaxs
materiyani emas, balki predmetning shaklini idrok etadi, chunki shaxs obektning
o‘zi emas, balki uning shakli bilan birga qoladi. Aristotel shu tariqa Platonning
hislar orqali ma’lum bo‘lgan narsalarning g‘oyalarga munosabati muammosini
shakl va materiyaning buzilishi bilan ko‘rib chiqadi. Agar materiya materiyaning
mumkin bo‘lgan holatini tasvirlasa, shakl materiyaning haqiqatga aylanishidir.
“Ikkinchi muallim”ning Platon va Aristotelga munosabati murakkab.
A.H.Qosimjonov ta’kidlaganidek, “Al-Forobiyning chinakam falsafasi hali ham
qayta qurishga muhtoj” [2].
Forobiy ikki faylasuf ta’limotining o‘ziga xosligiga amal qilgan. “Ikki
faylasuf – muqaddas Aflotun va Aristotel qarashlarining mushtarakligi haqida”
risolasi ana shu maqsadga qaratilgan. Aflotun va Arastuning borliq ma’nosi
borasida kelishmovchiliklari haqidagi shubhalarni yo‘q qilish uchun Forobiy ikki
buyuk faylasufning qarashlari mushtarakligini isbotlaydi.
Alloma Aflotun va Arastu dunyoqarashlari o‘rtasidagi mushtaraklikni
savollar asosida tadqiq qiladi. Biroq bu ikki faylasuf o‘rtasidagi ziddiyatlarni
butunlay inkor etib bo‘lmaydi. Agar Aflotun va Arastu bir-biridan farq qiladigan
hayot obrazi, tadqiqot usullari, bilish nazariyasi atrofida vujudga kelgan bo‘lsa,
dunyoning paydo bo‘lishi ruh va aql-idrok masalalarida yagona yo‘nalishni
ko‘rsatadi.
Al-Forobiy qarashlarining kelib chiqishini uning Aflotun va Arastu
dunyoqarashlarini birlashtirishga urinishi bilan aniqlash mumkin. Ikki faylasuf
ham bir xil ideallarga ega: donishmandning ustoz obrazi idealdir.
Mamlakat boshqaruvining dono faylasufga topshirilishi buning bevosita
dalilidir. Forobiy Aflotun va Aristotel o‘rtasidagi ziddiyatlarni “e’tiborsiz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
268
qoldirish”ga intiladi. Uning dunyoqarashining yunoncha, aniqrog‘i, platonik va
aristotelcha ildizlari shu yo‘nalishda rivojlangan. Sharqiy “Aristotel”ning
neoplatonik xususiyatlari dastlab Plotin ta’limotiga yo‘naltirilgan edi. Plotin xudo
g‘oyasini falsafaning asosiy nuqtasi sifatida belgilaydi. Neoplatonizmda keng
tarqalgan ikki usul bilan narsaning mohiyatiga yetib borish falsafasi ham al-
Forobiyga xos. Uning dunyoqarashida islomiy ildizlarning ham o‘rni alohida
ahamiyatga ega.
Hozirgi vaqtda ma’naviy inqirozni bartaraf etish va ma’naviy-axloqiy idealni
topish uchun yangi dunyoqarashni shakllantirishda insonparvarlik, adolat, mehr-
oqibat, mehr-oqibat, do‘stlik, o‘zaro hamjihatlik kabi umuminsoniy qadriyatlar
ustuvorligini tiklash zarur. Abu Nasr Forobiy boshqa falsafiy fanlar singari, ko‘p
asrlar davomida o‘ziga xos tushuncha va kategoriyalar tizimini ishlab chiqdi.
Shuning uchun uning shakllanishining adekvat manzarasini yaratish va kategorik
apparatini to‘ldirish uchun uning rivojlanishiga hissa qo‘shgan o‘tmishdagi alohida
mutafakkirlarning dunyoqarashini chuqur va har tomonlama o‘rganish ham zarur.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, Abu Nasr Forobiyning ma’naviy-axloqiy
qarashlarini o‘rganish dolzarb bo‘lib, muayyan tarixiy-falsafiy ahamiyatga ega.
Muallif fikricha, O‘rta Osiyo xalqlarining ilg‘or mutafakkirlarining ma’naviy-
axloqiy qarashlari tarixini o‘rganish amaliy falsafaning rivojlanish dinamikasini
yaratish imkonini beradi.
Bu borada Abu Nasr Forobiyning ma’naviy-axloqiy qarashlarini o‘rganish
muhim va dolzarb hisoblanadi. Ularning dolzarbligi, avvalo, allomaning ma’naviy-
axloqiy qarashlari hali ham yetarlicha o‘rganilmaganligi va uning davri ma’naviy
hayotining mafkuraviy manbalari aniqlanmaganligi, axloqiy tafakkur tarixidagi
davomiylik to‘liq aniqlanmaganligi haqidagi mulohazalardan kelib chiqadi.
Mutafakkir yashagan davrda diniy va dunyoviy axloq munosabatlari masalasida
ham xuddi shunday noaniqlik saqlanib qolgan. Shu boisdan ham Abu Nasr Forobiy
va uning mafkuraviy salaflarining axloqiy qarashlari doirasida umumiy va xususiy
kategoriyasini belgilash ham birdek muhim ahamiyatga ega.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
269
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: (References)
1.Джураев Р.З. Политическая философия Абу Насра ал-Фараби:
диссертация .кандидата философских наук. - Душанбе, 2004. - 176 с.
2. Хайруллаев М.М. Мировозрение Фараби и его значение в истории
философии. -Т.: Фан, 1967; Уйғониш даври ва шарқ мутафаккирлари. -Т.:
Ўзбекистон, 1971; Ўрта Осиёда Уйғониш даври маданияти. -Т.: Фан, 1994.
3. Касимжанов А.Х. Абу Наср ал-Фараби. –Москва: Мисл, 1982,
