Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
91
ONA TILI DARSLARIDA SHEVAGA XOS SO‘ZLARNI
O‘RGATISH: ILMIY ASOSLAR VA INTERAKTIV YONDASHUVLAR
Abduraxmonova Muxlisa Abdullayevna
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek tilining dialektal boyliklarini ona tili
darslarida o‘rgatishning ilmiy va metodik asoslari yoritiladi. Shevaga oid leksik
birliklarning adabiy til bilan aloqasi, ularning madaniy, tarbiyaviy va
kommunikativ ahamiyati, shuningdek, ularni o‘rganishda interaktiv va zamonaviy
ta’lim usullaridan foydalanish taklif qilinadi.
Abstract: This article discusses the scientific and methodological foundations
of teaching the dialectal richness of the Uzbek language in native language classes.
The relationship of dialectal lexical units with the literary language, their cultural,
educational and communicative significance, as well as the use of interactive and
modern teaching methods in their study are proposed.
Kalit so‘zlar: sheva, dialekt, adabiy til, til boyligi, ona tili darslari, interaktiv
metod, mintaqaviy leksika.
Keywords: dialect, dialect, literary language, linguistic richness, native
language classes, interactive method, regional lexicon.
KIRISH
O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, qadimiy va boy til tizimidir.
Uning asosiy bo‘lagi — adabiy til bo‘lsa, dialektlar (ya’ni shevalar) esa xalq
og‘zaki nutqining bevosita ifodasidir. Har bir mintaqada shakllangan sheva o‘ziga
xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarga ega bo‘lib, o‘zbek tilining
mintaqaviy
rang-barangligini
aks
ettiradi.
Zamonaviy
tilshunoslikda
dialektologiya fanining asosiy vazifalaridan biri — shevalarning tuzilishi, fonetik-
grammatik xususiyatlarini o‘rganish, ularni tildagi umumiy qonuniyatlar bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
92
solishtirishdan iborat. Shu boisdan, umumta’lim maktablarining yuqori sinf ona tili
darslarida shevaga oid so‘zlarni o‘rgatish — o‘quvchilar til bilimini kengaytirish
va ularni madaniy xotiraga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim vositadir.
Darslikning eng qimmatli o‘rinlaridan yana biri unda amaliy mashg‘ulotlar
uchun shevalardan yozib olingan matnlarning berilishidir. Darslikdagi matnlarning
asosini xalq og‘zaki ijodi materiallari tashkil etadi. Ular shevalarning eng muhim
xususiyatlarini aks ettira oladi, lekin unda har qanday holatda ham adabiy til
an’analari ishtirok etadiki, bu o‘quv jarayonida talabalarimizning ba’zan tanqidiy
yondashishiga olib kelmoqda
ASOSIY QISM
1. Shevaga oid so‘zlarning o‘quv jarayonidagi ilmiy-pedagogik ahamiyati
O‘zbek tilining shevalari turli mintaqalardagi tilshunoslik va madaniy
xususiyatlarni o‘zida jamlagan bo‘lib, ular orqali o‘quvchilar nafaqat adabiy tilga,
balki xalq og‘zaki nutqining tarixiy qatlamlariga ham daxldorlikni his qilishadi.
Shevaga oid leksik birliklarni o‘rganish:
Lingvistik jihatdan — o‘quvchilarni sinonimiya, antonimiya, leksik-semantik
guruhlar haqida chuqurroq bilimga ega qiladi;
Madaniy jihatdan — har bir hududga xos so‘zlar orqasida o‘sha mintaqaning
urf-odatlari, turmush tarzi, qadriyatlari yashiringan bo‘ladi; Tarixiy jihatdan —
qadimgi turkiy tillar va o‘zbek adabiy tili taraqqiyotidagi izlarni aks ettiradi;
Tarbiyaviy jihatdan — milliy o‘zlik, tilga hurmat va vatanparvarlik
tuyg‘ularini shakllantiradi.
O‘quvchilar shevaga oid so‘zlarni o‘rganish orqali faqat til qoidalarini emas,
balki til ortida turgan milliy ong va tafakkurni anglay boshlaydilar.
2. Shevaga oid so‘zlarni o‘rgatishda samarali metod va interaktiv
yondashuvlar
Zamonaviy didaktika faqat ma’lumot berishga emas, balki o‘quvchini faol
ishtirok etuvchi subyektga aylantirishga xizmat qiladi. Quyida aynan shevaga oid
1
“
O
‘
zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv
”
mavzusidagi II Respublika ilmiy-
nazariy konferensiyasi materiallari [Matn]: materiallar to
‘
plami / mas
’
ul muharrir Sh.Sirojiddinov.
–
Toshkent:
Donishmand ziyosi, 2022.
–
216 b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
93
leksikani o‘rgatishda sinfda qo‘llash mumkin bo‘lgan interaktiv metodlar
yoritiladi:
a)
“So‘zlar jangi” (Tezkor taqqoslash usuli)
Maqsad: Sheva va adabiy til o‘rtasidagi farqni tezda ajratish va
o‘quvchilarning e’tiborini oshirish.
Jarayon: Ustoz shevaga oid so‘zni aytadi, o‘quvchilar esa uning adabiy til
shaklini topadi. Guruhlar musobaqa tarzida javob beradilar.
Misol:
“chuvuldi” — siljidi
“to‘rva” — xalta
“paxtaquloq” — paxta teruvchi ayol
b) “Dialektal xarita” loyihasi
Maqsad: Mintaqaviy so‘zlar orqali geografik tafakkur va til tafovutini
o‘rgatish.
Jarayon: Har bir guruh bir viloyatga oid sheva so‘zlarni yig‘adi, ularning
ma’nosi, adabiy shakli va qo‘llanishi haqida jadval tuzadi va xaritada belgilaydi.
c) “Sheva lug‘ati” tuzish loyihasi
Maqsad: Mustaqil izlanish, matn tahlili va lug‘aviy tafakkurni rivojlantirish.
Jarayon: Har bir o‘quvchi yoki guruh o‘z hududiga oid 10–15 ta sheva so‘zdan
iborat kichik lug‘at yaratadi, ularni ma’nosi, sinonimi, va qo‘llanilgan gap bilan
to‘ldiradi.
Namuna:So‘z: burtma
Ma’nosi: guruchli ovqat
Sinonimi: osh
Gap: Buva burtma tayyorlab, mehmonlarni kutdi.
d) “Sheva — Adabiy til” viktorinasi
Maqsad: Bilimni mustahkamlash, raqobat muhitida motivatsiyani oshirish.
Savol turi: test, to‘ldirish, juftlashtirish. Misol:“Quyidagi sheva so‘zlarning
adabiy shaklini toping:
1. sholcha — ?
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
94
2. yarimxonta — ?
3. tiliyoq — ?”
e) “Multimedia asosida taqqoslash” metodi
Maqsad: Raqamli vositalar orqali vizual va audio asosda shevalarni tahlil
qilish.
Jarayon: YouTube yoki O‘zMTRKning hujjatli filmlaridan qisqa lavhalar
kesiladi, shevaga oid so‘zlar aniqlanadi va adabiy til bilan taqqoslanadi.
O‘quvchilar audio yoki video yozuv asosida o‘z guruh fikrlarini bildiradilar.
3. Metodlar samaradorligi va ularning o‘quvchiga ta’siri
Ushbu metodlar o‘quvchilarni passiv eshituvchidan faol ishtirokchiga
aylantiradi. Shevaga oid so‘zlar bilan ishlash: Tilga estetik yondashuvni
kuchaytiradi; Tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi; O‘quvchilarda milliy o‘zlikni
anglash hissini oshiradi; Hududlararo til farqlarini hurmat bilan qabul qilishga
undaydi.
10-sinf ona tili darsligining 98-sahifasida quyidagi mashq berilgan:
27.3-mashq. Matnni o‘qib, shevaga oid so‘zlarni aniqlang.
– Hoziram buloq suvidan ichaman. Bir ko‘zasi choyimgayam, ovqatimgayam
jetadi. Dunyo o‘zimizdiki deb kerilib jurgan paytimiz, bir jil qishi bilan ariq
qazidik. U vaqtlar traktir-praktir degan narsa o‘rni-tuvi bilan jo‘q, qopda tuproq
toshib Toshlisoyni to‘ldirdik, cho‘kichminan manovu qirdi bovrini teshdik. Buni
teshguncha, eh-hi, qancha azob tortmadik. Bu bizga osonga tushmagan. Ikki jigit
tuproq tagida qolib novud bo‘ldi... Shuytib desang, lalmini bog‘ qildik, havorga
paxta ekdik. Oradan sag‘al o‘tmay, shu bilmadim... baliq jilmidi, aniq esda jo‘q,
jer qimirlab, buloqdan suv qochdi. Mingbuloq ham o‘sha jili qurib qogan... Bir
zamonlar bundan uch tegirmon suv hayqirib oqardi, desang, birov ishonmaydi.
Oquvi zo‘r edi, kela-kelguncha nishoblikda. Ana qarag‘in, haliyam izi bor.
(N.Norqobilov)
Bu mashq orqali 10-sinf o‘quvchilari shevaga xos so‘zlarni ajrata oladi. Shu
bilan birgalikda ona tilini adabiyot bilan aloqasini ham o‘rganadi.
2
Ona tili 10 [Matn]: 10-sinf uchun darslik / B. Mengliyev. – Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. –224 b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
95
Xulosa
Ona tili darslarida shevaga oid so‘zlarni o‘rgatish — nafaqat tilshunoslik
bilimlarini chuqurlashtiradi, balki o‘quvchining milliy madaniyatga bo‘lgan
qiziqishi va hurmatini ham shakllantiradi. Shevalar tilning tirik shakli bo‘lib, ularni
o‘rganish orqali o‘quvchilar til tabiatini, tarixiy taraqqiyotni, xalqona tafakkurni
chuqurroq anglaydilar. Interaktiv metodlardan foydalanish esa bu jarayonni
qiziqarli, samarali va ijodiy qiladi. Jumladan, “So‘zlar jangi”, “Dialektal xarita”,
“Rolli o‘yin”, “Sheva lug‘ati” kabi metodlar: o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni
rivojlantiradi; o‘z hududiga oid til unsurlarini qadrlashga o‘rgatadi; adabiy til va
sheva o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ongli ravishda anglashga xizmat qiladi.
Shuningdek, bu faoliyatlar o‘quvchilar til boyligini oshiribgina qolmay, ularni
milliy qadriyatlarning faol targ‘ibotchilariga aylantiradi. Shunday qilib, ona tili
darslarida shevaga oid so‘zlarni o‘rgatish metodik jihatdan asosli va pedagogik
maqsadga muvofiq bo‘lgan dolzarb yo‘nalishlardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Ashirboyev Samixon. 0 ‘ZBEK DIALEKTOLOGIYASI // darslik
//Т.: «NAVRO‘Z» nashriyoti 2016. - 136 b.3-bet.
2.
“O‘zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha
yondashuv” mavzusidagi II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari
[Matn]: materiallar to‘plami /– Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. – 216 b.
3.
Ўзбек халқ шевалари луғати. –Тошкент: Фан, 1991. –407 b.
4.
Ona tili 10 [Matn]: 10-sinf uchun darslik / B. Mengliyev. –
Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. –224 b.
