Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
291
ANOR YETISHTIRUVCHILARNING KASALLIKLAR BILAN
KURASHISHDAGI MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMI
Yo‘ldosheva Feruza Abduzoir qizi
Termiz davlat muhandislik va
agrotexnologiyalar universiteti tayanch doktoranti
https://orcid.org/0009-0008-4707-9250
Annotatsiya
Ushbu maqolada eksportga mo‘ljallangan anor navlarini yetishtirishda
uchraydigan asosiy kasalliklar, ularning qo‘zg‘atuvchilari, zarar yetkazish darajasi
hamda ushbu kasalliklarga qarshi kurashishning samarali usullari, xususan
biologik va agrotexnik chora-tadbirlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar
Anor, kasallik, muammo, biologik himoya, agrotexnika, eksport, resurs
tanqisligi, fitosanitar xavfsizlik.
Kirish
Anor mevasi O‘zbekistonning qadimiy va eksportbop hosillaridan biri
hisoblanadi. Har yili yuzlab tonna anor Rossiya, Qozog‘iston, BAA kabi
mamlakatlarga eksport qilinadi. Biroq, hosil sifati va hajmi ko‘pincha o‘suv
davridagi kasalliklar va saqlash vaqtida
yuzaga keluvchi fitopatogenlar ta’sirida
pasaymoqda. Dehqonlar ko‘pincha kasallik alomatlarini kech aniqlashadi,
zararkunandalar va qo‘zg‘atuvchilar bilan kurashish strategiyasi yo‘qligi tufayli
hosilning 25
–40 foizigacha yo‘qotish holatlari qayd etiladi.
1. Muammolar tahlili
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
292
1.1. Diagnostika vositalarining yetishmasligi
Kasalliklarni erta aniqlash imkonini beruvchi laboratoriya uskunalari va dala
sharoitida foydalanish mumkin bo‘lgan vositalar fermerlar ixtiyorida yo‘q. Ko‘p
hollarda kasalliklar keyingi bosqichda aniqlanadi, bu esa kurash samaradorligini
pasaytiradi.
1.2. Biologik preparatlar bozorining tartibga solinmaganligi
Bozorda mavjud biologik vositalar (Trichodermin, Planriz, Gaupsin)
ko‘pincha sertifikatsiyadan o‘tmagan, noto‘g‘ri saqlangan yoki qaysi patogenga
qarshi ishlatilishi to‘g‘risida aniq ma’lumot yo‘q.
1.3. Agrotexnik xatoliklar
Sug‘orishning me’yorsizligi, tuproqning to‘g‘ri ishlanmasligi, meva
qoldiqlarining yondirilmasligi yoki o‘z vaqtida olib tashlanmasligi patogenlar
uchun qulay muhit yaratadi.
1.4. Ilmiy-amaliy tafovut
OTM va ilmiy markazlarda olib borilayotgan tadqiqotlar dehqonlar
faoliyatida kam qo‘llaniladi. Sababi –
axborot almashinuv tizimi yo‘q, aniq amaliy
qo‘llanmalar tayyorlanmagan, tajriba fermer xo‘jaliklari yetarli emas.
1.5. Saqlash infratuzilmasining yetishmovchiligi
Ko‘p hollarda anor mevalari moslashtirilmagan omborxonalarda, xonada
saqlanadi. Bu joylarda havo aylanishi, namlik va harorat nazorati yo‘qligi sababli
saqlash davridagi chirishlar soni ko‘payadi.
2. Muammolar va Yechimlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
293
Muammo
Yechim
Diagnostika
vositalari
yo‘qligi
Mobil diagnostika qurilmalarini tarqatish, dala
laboratoriyalarini tashkil qilish
Biopreparatlar sifati pastligi
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarga sertifikatlash va
monitoring tizimi joriy etish
Agrotexnika talablariga rioya
qilinmasligi
Amaliy seminarlar, mavsumiy monitoring tizimi
Ilm-fan va amaliyot uzviy
emasligi
Ilmiy tadqiqotlarni fermerlar uchun
yo‘naltirish,
tajriba xo‘jaliklarini kengaytirish
Saqlash
sharoitlarining
yomonligi
Maxsus sovitkichlar, mobil saqlash kameralarini
subsidiyalash
3. Anor yetishtiruvchilarning muammolari uchrashish f
oizi ko‘rinishida
aks ettirilishi:
•
Diagnostika vositalari
–
65%
•
Saqlash muammolari
–
60%
•
Biopreparat sifati
–
52%
•
Agrotexnika xatolari
–
48%
•
Ilmiy-amaliy tafovut
–
39%
4. Takliflar
•
Har bir tuman darajasida “Anorchilik laboratoriyasi” tashkil etish
•
Har mavsumda fitosanitar kurslar tashkil qilish
•
Biopreparat ishlab chiqaruvchilarga davlat ko‘magini oshirish
•
Qishloq xo‘jaligi bo‘yicha mobil ilova orqali kasallik belgilarini
aniqlash tizimini ishlab chiqish
•
Saqlash uskunalarini ijaraga berish markazlarini ochish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
294
Kasallik
nomi
Qo‘zg‘atuvchisi
Asosiy belgilar
Zarar
ko‘lami
Meva chirishi
Aspergillus
niger
,
Penicillium spp.
Meva
po‘stining
qorayishi, chirishi
25-40%
Alternarioz
Alternaria alternata
Barg va mevalarda qora
dog‘lar
10-20%
Fuzarioz
Fusarium oxysporum
Ildiz chirishi, o‘suvning
susayishi
15-30%
Antraknoz
Colletotrichum
gloeosporioides
Mevada yiringli dog‘lar
5-15%
Kurash choralari
1.
Agrotexnik tadbirlar
•
Anorchilik plantatsiyalarida tuproq unumdorligini oshirish;
•
Sug‘orish me’yorini saqlash;
•
O‘simlik qoldiqlarini yo‘qotish;
•
Navlarni to‘g‘ri tanlash (kasallikka chidamli navlar –
masalan, “Qora
dona”, “Qo‘zoqi”).
2.
Biologik preparatlar
Quyidagi preparatlar tajribada sinovdan o‘tkazildi va ijobiy natijalar berdi:
Preparat
nomi
Faol modda
Ta’sir doirasi
Qo‘llanish vaqti
Trichodermin
Trichoderma
harzianum
Zamburug‘larga
qarshi
Vegetatsiya davrida 2-
3 marta
Planriz
Pseudomonas
fluorescens
Bakterial kasalliklarga
Tuproqga
ishlov
berishdan oldin
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
295
Preparat
nomi
Faol modda
Ta’sir doirasi
Qo‘llanish vaqti
Fitolavin
Antibiotik
Antraknoz, bakterial
dog‘lar
Barg orqali purkash
3.
Saqlash davrida kurash
•
Mevalarni saralab saqlash;
•
Namlik va haroratni nazorat qilish (T=4-
6°C, HR=85
-90%);
•
Antifungal vositalar bilan oldindan ishlov berish.
Xulosa
Anor yetishtirish va saqlashda kasalliklarning oldini olish va ularga
qarshi kurashish eksport salohiyatini oshirishda muhim omildir. Biologik
preparatlardan foydalanish atrof-muhitga zarar yetkazmaydi va ekologik toza
mahsulot yetishtirishga yordam beradi. Anor navlarining kasalliklarga chidamliligi
bo‘yicha seleksiy
a ishlari olib borilishi ham dolzarbdir.
Anor yetishtiruvchilarning kasalliklar bilan bog‘liq muammolari faqat
kimyoviy vositalar bilan emas, balki ilmiy-amaliy yondashuv, texnologik
modernizatsiya va fermerlarni muntazam o‘qitish orqali hal
etilishi mumkin. Bu
nafaqat ichki bozor, balki xalqaro eksportdagi raqobatbardoshlikni oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Xudoyberganov R.X., Usmonov R.J. O’simliklar kasalliklari
va ularni nazorat qilish.-
Toshkent:O’qituvchi,2017.
-240b
2.
Abdukarimov A.A., Rasulov M.M. Qishloq xo’jaligi ekinlari
himoyasi.-
Toshkent: “Fan va texnologiya”,2020.
-310b
3.
Saidova D.S. Eksportbop mahsulotlar yetishtirish va logistika
tizimi.-Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari.-Toshkent, 2023.-
110-115b
