Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
91
BOLALARDA TABIATGA ESTETIK MUNOSABATNI
SHAKLLANTIRISHDA GUL VA DARAXTLAR BILAN
TANISHTIRISHNING DIDAKTIK ASOSLARI
AZIZA KOJAGELDIYEVA MUXSUM QIZI
Toshkent Amaliy fanlar universiteti o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim
tashkilotida tarbiyalanuvchilarda
tabiatga estetik munosabatni shakllantirishda gul va daraxtlar bilan tanishtirishning
didaktik asoslari yoritilgan. Tabiatning go‘zalliklarini, xususan, gullar va
daraxtlarning rang-barangligi, tuzilishi va hayotiy ahamiyatini bolalarga tushunarli
va qiziqarli usullar orqali yetkazish orqali ularning estetik didi, go‘zallikni idrok
etish qobiliyati va tabiatga mehr-muhabbatini shakllantirish mumkinligi asoslab
berilgan. Maqolada ushbu jarayonda qo‘llaniladigan ta’limiy o‘yi
nlar, kuzatuv
mashg‘ulotlari, tasviriy san’at bilan integratsiyalashgan darslar hamda faoliyat
turlari misollar orqali ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, pedagogning metodik
yondashuvi, bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish, estetik tarbiyaning
bosqichlari va natijalari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, estetik tarbiya, tabiat bilan tanishtirish,
gul, daraxt, didaktika, estetik munosabat, kuzatuv, tasviriy san’at, pedagogik
yondashuv.
KIRISH
Bugungi kunda maktabgacha ta’lim
tizimida bolalarni har tomonlama
barkamol, ongli, estetik didga ega, atrof-muhitga mehr bilan qaraydigan inson
sifatida tarbiyalash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bolaning shaxs sifatida
shakllanishida, xususan, uning estetik qarashlari, go‘zallikn
i idrok etish qobiliyati
va tabiatga nisbatan munosabati bolalik davridan boshlab rivojlanadi. Tabiat,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
92
ayniqsa, uning go‘zal unsurlari bo‘lgan gullar va daraxtlar orqali estetik tarbiyani
amalga oshirish esa ta’lim
-tarbiya jarayonida katta ahamiyatga ega.
Gullar va daraxtlar
–
bolalarga tabiatning hayotiyligini, rang-barangligini,
nafisligini ko‘rsatadigan eng oddiy va tabiiy vositalardir. Ular orqali bola nafaqat
estetik go‘zallikni ko‘radi, balki tabiatga nisbatan mehr, e’tibor va asrash hissini
ham his
eta boshlaydi. Shu bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ushbu tabiiy
ob’ektlar bilan tanishtirish pedagogik jarayonning muhim tarkibiy qismlaridan biri
sanaladi.
Mazkur maqolada bolalarda tabiatga estetik munosabatni shakllantirishda
gul va daraxtlar bilan tanishtirishning didaktik asoslari, pedagogik yondashuvlar,
dars jarayonida foydalaniladigan samarali metod va vositalar, shuningdek, estetik
tarbiyaning bosqichlari hamda kutilyotgan natijalar tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Bolalarda estetik didni shakllantirish jarayoni tasodifiy emas, balki puxta
rejalashtirilgan pedagogik faoliyat natijasidir. Bu borada tabiat eng muhim
vositalardan biri bo‘lib, ayniqsa, gullar va daraxtlar orqali go‘zallikni idrok etish,
ranglarni farqlash, noziklikni sezish, tabiatga mehr bilan qarash kabi jihatlar
bolalarda asta-
sekin shakllanadi. Tabiat go‘zalligi orqali bola nafaqat tashqi
dunyoni, balki o‘z ichki his
-
tuyg‘ularini anglashga, ifoda etishga o‘rganadi.
Pedagog tabiatdagi estetik unsurlarni bolalarga oddiy va sodda, lekin chuqur
ma’no bilan yetkazishi lozim. Buning uchun har kungi faoliyatga gullarni tomosha
qilish, ularning hidini his qilish, barglarini solishtirish, daraxtlar soyasida dam
olish kabi mas
hg‘ulotlarni kiritish mumkin. Masalan, bolalar bilan gulzor bo‘ylab
sayr uyushtirish, sayr davomida gullarning rang-barangligi haqida suhbatlashish,
har birining o‘ziga xosligi haqida gapirish ularning estetik sezuvchanligini
uyg‘otadi.
Tasviriy san’at darslarida gullarni chizish, rang berish, turli shakllarda
yasash bolalarda ranglar uyg‘unligini his qilish, obrazli tafakkurni rivojlantirishga
xizmat qiladi. Ayniqsa, barglardan tabiat burchaklarini yasash, presslangan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
93
gullardan kartina tayyorlash kabi amaliy mashg‘ulotlar bolalarning nafaqat ijodiy
fikrlashini, balki go‘zallik yaratishga intilishini rag‘batlantiradi.
Shuningdek, she’r o‘qish, ertak aytish, tabiat haqidagi musiqiy asarlar
eshittirish orqali estetik tarbiyani musiqa va adabiyot bilan uyg‘un holda olib
borish mumkin. Gul haqidagi she’rni tinglagan bola uning nafosatini his etadi,
daraxtlar haqida ertak eshitgan bola ularni asrashga ehtiyoj sezadi. Bu esa estetik
munosabatning yurakdan joy olgan shaklidir.
Daraxt ekish va uni parvarish qilish amaliy faoliyati ham o‘ziga xos estetik
tarbiya vositasidir. Bola daraxt ekish jarayonida tuproqni sezadi, suv quyish
zaruratini tushunadi, uning o‘sishini kuzatib, sabr va mehr bilan unga qaraydi. Bu
esa go‘zallikni yaratish va unga mas’uliyat bilan yondashishni o‘rgatadi.
Bundan tashqari, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun “Tabiatni sevamiz”,
“Gullarga mehr”, “Mening daraxtim” kabi tematik haftaliklar o‘tkazish orqali
estetik tarbiyani tizimli tashkil etish mumkin. Ushbu haftaliklar davomida bolalar
tabiatdagi go‘zalliklarni kuzatadi, rasm chizadi, she’r yodlaydi, kichik sahna
ko‘rinishlari orqali tabiatga bo‘lgan munosabatini ifoda etadi.
Shuningdek, har bir guruhda tabiat burchaklari tashkil etish, u yerdagi gullar
va kichik o‘simliklar haqida muntazam suhbatlar o‘tkazish, ularni bolalar bilan
birgalikda parvarish qilish orqali estetik tarbiya mustahkamlanadi. Bola o‘z qo‘li
bilan g‘amxo‘rlik qilgan narsa unga go‘zal tuyuladi, u o‘zining tabiatga foyda
keltirayotganini his qiladi.
Bolalarda tabiatga estetik munosabatni shakllantirishga oid kreativ amaliy
mashg‘ulotlar jadvali
Faoliyat turi
Amaliy misol
Maqsadi
Sayr va
kuzatuv
Bolalar bilan gulzor bo‘ylab
yurish, har xil rangdagi gullarni
tomosha qilish, eng chiroyli gulni
tanlash
Gullarning go‘zalligini
sezish, ranglarni farqlash,
didni rivojlantirish
Tasviriy san’at
Barglar yordamida tabiat
Go‘zallik yaratish, rang va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
94
Faoliyat turi
Amaliy misol
Maqsadi
darsi
kartinasini yaratish (yaproq, shox,
gullar yordamida kollaj yasash)
shakl uyg‘unligini anglash
Rang berish
mashg‘uloti
Har bir bola sevimli gulining
rasmini oladi va uni o‘z xohishiga
ko‘ra bo‘yaydi
Mustaqil fikr bildirish,
estetik qarashlarni
rivojlantirish
Daraxt ekish
tadbiri
Har bir bola maktabgacha ta’lim
bog‘ida o‘z daraxtini ekadi va nom
beradi
Tabiyatga g‘amxo‘rlik,
yaratish zavqini his qilish
She’r yodlash
va ifodali o‘qish
“Gul ochildi ertalab” she’rini har
bir bola navbat bilan ifodali
o‘qiydi
Tabiat go‘zalligini so‘z
orqali his qilish, his-
tuyg‘uni ifoda etish
Musiqiy
mashg‘ulot
Gullarga oid musiqiy qo‘shiq
(masalan, “Atirgulim”)ni tinglash
va qo‘shiq aytish
Estetik sezuvchanlikni
musiqa orqali rivojlantirish
Rolli o‘yin
“Gullar haqida ertak” rolli
sahnalashtirish
–
bolalar biri gul,
biri shamol, biri qush bo‘lib
o‘ynaydi
Go‘zallikni jonlantirish,
ijodiy fikr va estetik ifoda
Tabiat
burchagi
parvarishi
Bolalar har kuni guruhdagi
gullarga suv quyish, changini
artish, barglarini tozalash bilan
shug‘ullanadi
Tabiatni asrash,
hushyorlik, e’tibor va
mas’uliyat
XULOSA
Maktabgacha yosh davri
–
bu bolaning shaxs sifatida shakllanishida hal
qiluvchi bosqich bo‘lib, aynan shu davrda estetik did, go‘zallikni his qilish,
tabiatga nisbatan ijobiy munosabat singari fazilatlar asos solinadi. Tabiat, ayniqsa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
95
uning ajralmas qismi bo‘lgan gullar va daraxtlar bolalarda go‘zallikni ko‘rish,
anglash, qadrlash tuyg‘ularini uyg‘otishning eng tabiiy va ta’sirli vositasidir.
Pedagog tomonidan puxta rejalashtirilgan amaliy mashg‘ulotlar –
gulzor
bo‘ylab sayr, daraxt ekish, rasm chizish, she’r aytish, tabiat burchagidagi
g‘amxo‘rlik kabi faoliyatlar bolalarning estetik olamini boyitadi, ularni tabiatga
mehr bilan qarashga, uni a
srashga o‘rgatadi. Estetik tarbiya faqat go‘zallikni
ko‘rish emas, balki uni yaratish, unga mas’uliyat bilan yondashishni ham nazarda
tutadi.
Shunday qilib, maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarni gullar va daraxtlar
orqali tabiat bilan tanishtirish, ularda estetik munosabatni shakllantirish
–
bu
nafaqat pedagogik jarayon, balki insoniylik, go‘zallik va tabiatga hurmat asosidagi
tarbiyaviy fao
liyatdir. Bu yo‘nalishda olib boriladigan tizimli va ijodiy ishlar
kelajakda ongli, estetik didga ega, tabiatparvar avlodni voyaga yetkazishda muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI
1.
Axmedova, D. A.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi
.
–
Toshkent:
“Ilm ziyo”, 2020.
2.
Tursunova, G. I.
Estetik tarbiya asoslari
.
–
Toshkent:
O‘qituvchi,
2019.
3.
Mamatqulova, N. R.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni atrof-muhit
bilan tanishtirish metodikasi
.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
4.
Xolmatova, M. S.
Bolalar bog‘chasida ekologik tarbiya
.
–
Toshkent:
Mehnat, 2018.
5.
To‘xtayeva, Z. B.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan estetik
faoliyat
.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022.
