Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
268
ARAB XALQ
LARI SOʻZLASHUV USLUBI VA OGʻZAKI IJOD
IDA
HAYVONLAR SIMVOLIKASI
Toxir Xamzayev Saparovich
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq xalqlari tillari va adabiyoti instituti
Arabshunoslik oliy maktabi oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Xalq o
g‘
zaki ijodi insoniyat madaniyatining eng qadimiy va
eng asosiy shakllaridan biridir. Ayniqsa, arab xalq og‘zaki
ijodida hayvonlarga oid
atamalar, maqollar va hikmatli so‘zlar keng tarqalgan. Bu so‘zlar xalqning ijtimoiy
hayoti, axloqiy qadriyatlari va dunyoqarashining muhim qismiga aylangan.
Hayvonlar ramzi o‘ziga xos qiyofa, xarakter va insoniy sifatlarni ifodalashda
o
g‘zaki va yozma adabiyotda keng qo‘llaniladi.
Mazkur maqolada arab xalq
lari soʻzlashuv uslubida va
og‘zaki
ijodida
hayvonlar bilan bog‘liq atamalar, maqollar, matallar va hikmatli so‘zlarning tahlili
amalga oshiriladi. Shuningdek, bu atamalarning madaniy, ijtimoiy va lingvistik
jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
Arab xalq ogʻzaki
ijodida
koʻp uchrovchi hayvon nomlari,
arab adabiyotida hayvon nomlarining madaniy, ijtimoiy va lingvistik ma’no
anglatish xususiyatlari, tulki (
بلعث
), sher (
دسأ
), it (
بلك
), boʻri (
بئذ
), eshak (
رامح
),
choʻchqa (
ريزنخ
), hayvon (
ناويح
) atamalarining ma’no anglatish xususiyatlari, duo
niyatida hayvon
nomlarining qoʻllanilishi, qargʻash niyatida hayvon nomlarining
qoʻllanilishi.
Arab
xalqlari ogʻzaki ijodida
hayvonlarga oid atamalar va iboralar juda keng
qo‘llaniladi. Ushbu atamalar orqali inson xarakteri, uning xislatlari, ijtimoiy holati
va hissiyotlari ifodalanadi. Masalan,
“
tulki
”
so‘zi arab tilida “
hiylakorlik
”
va
“
zuhdlik
”
ni bildiradi (Al-Azmeh, 1996, 45-bet). Shu bilan birga,
“
sher
”
(yo‘lbars)
so‘zi jasorat va kuch timsoli hisoblanadi (Badawi, 1992, 78
-bet).
N
utqda bunday hayvon atamalarining ko‘pligi arab tilining semantik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
269
boyligini ko‘rsatadi. Arab xalqi kundalik suhbatda hayvonlarga oid so‘zlar va
iboralar orqali qisqa va aniq ma’nolarni yetkazishga intiladi (Al
-
Mu’jam al
-
Wasīt,
2010).
Hayvonlarga oid atamalar arab tilida ko‘pincha
ijtimoiy, siyosiy yoki
axloqiy mavzularni qisqacha va ravshan ifodalash vositasi sifatida xizmat qiladi.
Arab adabiyotida hayvonlar ramzi qadimdan keng qo‘llanib kelinadi.
Bu ramzlar
asosan insonning axloqiy va ijtimoiy xususiyatlarini ifodalashga xizmat qiladi.
“
Kalila wa Dimna
”
asarida, asosan, hayvonlar orqali siyosiy va axloqiy
ibratlarni berishga qaratilgan (Ibn al-
Muqaffa‘, 1987).
Masalan, sher
—
jasorat va
hokimiyat ramzi sifatida, tulki esa hiylakorlik va dono maslahat timsoli sifatida
ko‘riladi
.
Asarda sher odatda podshoh yoki rahbar sifatida ko‘rsatiladi, tulki esa
uning maslahatchisi yoki yaqin atrofidagilarni anglatadi, bu esa siyosiy
allegoriyaning ajralmas qismi hisoblanadi. (Badawi, 1992, 102-bet). Bu asardagi
hayvonlar tasvirlari ko‘
pincha insoniy xulq-atvorni tanqid qilish vositasi sifatida
ishlatiladi.
Al-Jahiz (776-868)
arab adabiyotining yorqin namoyandasi bo‘lib,
hayvonlarga oid ilmiy asar yozgan ilk olimlardan biridir. U hayvonlarning
tabiatini, xulqini, hamda insonlar bilan bog‘liqligini batafsil tahlil qilgan (Al
-Jahiz,
Kitab al-Hayawan
, 1987). U hayvonlarning xatti-harakatlarini insoniy sifatlar
bilan bog‘lab, ko‘plab metaforalar va allegoriyalar yaratgan. Misol uchun, Al
-
Jahizning fikricha, tulki insonga o‘xshab hiyla ishlatadi, ammo sher kuch va jasorat
timsolidir.
Bundan tashqari, arab she’riyatida ham hayvonlar ramzi keng tarqalgan.
Masalan, mashhur shoir Abu Nuwas (756
–814) tulki, bo‘ri va sher kabi
hayvonlarni inson xususiyatlarini ifodalash uchun metafora sifatida ishlatgan
(Badawi, Muhammad Mustafa,
Modern Arabic Literature
, Cambridge University
Press, 1992, 134-138-betlar).
Arab xalqlar
i og‘zaki
ijodida
maqollar va matallar muhim o‘rin tutadi.
Ularning ko‘pchiligi hayvonlar timsoli orqali qisqa va aniq hayotiy haqiqatlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
270
ifodalaydi. Hayvonlar obrazlari orqali inson xarakteri, hayotiy tajribalar va ijtimoiy
holatlar tasvirlanadi.
Maqollar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ba’zi hayvonlar an’anaviy
ravishda ma’lum sifatlar bilan bog‘lanadi. Masalan:
•
بئذ
(
bo‘ri
):
Hiylakor, tahdid soluvchi odam uchun qo‘llanadi.
“
بئذلاك عئاج
”
(
Bo‘ri kabi och
)
—
Judayam qorni och ma’nosida ishlatiladi.
“
هتداع ريغي لا بئذلا
”
(Bo‘ri o‘z odatini o‘zgartirmaydi) maqoli insonning tabiiy xulqini o‘zgartira
olmasligini bildiradi (Ibn Manzur,
Lisan al-Arab
, 1990, 213-bet).
“
هتعيبط ريغي لا بئذلا
فورظلا تريغت امهم
” (Vaziyatlar qanday boʻlmasin, boʻri tabiatini oʻzgartirmaydi) —
Bu maqol inson tabiatining o‘zgarmasligini ta’kidlaydi.
•
بلعث
(tulki
): Zukkolik, hiyla. “
ام لاإ داطصي لا بلعثلا
هاري
” (Tulki faqat ko‘rgan
narsasini ovlaydi) maqoli esa ehtiyotkorlik va atrofga diqqat bilan qarashni
anglatadi (Al-Jahiz,
Kitab al-Hayawan
, 1987, 75-bet).
“
بلعثلا لثم ركام
” (
Tulki kabi
hiylakor)
—
Hiyla-nayrang bilan ishlovchi odamni ta
’
riflashda ishlatiladi.
•
دسأ
(sher
): Jasorat, kuch, rahbarlik. “
ةعاجشلا يف دسلأاك
” (Sher kabi jasur) iborasi
kuch va mardlikni ifodalaydi (Badawi,
Modern Arabic Literature
, 1992, 78-bet).
“
دسلأا كاذ نم لبشلا اذه
” (Bu shervachcha (sher bolasi) oʻsha
sherning bolasidir)
—
Maqtash uchun ishlatiladi, shuningdek, yosh kishining otasi kabi jasur, kuchli va
qobiliyatli ekanligi ifodalanadi.
“
نارئفلا داطصي لا دسلأا
” (Sher sichqonlarni
ovlamaydi)
—
Buyuk odam kichik masalalar bilan shug‘ullanmaydi ma’nosini
ifodalamoqda.
“
دسلأا ةّصح
” —
bu ifoda arab tilida keng qo‘llaniladi va biror ish yoki
narsadan eng katta, eng muhim, yoki eng ustun ulushni olgan odam yoki guruhni
ta’riflaydi. Masalan, agar bir guruh odam narsani taqsimlayotgan bo‘lsa, “
ةّصح
دسلأا
”
—
bu eng katta, eng qimmat yoki eng yaxshi ulushni bildiradi.
“
ةصح ذخأ وه
حابرلأا نم دسلأا
”
(U foydaning sher ulushini oldi
—
eng katta qismini).
Arab tilida hayvon nomlari ko
‘
pincha insonlarning yomon xulqini yoki
holatini tanqid qilish uchun ham ishlatiladi. Masalan:
•
بلك
(kalb)
—
it: Ko
‘
pincha so
‘
zlashda yomon ma
’
noda ishlatiladi
, “
it kabi
”
deganda yomon odam yoki yomon xulqli kishiga nisbatan ishlatiladi. Og
ʻ
zaki
nutqda ko
ʻ
pincha so
ʻ
kish ma
’
nosida
“
بلك اي
!” —
“
Ey it
!”
deb ishlatiladi.
“
لثم يفو
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
271
بلكلا
” (
It kabi sadoqatli)
—
Sadoqatli odamni ta
’
riflashda ishlatiladi
. “
ولو بلك بلكلا
دسأ دلج سبل
” (
It itdir, hatto sher terisini kiygan bo
ʻ
lsa ham)
—
Pastkash odam
o
ʻ
zgarishsiz qoladi degan ma
’
noni ifodalamoqda.
•
رامح
(himar)
—
eshak: Insonning beaql, ahmoq ekanligini ifodalashda
ishlatiladi. G
ʻ
azabni ifodalashda ham
“
يبغ رامح
” —
“
Ahmoq eshak
”
deb ishlatiladi.
“
رامحلاك دينع
” (
Eshak kabi qaysar, o
ʻ
jar)
—
Qaysar (ba
’
zida chidamli) insonlarni
ifodalash uchun ishlatiladi.
•
عبض
(daba
‘) —
giyena: Yomon niyatli, ikkiyuzlama, ayyor, jirkanch,
mayitxo
ʻ
r ma
’
nolarini ifodalashda ishlatiladi.
“
دسلأا ءارو نم لكأت عبضلا
” —
“
Giyena
sher ortidan yeydi
”
Bu ibora o
‘
zi ishlamay, faqat boshqalar mehnatidan
foydalanuvchi odamga nisbatan ishlatiladi.
•
ريزنخ
(khinzir)
—
cho‘chqa: Yomon, iflos va axloqsiz odamni ta’riflashda
ishlatiladi.
•
ناويح
(hayawan)
—
hayvon: Madaniyati past, axloqsiz odamni ifodalashda
ishlatiladi.
•
لمج
(jamal)
—
tuya: Bardavomlik va chidamlilik timsoli. Chidamli odamni
ta
’
riflashda ishlatiladi.
“
لمجلا لثم روبص
”
—
“
Tuya kabi sabrli
”.
Arab xalq og‘zaki
ijodida tuya juda kuchli ramziy ma’noga ega bo‘lgan hayvondir. U madaniy,
iqtisodiy, diniy va estetik jihatdan arab xalqlari hayotida katta o‘rin egallagan.
Sahro xalqlari uchun tuya
–
“cho‘l kemasi”, ya’ni uzoq safarlarda asosiy transport
vositasi bo‘lgan.
Shuningdek, t
uya go‘shti, suti
va junidan foydalanilgan. Shu
sababli tuya boylik, sabr, tirikchilik va baraka ramzi sifatida tilga olinadi. Shu bilan
birgalikda, tuya orqali
odamlarning oʻz ayblarini koʻrmasligi, boshqalarning aybini
koʻrishi ham aytiladi: “
هريغ مانس ىريو ،همانس ىري لا لمجلا
”
—
“Tuya o‘zining
o‘rkachini ko‘rmaydi, ammo boshqaning o‘rkachini ko‘radi”
Bu maqolda
odamlarning o‘z ayblarini ko‘rmay, faqat boshqalarning kamchiligini tanqid
qilishlari haqida aytiladi.
Hayvonlar nomlari arab tilida so‘kish va duo qilishda juda kuchli va ta’sirli
ifoda vositasi hisoblanadi. Ular nafaqat haqorat, balki ba’zida duo va qarg‘ash
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
272
shaklida ham ishlatiladi. Bu madaniyatning o‘ziga xos til ifodasi va xalqning
hayotiy tajribasidan kelib chiqadi. Ular kishining qanday holatga tushishini yoki
qanday ta’sir ko‘rsatishni istashini ifodalaydi. Masalan:
•
“
كينيع دودلا لكأيل
” —
“Ko‘zingni hasharot yesin” —
bu yomon duo yoki
qarg‘ash.
Hayvonlar nomi bevosita kiritilmasa-da, hayvonlarning zararli tabiati
tasvirlangan.
Bunda boshqa bir kishiga oʻlim tilash, qabrda qurt
-qumursqalar
koʻzini yeyishiga ishora bor.
•
“
ةباغلا يف بئذلاك حبصي
” —
“O‘rmon ichidagi bo‘ri kabi bo‘lsin” —
kuchli,
qo‘rqinchli bo‘lish uchun duo.
•
“
ةنيفس يف سيت
” —
“
Kema ichida echki
”
Bu ibora arab tilida salbiy ma’noda
ishlatiladi va “begona, keraksiz yoki nomaqbul kishi (yoki narsa) muhitga to‘g‘ri
kelmaydi, joyida emas” degan ma’noni bildiradi.
Bu holatda echki
kemada bo‘lishi
kerak emasligi, u yerda bo‘lishi noto‘g‘ri yoki zararli ekanligi anglatiladi.
“
اذه يف
انبساني لا ،ةنيفس يف سيت لثم وه ،سلجملا
”
—
Bu majlisda u, kema ichidagi echki kabi,
bizga mos emas.
•
“
تايحلا مد الله هاقس
”
—
“
Xudo uni ilon qonidan ichirsin
”
Bu ibora ko‘pincha
kimningdir qattiq zarar ko‘rishini, uning dushmanlik yoki yomon niyatli ekanligini
ifodalash uchun ishlatiladi. Arab madaniyatida ilon qonini ichirish jiddiy la’nat
yoki qattiq nafrat ifodasi sifatida ishlatiladi. Shuningdek, ayrim xalqlar
madaniyatiga va ishonchiga ko
ʻ
ra, qattiq kasal bo
ʻ
lgan odamga ilon qonini yoki
ilon zahrini ichirish orqali shifo topish ehtimoli bo
ʻ
lgan va tabiiyki, ilon qonini
yoki zahrini toppish juda mushkul bo
ʻ
lgan. Shu ma
’
noda
“
qattiq kasal bo
ʻ
lsin va
ilon qonini ichsin
”
degan ma
’
no ham bo
ʻ
lishi mumkin.
“
لعف ام ىلع تايحلا مد الله هاقس
”
—
“
Qilgan ishlari uchun Xudo uni ilon qonidan ichirsin
”.
Bundan tashqari, arab maqollarida ba
’
zan hayvonlarning o
‘
zaro
munosabatlari ham insonlar orasidagi ijtimoiy vaziyatlarni yoritishda ishlatiladi.
Misol uchun
, “
بئذلا عم داطصي لا دسلأا
” (
Sher bo
‘
ri bilan ov qilmaydi) maqoli, kuchli
va zaif o
‘
rtasidagi tafovutni anglatadi (Al-Mu
’
jam al-Was
ī
t, 2010, 412-bet).
“
رسنلا دسحي لا بارغلا
” (
Qarg
‘
a burgutga hasad qilmaydi)
—
Bu maqol kishi o
‘
z
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
273
o
‘
rnini bilishi, o
‘
ziga qarshi kuchsizlarga hasad qilmasligini bildiradi (Ibn Manzur,
1990, 320-bet). Shuningdek, o
ʻ
zidan kuchlilarni tan olish ma
’
nosi ham bor.
“
هديجي نم لاإ بكري لا ناصحلا
” (
Ot faqat uni yaxshi haydovchi boshqaradi)
—
Malaka va tajriba muhimligini ta
’
kidlaydi (Al-Jahiz, 1987, 90-bet).
Arab madaniyatida hikmatli so
‘
zlar va aforizmlar (
لاثمأو مكح
) hayotiy tajriba
va donolikni qisqa, lekin chuqur ma
’
noli shaklda ifodalash vositasi hisoblanadi.
Hayvonlarga oid hikmatli so
‘
zlar ko
‘
pincha inson tabiatining murakkab
tomonlarini, ijtimoiy munosabatlarni va axloqiy qadriyatlarni ochib beradi. Misol
uchun, hayvonlar orqali berilgan hikmatlar ko
‘
pincha insonning kuchli va zaif
tomonlarini, shuningdek, aql-zakovat va sabr-toqatni ta
’
kidlaydi. Quyida mashhur
arab hikmatlaridan namunalar keltiriladi:
“
اهفده ىلإ لصت اهنكل ءطبب يشمت ةافحلسلاك جرفلا حاتفم ربصلا
”
(Sabr
–
muvaffaqiyat
kalitidir, xuddi sekin yuruvchi toshbaqa kabi, lekin o
‘
z maqsadiga yetadi) Bu
aforizm sabr-toqatning qadriyatini hayvon timsoli orqali yoritadi (Al-Azmeh,
1996, 88-bet). Bu o
ʻ
rinda toshbaqa sabr va matonat ramzi sifatida tasvirlangan.
“
هتعاجش دسأ نمو هتركف بلعث نم
”
(Aqli (fikrlashi) tulkidan, jasorati sherdan)
Bu so
‘
zlar inson xarakterining murakkab jihatlarini hayvonlar orqali ifodalaydi
(Al-Jahiz,
Kitab al-Hayawan
, 1987, 99-bet). Bu ibora balog
‘
atli (mazmunli va
obrazli) tarzda aytilgan bo
‘
lib, ikki hayvonga o
‘
xshatish orqali bir insonning
fazilatlarini ta
’
riflaydi:
1.
“Tulkining aqli
dan
(fikridan)” –
bu jumla orqali insonning aql-
zakovati, ayyorligi, hushyorligi nazarda tutilgan. Tulki ko‘pincha xalq og‘zaki
ijodida ziyrak va hiylakor hayvon sifatida tilga olinadi.
2.
“
Sherning jasoratidan (shijoatidan)
”
–
bu bilan insonning qo‘rquv
bilmasligi, jasurligi, mardligi ifodalanadi. Sher esa doimiy ravishda qudrat va
jasorat ramzi hisoblanadi. Bu ibora odatda aqlli va jasur insonlarni tavsiflash uchun
ishlatiladi
–
ya’ni, fikrlashda tulkidek ayyor, harakatda esa sherdek qo‘rqmas va
dadil degan ma’noni ifodalash uchun xizmat qiladi.
“
ادبأ ككرتي نل هنإف كمظع بلكلل يطعت لا
”
(Itga suyagingni bermagin, u seni hech
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
274
qachon tark etmaydi)
Bu hikmat inson munosabatlaridagi ishonchsizlik va
ehtiyotkorlikni ifodalaydi (Ibn Manzur,
Lisan al-Arab
, 1990, 178-bet). Bu ibora
majoziy ma’noda ishlatiladi va
agar sen haqqiga noloyiq, minnatdorchilikni
bilmaydigan yoki zararli odamga yaxshilik qilsang, u odam bu yaxshilikni
qadrlamaydi, hatto undan foydalanib, sening ortingdan tushib oladi yoki senga
zarar yetkazadi, va keyinchalik undan qutulish qiyin bo‘ladi
degan fikrni bildiradi.
“
ةسينكلا رأف نم رقفأ
” (Cherkov sichqonidan ham kambag‘alroq
) Bu ibora
mubolag‘a
vositasi bilan kambag‘allikni ta’riflash uchun ishlatiladi.
Ogʻzaki
soʻzlashuvda:
ةسينكلا رأف نم رقفأ ،اللهو
!
؟هلاح فيك
-
(Uning ahvoli qanday?
—
Qasamki,
cherkov sichqonidan ham kambag‘al!)
ham tez-tez uchraydi.
“
لموح ةبلك نم عوجأ
” (
Havmal -
Hijoz va Najd o‘rtasidagi qadimiy cho‘l hududi
(ko‘pincha shoirlar sahro hayot
i
, bepushtlik, yolg‘izlik ramzi sifatida tilga olgan
cho‘ldagi urg‘ochi itdan ham ochroq
) Bu yerda
لموح
joy
nomi bo‘lib, bu atrofda
oziq-
ovqat yoki tirikchilik manbasi yo‘qligi sababli ochlik timsoli sifatida
ishlatilgan.
Tarfat ibn al-
‘Abd
kabi qadimgi
shoirlar cho‘l hayotidagi qiyinchiliklar
va ochlik haqida gapirar ekan,
urg‘ochi it
(
ةبلك
)ni ochlik ramzi sifatida tilga
olishgan. Chunki cho‘lda boquvchisi yo‘q urg‘ochi hayvonlar doim och, zaif va
to‘ng‘illovchi bo‘ladi.
“
لمج نم دقحأ
” (Tuyadan ham ko‘ra g‘azabliroq
) Bu ibora kishi juda
g‘azabkor, ichida gina saqlaydi, oson kechirmaydi degan ma’
noni beradi. Tuyalar
uzoq vaqt davomida eslab yurish qobiliyati kuchli hayvonlar sifatida tanilgan.
Ayrim rivoyatlarga ko‘ra, agar kimdir tuyani urgan yoki unga yomon muomala
qilgan bo‘lsa, tuya oradan bir necha kun, hatto oylar o‘tgach ham o‘sha kishini
t
anib, o‘ch olishi mumkin. Shu sababli:
“U tuya kabi g‘azabni ichida saqlaydi” —
degan ma
’
no chiqadi.
“
لمج لاو اهيف يل ةقان لا
” (Bunda mening na urgʻochi tuyam bor, na nor tuyam
bor)
Bu ibora arab tilida juda mashhur bo‘lib, “men bu masalaga aloqador
emasman”, “bu ish menga tegishli emas”, “men bu ishga aralashmayman” degan
ma’noni anglatadi.
Iboradagi
“
لمج و ةقان
” (tuyaning urg‘ochi va erkagi) ikki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
275
tomonlama yirik va qimmatbaho narsa sifatida tilga olinadi.
Ya’ni, ba’zi oʻrinlarda
bu ishda (yoki masa
lada) menga foydasi yoʻq degan ma’no ham ifodalangan
boʻlishi mumkin.
Arab tilida hayvon atamalarining og
‘
zaki nutqda va adabiyotda qo
‘
llanilishi
semantik kenglik va kontekstga bog
‘
liq farqlarga ega.
Masalan, “
دسأ
” (asad, sher)
so‘zi kuch va jasoratni bildirsa
-
da, u ma’lum dialektlarda va iboralarda boshqacha
ma’noda (masalan, qahramonlikdan tashqari)
ishlatilishi mumkin (Versteegh, K.,
The Arabic Language
, 2014, 233-bet). Hayvon atamalarining sinonim va metaforik
ma’nolari kontekstga qarab o‘zgarib turadi, bu holat og‘zaki nutq boyligini
oshiradi (Ryding, K.,
Arabic Linguistics
, 2005, 190-bet).
Arab va boshqa xalqlarning adabiyotida hayvon timsollari o‘xshashlik va
farqlarni ko‘rsatadi. Masalan, ingliz tilidagi “lion” (sher) timsoli kuch va qirollikni
anglatadi, bu arab adabiyotidagi sher ramzi bilan yaqin (Griffiths, R.,
Symbolism
in World Literature
, 2001, 89-
bet). Ammo, o‘zbek adabiyotida masalan, tulki
ko‘proq hiyla va zukkolik bilan bog‘lanadi, arab adabiyotida esa uning ramzi
yanada murakkabroq va ko‘p qatlamli (Qodiriy, A.,
O‘zbek xalq adabiyoti
,
Toshkent, 1985, 123-bet). Shuningdek, hayvon
larga oid ma’naviy va falsafiy
tushunchalar xalqlar o‘rtasida o‘xshash bo‘lsa
-da, ularning madaniy kontekstga
ko‘ra ifodalanishi farq qiladi.
Bu esa tarjima va madaniy almashinuv jarayonlarida
qiziqarli tahliliy materiallarni beradi (Bassnett, S.,
Translation Studies
, 2014, 76-
bet).
Arab madaniyatida hayvonlar ko‘pincha diniy, ijtimoiy va falsafiy ma’nolar
bilan boyitilgan.
Masalan, Qur’ondagi hayvon timsollari insonning axloqiy
yo‘nalishini belgilashda muhimdir (Nasr, S.H.,
Islamic Science: An Illustrated
Study
, 2006, 75-bet). Tulki va sher timsoli qahramonlik, donolik va hiylakorlik
kabi madaniy qadriyatlarni aks ettiradi.
Shuningdek, hayvon ramzlari xalq og‘zaki
ijodida ijtimoiy sinflar va rollarni anglashda vosita bo‘lib xizmat qiladi. Masalan,
sher aristokratik kuch va rahbarlikni bildirsa, qarg‘a esa pastroqlik va o‘zini
himoya qilishni bildiradi (Badawi, M.M., 1992, 142-bet).
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
276
Hayvonlar obrazlari inson psixologiyasida arxetip sifatida ko‘riladi.
Jung
psixologiyasiga ko‘ra, hayvon ramzlari insonning ichki instinktlarini va axloqiy
qarorlarini ifodalaydi (Jung, C.G.,
Archetypes and the Collective Unconscious
,
1969, 102-bet). Arab madaniyatida bu ramzlar insonning xulqidagi turli jihatlarni,
masalan, jasorat, hiyla, sabr, kuch va zaiflikni ramziy ifodalaydi. Ijtimoiy
kontekstda esa, maqollar va aforizmlar orqali hayvon timsollari insonlar orasidagi
o‘zaro munosabatlar, ishonch va ur
ush kabi mavzularni yoritadi (Al-Azmeh, 1996,
113-bet).
Arab hikmatlarida hayvonlar timsoli ko
‘
pincha insonning turli xususiyatlari
va munosabatlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Ular ijtimoiy, axloqiy va psixologik
jihatdan o‘rganilganda, xalqning qadriyatlari va madaniy xususiyatlarini yanada
chuqurroq anglash imkonini beradi.
Hayvonlarga oid atamalar, maqollar va aforizmlar arab xalqining donolik
merosi bo‘lib, ularning tiliga semantik boylik va ifoda quvvati beradi.
Mazkur maqolada arab xalqining og‘zaki nutqida va adabiyotida hayvonlar
bilan bog‘liq atamalar, maqollar, matallar va hikmatli so‘zlar tahlil qilindi.
Tadqiqot
lar shuni ko‘rsatadiki, hayvonlar ramzi arab madaniyati va tilida inson
xarakterining murakkab jihatlarini ifodalashda, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni
o‘rganishda muhim vosita hisoblanadi.
Adabiyot
lar ro‘yxati
•
Al-Azmeh, Aziz.
Muslim Kingship: Power and the Sacred in Muslim,
Christian and Pagan Polities
. I.B. Tauris, 1996.
•
Al-Jahiz.
Kitab al-Hayawan
[Hayvonlar Kitobi]. Dar al-Fikr, Bayrut, 1987.
•
Al-
Mu’jam al
-
Wasīt.
The Comprehensive Dictionary of the Arabic
Language
. Dar al-Fikr, 2010.
•
Badawi, Muhammad Mustafa.
Modern Arabic Literature
. Cambridge
University Press, 1992.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
277
•
Bassnett, Susan.
Translation Studies
. Routledge, 2014.
•
Griffiths, Robin.
Symbolism in World Literature
. Routledge, 2001.
•
Ibn al-
Muqaffa‘.
Kalila wa Dimna
. Dar al-
Ma‘rifa, Beyrut, 1987.
•
Ibn Manzur.
Lisan al-Arab
. Dar Sadir, Bayrut, 1990.
•
Jung, C.G.
Archetypes and the Collective Unconscious
. Princeton University
Press, 1969.
•
Nasr, Seyyed Hossein.
Islamic Science: An Illustrated Study
. World
Wisdom, 2006.
•
Qodiriy, Abdulla.
O‘zbek xalq adabiyoti
. Toshkent, 1985.
•
Ryding, Karin C.
Arabic Linguistics: An Introduction
. Cambridge
University Press, 2005.
•
Versteegh, Kees.
The Arabic Language
. Edinburgh University Press, 2014.
