Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
246
“YUPQA ENDOMETRIYLI INFERTIL AYOLLARDA
PREGRAVIDAR TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH”
Shonazarova O‘g‘iloy Bahrom qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali Akusherlik va ginekologiya
yo‘nalishi 1kurs magistranti
Ilmiy rahbar : Kurbaniyazova Madina Zafarjanovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali Akusherlik va ginekologiya
kafedrasi PhD v/b dotsent
Dolzarbligi:
Ayollarda bepushtlik (infertillik)ning keng tarqalgan sababi
sifatida endometriyning yupqaligi (atrofik endometriy) mavjud bo‘lib, bu holat
embrionning bachadon devoriga joylashishiga (implantatsiyaga) to‘sqinlik qiladi.
Reproduktiv salomatlikni tiklashda endometriyning morfofunksional holatini
yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bepusht
ayollarning taxminan 60-70%ida endometriyning noyetarli qalinligi kuzatiladi. Bu
esa sun’iy urug‘lantirish (IVF) samaradorligining pasayishiga olib keladi.
Muammo:
Yupqa endometriy implantatsiya oynasining qisqarishiga,
homiladorlikning yuzaga kelmasligiga yoki erta yo‘qolishiga olib keladi.
Endometriy regeneratsiyasini faollashtirish, qon aylanishini yaxshilash va
gormonlarga sezuvchanligini oshirish orqali bu muammoni hal etish imkoniyati
mavjud. Ammo pregravidar tayyorgarlikda qo‘llanilayotgan usullar ba’zida yetarli
natija bermaydi, bu esa yangi terapevtik yondashuvlarni ishlab chiqishni talab
etadi.
Maqsad
: Tadqiqotning asosiy maqsadi — yupqa endometriyli bepusht
ayollarda pregravidar tayyorgarlikni takomillashtirish orqali endometriyning
qalinligi va funksional holatini yaxshilash, shuningdek, homiladorlik ehtimolini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
247
oshirishga qaratilgan samarali muolajalarni aniqlash va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqish.
Asosiy yo‘nalishlar:
1.
Patogenez: Yupqa endometriyning etiologiyasi (gipotalamo-gipofizar
o‘zgarishlar, gormonal disbalans, surunkali endometrit, operatsiyalar, intrauterin
manipulyatsiyalar) va histologik tavsifi.
2.
Diagnostika: Transvaginal ultratovush orqali endometriy qalinligini
baholash, dopplerometriya yordamida qon oqimini aniqlash, gistologik tekshiruv,
immunogistokimyoviy markerlar (VEGF, integrinlar, LIF) diagnostikasi.
3.
Terapiya usullari:
Gormonal terapiya: Estrogenlar va progesteron preparatlari, siklik terapiya.
Adjuvant davolash: Plazma terapiyasi (PRP), granulotsit-makrofag koloniya-
stimullovchi omillar, gidrotubatsiya.
Fitoterapiya va fizioterapiya (elektroforez, UZT, magnitoterapiya).
4.
Yangi yondashuvlar: Ko‘k hujayra terapiyasi, intrauterin PRP
in’eksiyasi, mikrobiyota bilan bog‘liq disbiozni davolash.
5.
Pregravidar
tayyorgarlik
algoritmini
ishlab
chiqish:
Personalizatsiyalangan yondashuvlar asosida muolajalarni tanlash, monitoring
qilish mezonlari va samaradorlik ko‘rsatkichlarini aniqlash.
IVF dasturlarida qayta-qayta implantatsiya muvaffaqiyatsizligi (RIF)
reproduktiv shifokorlar amaliyotida eng muhim muammolardan biridir. Bugungi
kunda IVF dasturlaridagi RIFning ko‘plab sabablaridan biri sifatida “ingichka
endometriy” sindromi, bu endometriopatiyalar va implantatsiya buzilishlariga olib
keladi, muhim o‘rin tutadi (Diejomaoh MF, 2015). Endometriy qalinligi,
morfologik tuzilishi va retseptivligi endometriyal yetilishning asosiy belgilari
hisoblanadi va shu bilan birga muvaffaqiyatli homiladorlikni prognoz qilishning
asosiy mezonlaridir (Mamedaliyeva NM va boshqalar, 2016). Preimplantatsion
endometriy
endoteliy
va
stromal
hujayralarning
proliferativ
faolligi,
to‘qimalarning kislorod bilan ta'minlanishi, mikrotsirkulyatsiya, oksigenatsiya,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
248
endometriyal neyrorezeptsiya tayyorligi kabi rivojlangan kapillyar tarmog‘ining
mavjudligi
bilan
ajralib
turadi.
Endometriyning
optimal
retseptivligi
ovulyatsiyadan keyin 6-kun boshlanadi va 4-5 kun davom etadi, bu esa menstrual
tsiklning 20-24 kunlariga to‘g‘ri keladi, va bu davr “implantatsiya oynasi” deb
ataladi.
Xronik endometrit endometriyaning eng keng tarqalgan patologiyasidir,
bunda ko‘plab sekundar morfofunktsional o‘zgarishlar sodir bo‘lib, uterin
mukozaning tsiklik transformatsiyasi va retseptivligini buzadi. Bundan tashqari,
"ingichka endometriy" sindromi xronik endometrit bilan birga keladi.
“Yupqa endometriy” – bu endometriyning qalinligi 7 mm dan kam bo‘lishi
va “implantatsiya oynasi” davrida uch qavatli tuzilmaning mavjud bo‘lmasligi
bilan tavsiflanadi. “Yupqa endometriy”ning patofiziologik xususiyatlari, bezli
epitelning yetarlicha o‘smasligi, qon tomirlarining kamayishi va bir qator
tartiblovchi sitokinlar, o‘sish omillari, tabiiy o‘ldiruvchi hujayralar va
limfotsitlarning ifodalanishining buzilishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu embrionlarning
implantatsiya qobiliyatini kamaytiradi (Mamedaliyeva NM va boshqalar, 2016).
Bundan tashqari, progesteronning yetarli darajada ishlab chiqarilmasligi
endometriy epiteliy hujayralarida progesteron retseptorlarining supressiyasiga
olib kelishi mumkin va uning retseptivligini implantatsiya davrida pasaytiradi,
yoki “implantatsiya oynasi” butunlay yo‘qoladi va implantatsiya umuman sodir
bo‘lmaydi, bu esa bepushtlikka olib keladi, va hatto implantatsiya bo‘lsa ham, bu
samarali bo‘lmaydi va abort yuz beradi (Seshadri S, Sunkara SK, 2016). Bugungi
kunda olimlarning endometriyning retseptivligi uchun mas'ul bo‘lgan ichki
sitokinlar va o‘sish omillariga bo‘lgan qiziqishi oshgan (Michou VI, va boshqalar,
2003; De Maria A, va boshqalar, 2011). Endometriyal limfotsitlar tomonidan pro-
inflamatuar sitokinlarning, xususan γ-interferon va IL-1 ning ichki ishlab
chiqarilishi, desidualizatsiya jarayonini yaxshilovchi biologik faollik ko‘rsatkichi
sifatida qaraladi. Shu bilan birga, IL-10 sitokinining ichki ishlab chiqarilishi
endometriyning
retseptivligini
yaxshilaydi.
Pro-
va
anti-inflamatuar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
249
sitokinlarning kompleks baholanishi endometriyning qanday ishlashini va
gormonal terapiyaning samaradorligini prognozlash uchun ko‘rsatkich sifatida
xizmat qiladi (Krylov US, va boshqalar, 2013).
“Yupqa endometriy” sindromi bo‘lgan bemorlarni davolashda
endometriyaga selektiv ta'sir ko‘rsatish, uning retseptivligini tiklash juda
muhimdir. Xronik endometritni muvaffaqiyatli davolash gormonal terapiya
hisoblanadi. IVF dasturlaridagi implantatsiya muvaffaqiyatsizligiga va abortlarga
olib keluvchi asosiy omil sifatida infeksion omilni hisobga olgan holda,
Sidelnikova VM (Sidelnikova VM, 2015) ning ma'lumotlariga ko‘ra, xronik
endometrit holatlari 73% hollarda gistologik tasdiqlangan va 87% hollarda
endometriyada opportunistik mikroorganizmlarning mavjudligi kuzatilgan,
shuningdek Jahon Akusherlik va Ginekologlar Kongressi (FIGO, Kuala Lumpur)
qaroriga
ko‘ra,
rivojlanmayotgan
homiladorlik
va
implantatsiya
muvaffaqiyatsizligi holatlarining barchasi xronik endometrit bilan bog‘lanishi
kerak - davolash strategiyasining muhim bosqichi mikroblar-infektsion agentni
yo‘q qilishni o‘z ichiga oladi va bu antibakterial va immunomodulyatsiya
terapiyasini o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, birinchi bosqichda antibakterial,
antiviral va antifungal terapiya, immunomodulyatorlar, eybiotiklar va boshqa
vositalardan
foydalanish,
shu
jumladan
fizioterapiya,
endometriyning
retseptivligini tiklashga yordam berishi mumkin (Samoilich YA, 2018).
Marinkin IO (Marinkin IO, va boshqalar, 2013) qayta-qayta abortlarni
o‘rganib, endometriyal epitel hujayralarining hujayra va ichki regeneratsiya
jarayonlarida buzilishlarni aniqladi, bu esa progesteron va estrojen
retseptorlarining
etarlicha
ifodalangan
bo‘lmasligiga
va endometriyal
retseptivlikning pasayishiga olib keladi, shu bilan birga "yopiq implantatsiya
oynasi" rivojlanadi, bu esa IVF dasturlaridagi Recurrent Implantation Failures
(RIF) bo‘lgan ayollarga ham tegishli. Shuning uchun davolash strategiyasining
ikkinchi bosqichi endometriyal epitel hujayralarining ichki regeneratsiyasini
induktsiyalashni o‘z ichiga oladi: ikki bosqichli gormonal terapiya (estrogen
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
250
valerat va progesteron). Intramuskulyar progesteron fiziologik progesteron
darajasini qo‘llab-quvvatlash uchun samarali, ammo intramuskulyar shakllar
og‘riqli bo‘lishi, steril abssesslar va allergik reaksiyalarga, hatto eozinofilik
pnevmoniyaga olib kelishi mumkin (Ahuja A, Ikladios O, 2017). Progesteronning
intravaginal shakllari, bioqayta foydalanish va samaradorligi yuqori bo‘lganligi
sababli, eng yaxshi variant hisoblanadi. Progesteronning farmakokinetikasi
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, vaginal shakllarda progesteron
konsentratsiyasi endometriyada intramuskulyar in’ektsiyaga qaraganda sezilarli
darajada yuqori (Oprishco VI, Nocivec DS, 2016). Bu progesteronning
endometriyal to‘qima retseptorlarining funktsional jihatdan to‘liq bo‘lgan
retseptorlar bilan samarali o‘zaro ta'siri orqali erishiladi. Bundan tashqari,
progesteron Junctional Zone Contractions (JZC) ni supressiya qiladi va vaginal
progesteron shaklida erta progesteron qo‘llab-quvvatlash, embriyo transferi
paytida JZC ni kamaytirishi ko‘rsatilgan (Killick S, 2007). Shuningdek, embriyo
transferi jarayonida uterus fundusiga tegmasdan yumshoq kateter uchidan
foydalanish ham muhimdir (Reynolds K, va boshqalar, 2010).
RIF bo‘lgan bemorlar uchun IVF dasturlarida va "ingichka endometriy"
sindromi bo‘lgan bemorlar uchun ikki bosqichli gormonal terapiya (estrogen va
progesteron) bilan kompleks davolash samaradorligini baholash, shuningdek
alternativ antiestrogen Tamoxifenning endometriyaga stimulatsion ta'siri (kuniga
20 mg, 3 marta, menstruatsiya tsiklining 3-18-kunlari orasida) o‘rganildi (Ke H, va
boshqalar, 2018; Ji J, va boshqalar, 2020). Biz endometriy qalinligi va pro-
inflamatuar sitokinlar γ-interferon, interleukin-1 (IL-1) va anti-inflamatuar sitokin
interleukin-10 (IL-10) ning sitotoksik CD8+, CD16+, CD56+ endometriyal
limfotsitlar tomonidan ichki ishlab chiqarilishi dinamikasini o‘rgandishni maqsad
qildik.
Xulosa:
Yupqa endometriyli bepusht ayollarni homiladorlikka tayyorlashda
kompleks yondashuv zarur. Morfologik va funksional parametrlar asosida
individual terapiya rejimlarini tuzish, regeneratsiyani faollashtiruvchi innovatsion
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
251
usullarni qo‘llash homiladorlik ehtimolini sezilarli darajada oshiradi. Zamonaviy
diagnostika usullarini qo‘llash orqali endometriy holatini aniq baholash va
monitoring qilish mumkin. Tadqiqot natijalari asosida ilg‘or pregravidar
tayyorgarlik algoritmlari ishlab chiqilishi, sun’iy urug‘lantirish samaradorligini
oshiradi hamda bepushtlikni oldini olishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kasius, J. C., et al. (2011). Endometrial thickness and pregnancy rates
after IVF: a systematic review. Human Reproduction Update, 17(4), 530–541.
2.
Gleicher, N., et al. (2011). Definition by diagnostic criteria of poor-
prognosis patients in IVF. Human Reproduction, 26(3), 611–620.
3.
Almog, B., & Shalom-Paz, E. (2012). Treatment of thin endometrium
with autologous platelet-rich plasma. Gynecologic and Obstetric Investigation,
74(1), 75–78.
4.
Santamaria, X., et al. (2016). Autologous cell therapy with CD133+
bone marrow–derived stem cells for refractory thin endometrium. Fertility and
Sterility, 106(4), 919–927.
5.
Check, J. H., et al. (2003). Effect of endometrial thickness and pattern
on pregnancy rates during IVF. Fertility and Sterility, 80(3), 437–438.
Agar kerak bo‘lsa, ushbu tezis asosida prezentatsiya yoki ilmiy maqola
tayyorlab berishim mumkin. Shu bo‘yicha yordam kerakmi?
