Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
262
BOLALARDA XAVOTIRLANISH HOLATINI ERTA ANIQLASH
HAMDA ULARNING YETUK SHAXS
BOʻLIB YETISHISHLARIDA
YUZAGA KELADIGAN
TOʻSIQLAR
NING PSIXOLOGIK
YECHIMLARI
Latibova Go'zaloy Karimjon qizi
Andijon viloyati Asaka tumani 56-umumiy o'rta ta'lim maktabi
amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya.
Psixologik adabiyotlarda xavotirlanish tushunchasining turli
xil ta’riflarini topish mumkin, garchi koʻpchilik tadqiqotchilar buni boshqacha
koʻrib chiqish zarurligiga rozi boʻlishadi
- vaziyatli hodisa va shaxsiy xususiyat
sifatida, oʻtish holati va uning
dinamikasini hisobga olgan holda. Psixologik
lugʻat ushbu atamaning quyidagi izohini beradi: “Xavotirlanish
-bu odamning tez-
tez va kuchli xavotirlanishlanishga moyilligi, shuningdek, uning paydo
boʻlishining past chegarasida namoyon boʻladiga
n individual psixologik
xususiyat, jarayonlar yigindisidir”.
Kalit soʻzlar:
xavotirlilik
,kasbiy oʻzlik,p
sixik jarayonlar, muloqot, ong,
tafakkur, mulohaza,ruhiy rivojlanish
KIRISH
Xavotirlanish holatini, xavotirlanishlanish tsuhunchasini birinchi marta
Z.Freyd tomonidan aniqlangan va ta’kidlangan. U bu holatni hissiy holat sifatida
tavsifladi, shu jumladan kutish va noaniqlik, nochorlik hissi, bularning barchasi
ichki sabablarga aso
slanadi. Natijada, koʻplab taniqli psixologlar va
psixoterapevtlar xavotirlanish holatini oʻrganishdi va koʻplab asarlar yozishdi.
Psixologik adabiyotlarda xavotirlanish tushunchasining turli xil ta’riflarini topish
mumkin, garchi koʻpchilik tadqiqotchilar
buni boshqacha koʻrib chiqish
zarurligiga rozi boʻlishadi
-
vaziyatli hodisa va shaxsiy xususiyat sifatida, oʻtish
holati va uning dinamikasini hisobga olgan holda. Psixologik lugʻat ushbu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
263
atamaning quyidagi izohini beradi: “Xavotirlanish
- bu odamning tez-tez va kuchli
xavotirlanishlanishga moyilligi, shuningdek, uning paydo boʻlishining past
chegarasida namoyon boʻladigan individual psixologik xususiyat, jarayonlar
yigindisidir”.
Ushbu qarashlarga Lukretsiyning, undan keyin golland faylasufi B.Spinoza,
XVIII asrda yashagan fransuz materialistlari: E.Kondilyak, P.Golbax,
K.Galvetsiy, N.Chernishevskiy, R.Vudvorts,
А
.Uxtomskiy qarashlari ancha
yaqindir. G.Ollport oʻz asarida personalistik yoʻnalishning yirik namoyondasi
tariqasida inson qiziqishlariga shaxslilik yondashuvini tatbiq etish gʻoyasini ilgari
suradi. Muallifning “Oʻzini
-
oʻzi namoyon qilish nazariyasi”da
shaxs
motivatsiyaning sub’ekti sifatida olib qaraladi. Tadqiqotchi oʻzining “Shaxs
kontseptsiyasi”ni bayon qilishda uni “ochiq tizim” shaklida talqin qilib, qiziqishni
undovchi turtki doiradagi motivning quyi (biologik ehtiyoj) va yuqori (rivojlanish)
darajalariga ajratadi.
Axloqiy, intellektual va estetik kabi his-
tuygʻularni ajrating. K. Izard
tomonidan taklif qilingan tasnifga koʻra, fundamental va hosilaviy hissiyotlar
farqlanadi. Asoslarga quyidagilar kiradi:
1)
qiziqish - hayajon,
2)
quvonch,
3)
ajablanish,
4)
qaygʻu chekish,
5)
gʻazab,
6)
jirkanish,
7)
nafrat,
8)
qoʻrquv,
9)
9) sharmandalik,
10)
10) aybdorlik.
Psixologik adabiyotlarda xavotirlanish tushunchasining turli xil ta’riflarini
topish mumkin, garchi koʻpchilik tadqiqotchilar buni boshqacha koʻrib chiqish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
264
zarurligiga rozi boʻlishadi
-
vaziyatli hodisa va shaxsiy xususiyat sifatida, oʻtish
holati va uning dinamikasini hisobga olgan holda. Psixologik lugʻat ushbu
atamaning quyidagi izohini beradi: “Xavotirlanish
- bu odamning tez-tez va kuchli
xavotirlanishla
nishga moyilligi, shuningdek, uning paydo boʻlishining past
chegarasida namoyon boʻladigan individual psixologik xususiyatdir.
A. M. Prixojanning ta’kidlashicha, xavotirlanish
- bu muammoni kutish
bilan bogʻliq boʻlgan hissiy noqulaylik, yaqinlashib kelayotgan xavfni oldindan
bilish bilan bogʻliq.
Xavotirlanish hissiy holat sifatida va barqaror xususiyat,
shaxsiy xususiyat yoki temperament sifatida ajralib turadi.
R. S. Nemov ta’rifiga koʻra, “xavotirlanish
- bu odamning doimiy yoki
situatsion ravishda namoyon boʻladigan xususiyati boʻlib, xavotirlanishning
kuchayishi, muayyan ijtimoiy vaziyatlarda qoʻrquv va xavotirni boshdan
kechirish”.
A.V. Petrovskiy ta’rifiga koʻra “Xavotir
- bu xavotirlanish reaksiyasining
boshlanishi uchun past chegara bilan tavsiflangan shaxsning xavotirlanishga
moyilligi bilan aniqlansa, albatta individual farqlarning asosiy parametrlaridan biri
hisoblanishi tabiiy
jarayondir. Xavotir odatda nevropsikiyatrik va ogʻir somatik
kasalliklarda, shuningdek, sogʻlom odamlarda kuchayadi. psixotravma
oqibatlarini boshdan kechirayotgan odamlar, koʻp guruhlarda shaxsiyatning
buzilishining deviant subʻektiv koʻrinishi boʻlgan o
damlar.
Zamonaviy psixologiyada xavotirlik ruhiy holat, xavotirlanish esa genetik,
ontogenetik yoki vaziyat bilan belgilanadigan ruhiy xususiyat sifatida tushuniladi.
Xavotirlanish - bu odamning xavotirlik holatini tez-tez va kuchli boshdan
kechirishga moyilligi,
shuningdek, uning paydo boʻlishining past chegarasida
namoyon boʻladigan individual psixologik xususiyat. Bu asabiy jarayonlarning
zaifligi tufayli shaxsiy shakllanish yoki temperamentning xususiyati sifatida
qaraladi. Xavo
tirlanish aniq yoshga xos xususiyatga ega. Barqaror ta’lim sifatida
real tahdid yoki xavotirlanish mavjudligidan qat’iy nazar, koʻpchilik bolalar uchun
ortib borayotgan xavotirlanishga sabab boʻladigan muayyan sohalar, haqiqat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
265
obʻektlari mavjud
.
Xulosa qilsak, kasbiy oʻzini
-
oʻzi belgilash
- bu insonning kasblar olamidagi
oʻz oʻrniga hissiy jihatdan rangli munosabati. Shaxsning kasbiy oʻzini
-
oʻzi
belgilashiga ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, professional jamoadagi shaxslararo
munosabatlar, kasbiy riv
ojlanish, yoshga bogʻliq va kasbiy inqirozlar taʻsir qiladi.
Kasbiy maslahat boʻyicha psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilib, biz
tanlov muammosidagi xavotirlanish sxemasini tuzdik:
1)
ularning moyilligi va manfaatlarini aniqlashdagi xavotirlanishi;
2)
har qanday ish turiga qarshi koʻrsatmalar mavjudligini aniqlash
uchun oʻz sogʻligʻini aniqlashdagi xavotirlanishi;
3)
oʻsmir yashayotgan va ishlamoqchi boʻlgan hududda qiziqqan kasbga
ehtiyoj va uni rivojlantirish istiqbollarini aniqlashdagi xavotirlanish;
4)
kerakli kasbni egallash yoʻli va yoʻllarini aniqlashdagi xavotirlanish.
Mamlakatimizda taʼlim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar ertangi
yosh avlodni har tomonlama tarbiyalab, kelajakda komil insonlar boʻlib
yetishishlarini koʻzda tutadi.“Hozirgi kunda to‘qimachilik, konchilik,
elektrotexnika, kimyo va boshqa sanoat tar
moqlarida, qishloq xo‘jaligi, xizmatlar
va servis, qurilish, tadbirkorlik sohalarida kattakatta o‘zgarishlar qilayapmiz.
“Iqtisodiyot shiddat bilan rivojlanayotgan bir paytda oliy ta’lim tizimi
taraqqiyotning lokomotivi bo‘lish o‘rniga, zamon bilan hamqadam bo‘lmayotgani
achinarlidir. Mehnat bozoridagi tarkibiy o‘zgarishlarga javob beradigan,
yoshlarimizga kasb-
hunar o‘rgatadigan, ularda tadbirkorlik ko‘nikmalarini
shakllantiradigan tizim yo‘q desak, bu ham achchiq haqiqat”
Psixologiyada oʻsmirlarning psixologik tomonidan salomatligi ijtimoiy
-
iqtisodiy, ekologik, madaniy, psixologik va boshqa koʻplab omillarga bogʻliq.
Psixologiya soha vakillarining tadqiqotlariga asosan (L.I.Bojovich, V.S.Muxina
va boshqalar) oʻsmir ijtimoiy
-muhitning eng nozik tizimi sifatida turli tashqi va
ichki salbiy taʼsirlarga tezda duchor boʻladi. Soʻnggi yillarda, olib borilgan maxsus
eksperimental tadqiqotlarda tasdiqlaganidek, eng koʻp uchraydigan hodisalar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
266
oʻsmirlarda kasb tanlashdagi xavotirlanish va qoʻrquvdir (I.V.Dubrovina,
V.I.Garbuzov, A.I.Zaxarov, E.B.Kovaleva, R.S. Nemov, I.M. Kondakov, V.B.
Chapar va boshqalar)
Bu yerda xavotirlanish diqqatni, tafakkurni, xotirani va intellektual
qobiliyatlarni safarbar qilish omilidir. Ammo xavotirlanish darajasi ushbu optimal
chegaradan oshib ketganda, odam vahima qiladi. Muvaffaqiyatsizlikka yoʻl
qoʻymaslik uchun oʻsmir ushbu kasbni tanlashdan voz kechadi yoki ma’lum bir
vaziyatda muvaffaqiyatga erishish uchun hamma narsani qiladi va shu qadar unda
emotional va fiziologik charchoq paydo boʻladi, u boshqa vaziyatlarda
“muvaffaqiyatsiz” boʻladi. Va bularning barchasi muvaffaqiyatsizlik qoʻrquvini
oshiradi, xavotirlanish kuchayadi, ma’lum bir faoliyatlarda uning uchun doimiy
toʻsiq boʻladi.
Kasb tanlash, kasbiy jihatdan oʻzini anglash va kasb tanlashning yoshga xos
xususiyatlarini oʻrganish boʻyicha N.Gisbers, Ye.Golovaxa, А
.Golomshtok,
L.Yovayshi, E.Klimov,
А
.Kronik, L.Mitina, I.Mur, N.Pryajnikov, D.Syuper,
L.Bojovich, I.Kon, V.Slobodchikov, D.Feldshteyn va boshqalarning izlanishlarini
taʼkidlash joiz. Аmmo umumiy oʻrta taʼlim maktablari va akademik litsey
bitiruvchilari orasida kasbiy qiziqishlar(tanlovlar) shakllanishida xavotirlanish va
qoʻrquvning ijtimoiy
-
isixologik omillarini yoritishga bagʻishlangan maxsus
tadqiqotlar dunyo amaliyotida juda kam eka
nligi rost. Oʻzbekistonda esa bunday
mavzudagi ilmiy izlanishlar mutloq amalga oshirilmagan.
XULOSA
Mamlakatimiz olimlari tomonidan ham kasb tanlashda oʻz
-
oʻzini baholash
muammosini oʻrganishga bagʻishlangan bir qator ilmiy tadqiqot ishlari amalga
oshirilgan. Ularda kasbiy tanlovlarni va oʻz
-
oʻzini baholashni shakllantirish
muammosi
doimiy oʻrganishni taqozo etadigan muammo ekanligi koʻrsatilgan.
Oʻz taqdirini oʻzi belgilash haqida oʻylaydigan yigit va qizlar oilalari,
tengdoshlari, turli ta’lim tashkilotlari va ommaviy axborot vositalarining turli
ta’sirini boshdan kechiradilar. Kasbiy oʻzini
-
oʻzi belgil
ash shaxsning ijtimoiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
267
pozitsiyalari asosida yuzaga keladi, yoshning kasbiy yoʻnalishi uning ijtimoiy
yoʻnalishiga asoslanadi, albatta bu esa xavotirlanish bilan bogʻliq ekanligi
ma’lum.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ROʻYHATI
:
1.
Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
taʼminlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi.
–
T: Oʻzbekiston
NMIU, 2017-y, 34-b.
2.
А.М.Прихожан. Диагностика личностного развития детей
подросткового возраста. —
М.: АНО «ПЭБ», 2007. —
56 с.
3.
R.U.Otamuratov, H.Oʻrolov, S.Rahimova., Kompyuter ilmlari va
muhandislik texnologiyalari xalqaro ilmiy-texnik konfrensiya materiallar
to`plami. 2022., - 476
4.
R.U.Otamuratov, S.A.Otamuratova., Ta’lim jarayonida innovatsion
texnologiyalardan foydalanish., МАСОФАВИЙ ТАЪЛИМНИ ТАШКИЛ
ЭТИШНИНГ ПЕДАГОГИК
-
ПСИХОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ Республика
илмийамалий конференция материаллари тўплами., 2021., 494 b.
5.
Internet materiallari
