Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
43
STEAM YONDASHUV ASOSIDA KIMYO FANINI O‘QITISHDА
KREATIV VA TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH
Ro‘zmetova Sevara Oktamboyevna,
Urganch davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi,
Annotatsiya.
Ushbu tezisda zamonaviy ta’lim konsepsiyalaridan biri
bo‘lgan STEAM yondashuvi asosida kimyo fanini o‘qitish jarayonida
o‘quvchilarda kreativ va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish masalalari
yoritiladi. STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) modeli
fanlararo bog‘liqlik
orqali o
‘quvchini
ng bilim olish jarayonining faol
ishtirokchisiga aylantirishga qaratilgan. Kimyo fanini ushbu yondashuv asosida
o‘qitish o‘quvchilarda analitik tafakkur, ijodiy yondashuv va muamm
oni kompleks
hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tahliliy
yondashuvi, ijodkorlik salohiyati va innovatsion qarorlar qabul qilish ko‘nikmalari
eng muhim va zarur kompetensiyalar sifatida e’tirof etilmoqda. Ta’lim jarayoni
faqatgina tayyor bilimlarni egallashga emas, balki shaxsiy fikr yuritish,
muammolarni har tomonlama tahlil qilish hamda ularni real hayotga mos
yechimlar orqali bartaraf etishga qaratilishi lozim.
Ana shu talablarga javob beruvchi ilg‘or ta’lim strategiyalaridan biri bu —
STEAM yondashuvi hisoblanadi. STEAM (Science
–
Fan, Technology
–
Texnologiya, Engineering
–
Muhandislik, Art
–
San’at, Mathematics –
Matematika) yondashuvi bu
–
fanlararo integratsiyani nazarda tutuvchi, nazariy
bilimlarni amaliy mashg‘ulotlar bilan uyg‘unlashtiruvchi, o‘quvchilarni ijodiy va
tanqidiy fikrlashga undovchi, ularning intelektual va estetik salohiyatini
rivojlantiruvchi kompleks pedagogik modeldir.
Mazkur yondashuv doirasida o‘quvchilar laboratoriya tajribalari,
muhandislik loyihalari, dizayn ishlari va matematik modellashtirish orqali nafaqat
bilim oladilar, balki ularni real hayotdagi muammolarga tatbiq etishni ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
44
o‘rganadilar. STEAM modeli o‘quvchilarni passiv bilim oluvchidan faol
ishtirokchi, tadqiqotchi va yaratuvchi shaxs sifatida shakllantirishni maqsad qiladi.
Kimyo fani esa
—
o‘zining nazariy asoslari, amaliy tajribaga boyligi va
fanlararo aloqadorlik darajasi yuqoriligi bois, STEAM yondashuvini samarali joriy
qilish mumkin bo‘lgan yetakchi fanlardan biridir. Chunki kimyo —
tabiat
hodisalarini tushuntirish, yangi materiallar va mahsulotlar yaratish, ekologik
muammolarni hal qilish kabi dolzarb masalalarni o‘z ichiga oladi. Kimyo
darslarida STEAM elementlarini qo‘llash orqali o‘quvchilarda ilmiy tadqiqot olib
borish, muammoga turli burchaklardan yondashish, sinab
ko‘rish va ijodiy
g‘oyalarni ilgari surish kabi kompetensiyalar shakllanadi.
Shu jihatdan, kimyo
fanini STEAM konsepsiyasi asosida o‘qitish nafaqat bilim sifati va dars
samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning zamonaviy dunyo talablariga mos,
raqobatbardosh, tanqidiy fikrlaydigan, kreativ yondasha oladigan shaxs sifatida
shakllanishiga xizmat qiladi.
XXI asrda ta’lim sohasidagi tub islohotlar o‘quvchilarning bilim olish
jarayonida faolligini oshirish, ularni mustaqil fikrlovchi, muammolarni yecha
oladigan, ijodiy yondashuvga ega shaxs sifatida shakllantirishga qaratilgan. Ana
shu maqsadga erishishda
STEAM yondashuvi
muhim o‘rin tutadi.
STEAM
—
ingliz tilidagi so‘zlarning bosh harflaridan tashkil topgan
qisqartma bo‘lib, quyidagi fanlar integratsiyasini anglatadi:
S
–
Science (Fan),
T
–
Technology (Texnologiya),
E
–
Engineering (Muhandislik),
A
–
Art (San’at),
M
–
Mathematics (Matematika).
STEAM yondashuvi bu
—
o‘quv jarayonida nazariy bilimlarni amaliy
faoliyat bilan uyg‘unlashtirish orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash, muammoni
hal qilish, kreativlik, hamkorlikda ishlash va innovatsion tafakkur kabi
ko‘nikmalarini shakllantirishga xiz
mat qiluvchi fanlararo pedagogik modeldir.
STEAM yondashuvining mohiyati STEAM yondashuvi quyidagi tamoyillarga
asoslanadi:
Fanlararo integratsiya: kimyo, matematika, texnologiya, san’at va
muhandislik elementlarini birlashtirish; Loyihaviy yondashuv: muammoni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
45
aniqlash, tahlil qilish, hal qilish va natijani taqdim etish; Ijodiy va tanqidiy
fikrlashni faollashtirish.
Kimyo fani o‘z mohiyatiga ko‘ra STEAMning asosiy ilmiy tayanchi
hisoblanadi. Unda moddalarning tarkibi, tuzilishi, xossalari va ularning o‘zaro
ta’siri haqida chuqur bilimlar o‘rgatiladi. O‘quvchilar kimyoviy qonuniyatlar,
reaksiyalar va tajribalar asosida ilmiy tafakkurni shakllantiradilar. Kimyo
darslarida turli tajribaviy jihozlardan foydalanish, laboratoriya texnikalarini
o‘rganish, sanoat texnologiyalari bilan tanishish orqali o‘quvchilar real hayotda
texnologiyaning o‘rni haqida tushunchaga ega bo‘lad
ilar. Masalan, suvni tozalash
texnologiyalari, bioplastiklar, batareyalar, kimyoviy ishlab chiqarish jarayonlari
bilan bog‘liq loyiha ishlari tashkil qilinadi.
Kimyo muhandisligi komponenti orqali o‘quvchilar qurilish materiallari,
eritish, ajratish, sintez va filtrlash jarayonlarini modellashtirishni o‘rganadilar.
Darslarda sharoitga mos tajriba jihozlari, reaktorlar yoki laboratoriya
uskunalarining maketlarini loyihalashtirish topshiriqlari muhandislik yondashuvini
shakllantiradi.
Ko‘plab kimyoviy jarayonlar (masalan, pigmentlar, bo‘yoqlar,
kristallar sintezi) san’at bilan bog‘lanadi. O‘quvchilar kimyoviy moddalar
yordamida ranglar hosil qilish, bezakli kristallar yetishtirish, rangli reaksiyalar
bajarish orqali estetik did va ijodkorlikni rivojlantiradilar. “Kimyo san’atda”
loyihalari aynan shu maqsadga xizmat qiladi. Kimyoviy hisob-kitoblar, molyar
massa, konsentratsiya, tenglamalar, grafiklar, reaksiyalar tezligi va muvozanat
masalalari
—
bularning barchasi matematik ko‘nikmalarni talab qiladi. Kimyo
darslari matematikani real muammolarda qo‘llashga imkon beradi. Masa
lan,
reaksiya tezligini grafik asosida tahlil qilish orqali analitik tafakkur shakllanadi.
3. Darslarda STEAM elementlarini joriy etish
Dars mavzusi
STEAM integratsiyasi
Kreativlik va tanqidiy
fikrlash
Kimyoviy reaksiyalar
turlari
Fizika va matematika
bilan
Reaksiya tezligi
modellashtirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
46
Kislotalar va asoslar
Biologiya va ekologiya
bilan
PH-indikatorlar yasash
loyihasi
Organik moddalar
San’at va dizayn
Kosmetik vositalar
yaratish tajribasi
O‘quvchilar kichik laboratoriya tajribasini o‘tkazib, tanqidiy fikr bilan
tarkibini tahlil qiladi va ijodiy yondashuv bilan mahsulotni bezatadi.
Xulosa. STEAM yondashuvi asosida kimyo fanini o‘qitish o‘quvchilarning
nafaqat fanga qiziqishini oshiradi, balki ularni kreativ, mustaqil, kompleks
yondashuvga ega shaxs sifatida shakllantiradi. Kimyo darslariga integratsion
yondashuvlar orqali tanqidiy va ijodiy fikr yuritish mexanizmlarini kiritish
dolzarbdir. Bu esa kelajakda zamonaviy kasblarga mos, innovatsion tafakkurga ega
avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yakubov O. A. “STEAM yondashuvi asosida kimyo ta’limini
integratsiyalash”.
Kimyo va hayot
,
2023, №1.
2.
Mamatov M., Ibragimov A. “Kimyo ta’limida kreativlikni rivojlantirish
yo‘llari”. –
Toshkent: Fan, 2022.
