Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
86
ONA TILI DARSLARIDA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRISH
BO‘YICHA TAVSIYALAR
Umarov Doston Samandar oʻgʻli
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ona tili darslarida o‘quvchilarning yozma
nutqini rivojlantirishning samarali usullari va didaktik yondashuvlari yoritiladi.
Shuningdek, yozma nutq malakasini shakllantirishda o‘qituvchining roli,
topshiriqlar tizimi va baholash mezonlari tahlil qilinadi.
Abstract: This article discusses effective methods and didactic approaches to
developing students' written speech in native language classes. It also analyzes the
role of the teacher, the system of tasks and assessment criteria in the formation of
written speech skills.
Kalit so‘zlar: yozma nutq, ona tili, metodika, topshiriq, ijodiylik, tafakkur,
dars jarayoni.
Keywords: written speech, native language, methodology, task, creativity,
thinking, lesson process.
Kirish
Zamonaviy ta'lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, o‘z fikrini
aniq va ravon ifoda eta olish qobiliyati tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ayniqsa, ona tili darslarida bu maqsadga erishishning asosiy yo‘llaridan biri —
yozma nutqni shakllantirish va rivojlantirishdir. Yozma nutq nafaqat o‘quvchining
til boyligini oshiradi, balki u orqali mantiqiy tafakkur, izchillik, matn tuzish, tahlil
qilish kabi zaruriy ko‘nikmalar ham shakllanadi. Shu bois, ona tili o‘qituvchisi dars
jarayonida o‘quvchilarning yozma faoliyatiga doimiy ravishda e’tibor qaratishi,
ularni yozishga o‘rgatishi, jarayonni tizimli tashkil etishi zarur.
Bugungi kunda yozma nutqni rivojlantirishda faqat an’anaviy insho yozish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
87
yoki matn tuzish bilan cheklanib qolmasdan, zamonaviy didaktik yondashuvlar,
innovatsion metodlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va differensial
yondashuvlar asosida samarali faoliyatni tashkil qilish talab etiladi. O‘quvchida
yozishga bo‘lgan ishtiyoqni uyg‘otish, uni motivatsiya qilish, faol fikrlashga
undovchi vazifalarni qo‘llash bu boradagi asosiy mezonlardandir.
Asosiy qism
1. Bosqichli mashqlar tizimi
Yozma nutqni o‘rgatishda avvalo osondan murakkabga qarab harakat
qilinishi kerak. Masalan, 5-sinf o‘quvchilari uchun dastlab quyidagi mashq
turlaridan foydalanish mumkin:
So‘z birikmalaridan gap tuzish:
So‘zlar: ko‘k osmon, shirin meva, tez yugurmoq.
Topshiriq: Har bir so‘z birikmasidan kamida bir gap tuzing.
Gaplar zanjiri tuzish:
O‘qituvchi birinchi gapni beradi: “Bog‘da gullar ochildi.”
O‘quvchilar ushbu gapga mantiqan bog‘liq 4-5 gapdan iborat matn tuzadilar.
Bu bosqichli mashqlar yozma matn tuzish ko‘nikmasining negizini
shakllantiradi.
2. Model matnlar ustida ishlash
Model matnlardan foydalanish o‘quvchilarni matnning tuzilishi, uslubi, til
vositalarini to‘g‘ri tanlashga o‘rgatadi.
“Bahor keldi. Tabiyat uyg‘ondi. Daraxtlar g‘unchaladi. Qushlar sayray
boshladi. Odamlar yuzida quvonch balq uradi.”
Topshiriqlar:
Matnga sarlavha qo‘ying.
Har bir gapning rolini izohlang.
Ushbu matn asosida 6-7 gapdan iborat shaxsiy kuzatuvlaringizga asoslangan
matn yozing.
3. Ijodiy topshiriqlar orqali mustaqil fikrlashni rivojlantirish
Ijodiy topshiriqlar o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va tasavvurni boyitishga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
88
xizmat qiladi. Masalan: "Tasviriy matn yozing" topshirig‘i:
Rasm beriladi: tog‘ manzarasi, yomg‘irli kun, yozgi dala.
Topshiriq: “Rasm asosida tasviriy matn yozing. Kamida 8 gap bo‘lsin.”
Erkin mavzuda insho:
Mavzu: "Kitob mening do‘stim"
Yo‘riqnoma: Kirish, asosiy va xulosa qismlarini alohida ajratish. O‘z
fikringizni misollar bilan boyiting.
Bu kabi topshiriqlar o‘quvchilarning shaxsiy tajribasiga, his-tuyg‘ulariga
asoslangan yozuv faoliyatini kuchaytiradi.
4. Nutqiy vaziyat asosida yozish
Yozma nutqni real hayotiy vaziyatlarga bog‘lash orqali o‘quvchilarni amaliy
faoliyatga tayyorlash mumkin. Masalan: Siz maktab direktoriga yangi kitoblar olib
kelish bo‘yicha murojaat xatini yozishingiz kerak. Xat shaklini, muomala uslubini
va rasmiy ifodalarni to‘g‘ri qo‘llang. Yoki: Do‘stingizga maktub yozing: unda siz
oxirgi o‘qigan kitobingiz haqida qisqacha ma’lumot bering va unga ushbu kitobni
o‘qishni tavsiya qiling. Bu kabi topshiriqlar orqali yozma nutqda uslubiy tanlov,
kontekstga mos ifoda va mantiqiy tuzilish ustida ishlash mumkin.
5. O‘qituvchining roli va motivatsiya
O‘qituvchi o‘quvchini yozishga undaydigan muhit yaratishi, topshiriqlarni
qiziqarli shaklda berishi, har bir o‘quvchining yondashuviga individual tarzda
e’tibor qaratishi muhim. Rag‘batlantiruvchi so‘zlar, yozgan ishlarini darsda o‘qish,
devoriy gazetaga joylashtirish, kichik adabiy ko‘rik-tanlovlar tashkil etish orqali
o‘quvchining motivatsiyasi ortadi.
6. Kichik guruhlarda matn yozish metodi
Yozma nutqni rivojlantirishda kichik guruhlar bilan ishlash o‘quvchilarning
faoliyatini faollashtiradi, fikr almashish, muhokama qilish va jamoaviy ijod qilish
malakalarini rivojlantiradi. Ushbu metod orqali har bir o‘quvchi matn yaratish
jarayonida faol ishtirok etadi va yozishdan zavq oladi. Darsda qo‘llash:
1. Sinf 4–5 kishilik kichik guruhlarga bo‘linadi.
2. Har bir guruhga bir xil yoki turli mavzularda yozma topshiriq beriladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
89
Masalan:
“Qishda tabiat”
“Men orzu qilgan kasb”
“Kitobning foydasi”
3. Guruh a’zolari matnni birgalikda rejalashtiradi, muhokama qiladi va har bir
bo‘limini navbatma-navbat yozadi (masalan, biri kirishni, boshqasi asosiy qismni
va h.k.).
4. Tayyor bo‘lgan matn sinfda o‘qiladi va boshqa guruhlar tomonidan
baholanadi.
Metodning afzalliklari:
O‘quvchilar bir-birini to‘ldirib, o‘zaro fikr almashadilar.
Nutq birliklari va uslubiy jihatlarga ongli yondashadilar.
Matn ustida ishlash jarayoni ijodiy muhitda kechadi.
Baholash taklifi: Har bir guruh ishi quyidagi mezonlar asosida baholanishi
mumkin:
Matnning mantiqiy tuzilishi;
Guruhda ishlash madaniyati;
Yozuvning grammatik va uslubiy aniqligi;
Fikrning izchilligi va dolzarbligi.
Xulosa
Yozma nutq — bu o‘quvchining tafakkurini, til boyligini, mantiqiy
izchilligini va ijodiy salohiyatini ifoda etuvchi asosiy vositadir. Aynan shu sababli,
ona tili darslarida yozma nutqni rivojlantirish o‘qituvchining asosiy vazifalaridan
biri hisoblanadi. Bu yo‘nalishda samarali natijaga erishish uchun o‘quvchilarda
yozishga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish, ular uchun qiziqarli va amaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan topshiriqlarni taklif qilish, yozilgan matnlar ustida
muntazam va tizimli tahlil olib borish zarur.
Shuningdek, yozma nutqni o‘rgatishda bosqichma-bosqich yondashuv, model
matnlar asosida ishlash, ijodiy topshiriqlardan foydalanish, hayotiy vaziyatlarga
mos yozish faoliyatini yo‘lga qo‘yish kabi metodlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
90
O‘qituvchining har bir o‘quvchiga individual yondashuvi, rag‘batlantiruvchi muhit
yaratishi va baholash mezonlarining adolatli qo‘llanishi yozma nutq
ko‘nikmalarining rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, yozma nutqni shakllantirish faqat grammatik
me’yorlarga rioya qilish emas, balki fikrlashni, o‘zini erkin ifoda eta olishni va o‘z
fikrini mustaqil ravishda bayon etish madaniyatini rivojlantirishdir. Ona tili
darslarida bu yo‘nalishga alohida e’tibor qaratish orqali biz kelajakda bilimli,
muloqotga layoqatli va ijodkor avlodni voyaga yetkazishga zamin yaratamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yo‘ldoshev, A. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
2. Usmonov, N. Nutq madaniyati va yozma nutqni o‘stirish yo‘llari. –
Samarqand: “Ilm ziyo”, 2021.
3. G‘anieva, D. Boshlang‘ich sinflarda yozma nutqni shakllantirish
metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
4. Karimova, Z. Til o‘rganish va tafakkurni rivojlantirish metodlari. – Buxoro:
BuxDU nashriyoti, 2018.
5. Qurbonov, B. Yozma nutqni rivojlantirishda ijodiy topshiriqlarning o‘rni.
– “Til va adabiyot ta’limi” jurnali, 2022, №1.
6. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Ona tili fanidan umumiy
o‘rta ta’lim maktablari uchun namunaviy o‘quv dasturi (5–9-sinflar). – Toshkent,
2021.
7. Mavlonova, R. Pedagogik texnologiyalar: nazariya va amaliyot. –
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2017.
8. Hasanova, M. Yozma nutqni baholash mezonlari va ularni amaliy qo‘llash
usullari. – “Metodik izlanishlar” jurnali, 2023, №2.
