Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
210
OʻQUVCHILARDA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRUVCHI
TOPSHIRIQLAR USTIDA ISHLASH
Alisher Navioy nomidagi ToshDO‘TAU Ona tili va Adabiyoti fakulteti 3-
bosqich Talabasi
Rixsiboyeva Sevinch Vohid qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqola o‘quvchilarda yozma nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlarning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini va
samaradorligini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda yozma nutqni
shakllantirishda qo‘llaniladigan turli topshiriqlar tahlil qilinib, ularning
o‘quvchilarning fikrni aniq va izchil ifoda etish qobiliyatiga ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari o‘quvchilar orasida olib borilgan sinov va kuzatuvlar asosida
ikki jadval ko‘rinishida taqdim etildi. Topshiriqlar yordamida o‘quvchilarning
nutq madaniyati, grammatik aniqlik va mantiqiy fikrlash darajasi sezilarli
darajada oshgani ko‘rsatildi. Maqola o‘qituvchilar uchun yozma nutqni
rivojlantiruvchi samarali topshiriqlarni tanlash va amaliyotga tatbiq etish
bo‘yicha metodik tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar: yozma nutq, yozma nutqni rivojlantirish, topshiriqlar,
o‘quvchilar, didaktika, nutq madaniyati, pedagogika, metodika.
KIRISH
Yozma nutq — ta’lim jarayonining asosiy elementlaridan biri bo‘lib,
o‘quvchilarning fikr yuritish, o‘z fikrlarini tizimli va aniq ifoda etish, mantiqiy
bog‘lash hamda kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantirishda markaziy
ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim tizimida yozma nutqni rivojlantirish nafaqat
grammatik qoidalarni o‘rgatish va imlo qoidalarini mustahkamlash bilan
chegaralanmay, balki o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni, matn yaratishni va
muloqotda samarali bo‘lishni ta’minlashga qaratilgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
211
Yozma nutqni rivojlantirishda didaktik topshiriqlarning roli juda katta.
Topshiriqlar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini tizimli va izchil tarzda bayon etishni
o‘rgatadi, so‘z boyligini oshiradi va yozish madaniyatini shakllantiradi. Shu bilan
birga, yozma nutqni rivojlantirish topshiriqlari o‘quvchilarning fikrini chuqurroq
anglashga, voqea-hodisalarni tahlil qilishga va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga
imkon yaratadi.
Ta’limda yozma nutqni rivojlantiruvchi topshiriqlarni tanlash va qo‘llash
metodikasini yaratish pedagogik jarayonni samarali tashkil etish uchun muhimdir.
Bu metodika o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, qobiliyatlari va o‘quv dasturi
talablariga mos kelishi lozim. Shu sababli, ushbu maqolada yozma nutqni
rivojlantiruvchi topshiriqlarni tahlil qilish, ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni va
samaradorligini o‘rganish, shuningdek, amaliyotga tatbiq qilish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqish maqsad qilindi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Adabiyotlar tahlili
Yozma nutqni rivojlantirish masalasi zamonaviy pedagogika va
tilshunoslikda keng o‘rganilgan mavzulardan biridir. Taniqli olimlar, jumladan
L.S. Vygotskiy (1978) nutqning rivojlanishida ijtimoiy muhit va interaktiv
faoliyatning ahamiyatini ta’kidlagan bo‘lsa, N.D. Arutyunova (1993) yozma nutq
madaniyatini shakllantirishda nutqning strukturaviy xususiyatlariga e’tibor
qaratgan.
Shuningdek, O‘zbek tilshunoslari H.Tursunov (2005), M.Rahimov (2010)
yozma nutqni rivojlantirish metodikasi va topshiriqlarni tizimli qo‘llashning ta’lim
jarayonidagi o‘rni haqida keng tadqiqotlar olib borgan. Ularning fikricha, yozma
nutqni rivojlantirishda topshiriqlarning mazmuni, qiyinchilik darajasi va ijodiy
yondashuvga yo‘naltirilganligi muhimdir.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda yozma nutqni rivojlantiruvchi topshiriqlarning
samaradorligini aniqlash uchun eksperimental usul qo‘llandi. Tadqiqot Toshkent
shahridagi umumta’lim maktabining 7-sinf o‘quvchilari orasida olib borildi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
212
Eksperimentda qatnashgan o‘quvchilar 30 kishidan iborat bo‘lib, ular ikkita
guruhga bo‘lingan: tajriba guruhi (15 nafar) va nazorat guruhi (15 nafar).
Tajriba guruhiga yozma nutqni rivojlantiruvchi maxsus ishlab chiqilgan
topshiriqlar berilib, ular bilan bir oy davomida muntazam shug‘ullanish
ta’minlandi. Nazorat guruhi esa an’anaviy metodika asosida dars o‘tdi.
Eksperiment davomida yozma nutq ko‘nikmalari, grammatik to‘g‘rilik, mantiqiy
bog‘lanish, fikrlarni izchil ifoda etish qobiliyati o‘rganildi.
Ma’lumotlarni yig‘ishda yozma ishlar tahlili, o‘qituvchilar kuzatuvlari va
maxsus testlar ishlatildi. Olingan natijalar ikki jadvalga kiritilib, guruhlar
o‘rtasidagi farq aniqlashtirildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Jadval 1. Yozma nutq ko‘nikmalarining rivojlanishi bo‘yicha
o‘quvchilar natijalari (ballarda)
Ko‘nikma
turi
Tajriba
guruhi
(30
kun oldin)
Tajriba
guruhi
(30
kun keyin)
Nazorat
guruhi
(30
kun oldin)
Nazorat
guruhi
(30
kun keyin)
Grammatik
to‘g‘rilik
65
85
66
68
Mantiqiy
bog‘lanish
60
82
62
64
Fikrni izchil
ifoda etish
58
80
59
61
Izoh:
30 kunlik topshiriqlarni qo‘llash natijasida tajriba guruhi
o‘quvchilarining yozma nutq ko‘nikmalarida aniq yaxshilanish kuzatildi, nazorat
guruhi esa sezilarli o‘zgarish ko‘rsatmadi.
Jadval 2. O‘quvchilarning yozma ishlarida uchraydigan xatoliklar
soni (o‘rtacha ko‘rsatkichlar)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
213
Xatolik turi
Tajriba
guruhi
(30
kun oldin)
Tajriba
guruhi
(30
kun keyin)
Nazorat
guruhi
(30
kun oldin)
Nazorat
guruhi
(30
kun keyin)
Grammatik
xatolar
15
5
14
13
Strukturaviy
xatolar
12
4
13
12
Fikrni tartibga
solmaslik
18
6
17
16
Izoh:
Tajriba guruhi o‘quvchilarining yozma ishlarida xatoliklar soni
sezilarli kamaygani, ayniqsa grammatik va strukturaviy xatolar bo‘yicha farq aniq
ko‘rindi. Bu yozma nutqni rivojlantiruvchi topshiriqlarning samaradorligini
tasdiqlaydi.
XULOSA
Yozma nutqni rivojlantirish ta’lim jarayonida o‘quvchilarning nutq
madaniyati, fikrni izchil va aniq ifoda etish qobiliyatini shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yozma nutqni
rivojlantiruvchi topshiriqlarning tizimli va metodik asosda qo‘llanilishi
o‘quvchilarning yozma nutq ko‘nikmalarini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Tajriba guruhi o‘quvchilari ustida o‘tkazilgan sinovlar shuni ko‘rsatdiki,
topshiriqlar yordamida grammatika, mantiqiy bog‘lanish va fikrni izchil ifoda etish
ko‘nikmalari ortdi, xatoliklar soni esa sezilarli kamaydi. Bu esa o‘quvchilarning
yozma nutq madaniyatining rivojlanganligini anglatadi va ularning o‘qish hamda
yozishdagi muvaffaqiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois, o‘qituvchilar uchun yozma nutqni rivojlantiruvchi topshiriqlarni
tanlashda quyidagi mezonlarga e’tibor qaratish tavsiya etiladi: topshiriqlarning
mazmuniy xilma-xilligi, murakkablik darajasi, ijodiy yondashuvga imkon berishi
va o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mosligi.
Kelajakda yozma nutqni yanada samaraliroq rivojlantirish uchun
topshiriqlarni individuallashtirish, interfaol texnologiyalarni keng joriy etish va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
214
raqamli vositalardan foydalanishni kuchaytirish zarur. Shuningdek, yozma nutq
ko‘nikmalarini baholashda sifatli va ko‘p o‘lchovli indikatorlarni ishlab chiqish
lozim.
Umuman olganda, yozma nutqni rivojlantiruvchi topshiriqlar ta’lim sifatini
oshirish, o‘quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirishda samarali
vositadir va hozirgi pedagogik jarayonda muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Vygotskiy L.S. — “O‘ylash va nutqning rivojlanishi” — Moskva:
Pedagogika, 1978. — B. 45-78.
2.
Arutyunova N.D. — “Nutq madaniyati va yozma nutq” — Moskva:
Nauka, 1993. — B. 120-155.
3.
Tursunov H. — “O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi” — Toshkent: Fan,
2005. — B. 230-260.
4.
Rahimov M. — “Yozma nutqni rivojlantirish metodikasi” —
Toshkent: Sharq, 2010. — B. 110-145.
5.
Karimov A. — “Ta’limda topshiriqlar tizimi va metodikasi” —
Toshkent: Akademiya, 2015. — B. 78-95.
