Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
146
“XOTIN-QIZLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH
UCHUN KREDITLASH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH
USULLARI”
Yetkirova Aziza Xaydarovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi magistranti
Har qanday jamiyat taraqqiyotida davlatning keng ko‘lamli islohotlari
muhim o‘rin tutadi. Mustaqillik yillaridan boshlab, ayniqsa, tadbirkorlik sohasini
rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda.
Mamlakatimiz iqtisodiyotini rivoji bevosita xususiy sektor bilan bog‘liq.
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlatlar farovonligi, avvalo, tadbirkorlik
faoliyati orqali daromad olishga asoslanadi. Chunki, xalq boy bo‘lsa, davlat ham
qudratli bo‘ladi.
Respublikamizda
amalga
oshirilayotgan
islohotlarning
muhim
yo‘nalishlaridan biri - aholining katta qismini (qariyb 50%) tashkil etuvchi xotin
- qizlarning jamiyat hayotida to‘laqonli ishtirok etishi uchun sharoit yaratishdir.
Bu ularning farovonligini ta’minlashning muhim omilidir.
Oxirgi yillarda xotin - qizlarning biznes sohasidagi ishtirokini oshirish
maqsadida davlat tomonidan qo‘llanilgan moliyaviy instrumentlar, jumladan,
subsidiyalar va imtiyozli kreditlar, sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi
Respublikada tadbirkorlik, ayniqsa, xotin - qizlar tadbirkorligini
rivojlantirishga qaratilgan say-harakatlar faqatgina ko‘rsatkichlar bilan
cheklanmaydi. Qonuniy asosga ega davlat dasturlari va qabul qilingan me’yoriy
hujjatlar ushbu sohada olib borilayotgan ishlarning asosi hisoblanadi. Bu holat
respublika darajasida tadbirkorlikka katta e’tibor qaratilayotganidan dalolat
beradi.
Xotin - qizlar tadbirkorligi global iqtisodiyotning ajralmas qismi boʻlib,
innovatsiyalarni rivojlantirishda, ish oʻrinlari yaratilishi va ijtimoiy barqarorlikni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
147
taʼminlashda muhim rol oʻynaydi. Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC, 2023)
maʼlumotlariga koʻra, ayollar boshqaradigan korxonalarning global YaIMga
qoʻshgan hissasi $5 trilliondan oshadi, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa ular
kichik va oʻrta biznesning 40%ga yaqinini tashkil qiladi. Masalan, Sahroi Kabirdan
janubdagi Afrika mamlakatlarida xotin - qizlar Startuplarning 58% ni boshqaradi,
bu esa dunyo boʻylab oʻrtacha koʻrsatkichdan ancha yuqori (Mastercard Index of
Women Entrepreneurs, 2022).
So‘nggi yillarda mamlakatimizda xotin-qizlar masalalari va ularni har
tomonlama qo‘llab-quvvatlash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi, Yangi
O‘zbekistonda xotin-qizlarning jamiyat va davlat boshqaruvida faol ishtirokini
ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu jihatlar xalqaro miqyosda ham
keng e’tirof etilmoqda. Xususan, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni xalqaro
doiralarda targ‘ib qilar ekan, butun jahon hamjamiyatining diqqatini ushbu
masalaga qaratmoqda. Shu munosabat bilan xotin-qizlarning davlat va jamiyat
boshqaruvidagi o‘rnini oshirish, ularning ijtimoiy-iqtisodiy faolligini ta’minlash,
kasbga o‘rgatish va bandligini ta’minlash, tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash, ta’lim olishlari va ilmiy faoliyatlari uchun zarur shart-sharoitlar
yaratish, turmush sharoitlarini yaxshilash va eng muhimi, ularning huquq va
erkinliklarini har tomonlama himoya qilishga qaratilgan tizimli ishlar amalga
oshirilib, aniq natijalarga erishilmoqda. Shu bilan birga, xotin-qizlarning
bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlikka jalb qilish va zamonaviy kasblarga
o‘qitish bilan bog‘liq masalalar sohada dolzarb yo‘nalishlardan va asosiy
vazifalardan biri hisoblanadi.
Jamiyatda xotin-qizlarning faolligini oshirishga kelganda, bu yo‘nalishda
maqtashga arziydigan jihatlar ko‘p. Avvalo, so‘nggi yillarda xotin-qizlarni
qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlarining samaradorligini oshirish va ular uchun
munosib sharoitlar yaratishga qaratilgan turli me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul
qilinganini takidlash joiz. Xususan, bu masala bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining quyidagi qarorlarini keltirishimiz mumkin:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
148
2024-yil 3-dekabrdagi “Mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi
bandligini ta'minlash va kambag'allikni qisqartirishning ustuvor yo'nalishlari
to'g'risida”gi PQ-29-son, 2024-yil 7-martdagi “Xotin-qizlarning tadbirkorligini
yo‘lga qo‘yish va rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashga oid qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-122-sonli Qarori, 2024-yil 8-noyabrdagi “Xotin-qizlar
tadbirkorligini yanada qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-385-sonli Qarori, 2025-yil 7-martdagi “Xotin-qizlar
tadbirkorligini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashga oid qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-96-sonli, 2025-yil 14-martdagi “Oila va xotin-qizlarni
qo‘llab-quvvatlash
tizimini
yanada
takomillashtirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-103-son qarorlarda o‘z aksini topgan bo‘lib, ushbu qarorlarda
xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini va bandligini oshirish, tadbirkorlik
ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ustuvor
yo‘nalishlar belgilab berilgan.
Alohida takidlash joizki, Prezidentimizning 2025-yil 14-martdagi “Oila va
xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-103-son qarori bilan xotin-qizlar tadbirkorligini
qo‘llab-quvvatlashning yaxlit tizimi joriy etilmoqda.
Umuman olganda, kichik biznes, xususan, tadbirkor ayollar uchun
moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyati asosiy toʻsiqlardan biri hisoblanadi.
Quvonarlisi, Oʻzbekiston moliya tizimi soʻnggi oʻn yillikda sezilarli darajada
rivojlanib, bu davrda xususiy sektor tomonidan ajratilgan kreditlarning YAIMga
nisbati toʻrt barobarga oshgan
.
Bu oʻsishning asosiy qismi 2017-yilda bozor va
boshqaruv sohasidagi islohotlar joriy etilganidan soʻng sodir boʻldi. 2024-yilda
davlat banklari hissasiga Oʻzbekiston kredit portfelining uchdan ikki qismidan
koʻprogʻi toʻgʻri kelgan boʻlsa, oʻtgan yili davlat nazorati ostida boʻlmagan banklar
tomonidan kreditlash hajmi 20 foizga oshdi. Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra,
2019-2023-yillarda Oʻzbekistonda mikromoliya tashkilotlari va lombardlar soni
mos ravishda 53 va 40 foizga oshgan. Shu vaqt ichida mikromoliya
tashkilotlarining aktivlari olti barobar, lombardlar aktivlari esa qariyb uch barobar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
149
oshganligini ta’kidlash lozim.
Oʻzbekistondagi aksariyat bank kreditlari hanuz yirik biznesga taqdim
etilishi davom etayotgani bois, davlat dasturlari kichik biznes uchun ushbu
nomutanosiblikni bartaraf etishga qaratilgan. 2020-yilda Oilaviy tadbirkorlikni
rivojlantirish dasturlari doirasida 215 mingta loyihaga 6,1 trillion soʻmdan ortiq
(qariyb 607 million AQSH dollari)
imtiyozli kreditlar ajratildi
(har bir loyihaga
2820 AQSH dollariga toʻgʻri keladi).
COVID-19 pandemiyasidan keyingi
tiklanish oilaviy tadbirkorlikni qoʻllab -quvvatlashning dolzarbligini kamaytirib,
ushbu dastur doirasidagi moliyalashtirish 2024-yilda 339 mingta loyiha uchun 5,7
trillion soʻmga
(taxminan 445 million AQSH dollari)
kamaydi
(har bir loyiha
uchun 1316 AQSH dollari).
Oilaviy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvvatlash davlat
dasturi doirasida moliyalashtirilgan tadbirkor ayollar loyihalari 2020-2024-yillarda
4615 tadan 188 mingtaga oʻsib, bu oʻtgan yili ushbu davlat dasturi orqali qoʻllab-
quvvatlangan loyihalar umumiy sonining 55 foizini tashkil etdi. Shuningdek,
Oilaviy tadbirkorlikni qoʻllab-quvvvatlash davlat dasturi doirasida ushbu
loyihalarga ajratilgan mablagʻlar hajmi shu vaqt ichida 96 milliard soʻmdan
(9,5
million dollar)
3,1 trillion soʻmga
(243 million dollar)
oshdi. Loyihalarning (49%)
va ajratilgan mablagʻlarning (50%) eng katta ulushi qishloq xoʻjaligida faoliyat
yuritayotgan tadbirkorlarga toʻgʻri keldi. Ushbu loyihalarning 22 foizi xizmat
koʻrsatish sohasi tadbirkorlari hissasiga toʻgʻri kelgan boʻlsa, undan keyin
hunarmandlar
(21 foiz)
keladi.
2020-yilda tijorat banklari tomonidan ayollarga tegishli kompaniyalarga 4,9
trillion soʻm
(487 million AQSH dollari)
miqdorida kredit ajratilib, 100 mingdan
ortiq loyiha moliyalashtirilgan. 2024-yilga kelib, ushbu loyihalar soni 253
mingtaga, ajratilgan kreditlar miqdori esa 16,8 trillion soʻmga
(1,3 milliard AQSH
dollari)
yetgan. Shu tariqa, har bir loyiha uchun oʻrtacha kredit miqdori shu davr
ichida 4 870 dollardan 5 138 dollargacha ortgan. Ushbu maʼlumotlar shuni
koʻrsatadiki, Oʻzbekiston moliya tizimining hatto davlat byudjeti ko‘magisiz ham
tadbirkor ayollarning kreditlashga loyiq loyihalarini aniqlash va moliyalashtirish
imkoniyati kengayib bormoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
150
O‘zbekiston Respublikasida xotin - qizlar tadbirkorligini moliyaviy
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilayotganiga
qaramay, sohada o‘z yechimini kutayotgan bir qator dolzarb masalalar ham
mavjud. Shu bois, ushbu yo‘nalishdagi ishlarni yanada takomillashtirish va
kengaytirish lozim.
Moliyaviy resurslarga cheklanganlik muammosi
: O‘tkazilgan so‘rov
natijalariga ko‘ra, xotin-qizlar tadbirkorlarining 65% i biznesni boshlash yoki
kengaytirish uchun moliyaviy resurslarga yetarli darajada ega emasligini
ta’kidlagan. Tijorat banklarining kredit foiz stavkalari yuqoriligi va garov
talablarining qat’iyligi bu muammoni yanada kuchaytiradi.
Bilim
va
ko‘nikmalarning
yetishmasligi
:
Tadqiqot
davomida
aniqlanishicha, xotin-qizlar tadbirkorlarining 40% i biznesni boshqarish,
marketing, moliyaviy hisobot va qonunchilik sohalarida yetarli bilim va
ko‘nikmalarga ega emas. Bu esa ularning biznesini samarali yuritishga to‘sqinlik
qiladi.
Gender stereotiplari va ijtimoiy bosim:
Jamiyatda xotin-qizlarning
tadbirkorlik faoliyatiga nisbatan hali ham mavjud bo‘lgan gender stereotiplari
ularning biznes sohasida o‘z o‘rnini topishiga to‘sqinlik qiladi. Ijtimoiy bosim va
oilaviy majburiyatlar ham xotin-qizlarning tadbirkorlik faoliyatini cheklaydi.
Davlat dasturlarining roli va samaradorligi
: "Har bir oila - tadbirkor" va
"Ayollar daftari" kabi davlat dasturlari xotin-qizlarning tadbirkorligini qo‘llab-
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bu dasturlarning samaradorligini
oshirish uchun ularning monitoringi va baholash tizimini takomillashtirish zarur.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, dasturlar haqida xabardorlik darajasi hali ham yetarli
emas.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, O‘zbekistonda xotin-qizlarning tadbirkorlik
faoliyatini yanada samarali qo‘llab-quvvatlash uchun quyidagi asosiy taklif va
tavsiyalar amalga oshirish maqsadga muvofiq:
•
Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kengaytirish va
soddalashtirish:
Imtiyozli kreditlash dasturlarini ko‘paytirish, garov talablarini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
151
yumshatish, mikro-moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish va grant
dasturlarini joriy etish zarur. Shuningdek, moliyaviy resurslarga kirish jarayonini
soddalashtirish va shaffofligini ta'minlash muhim ahamiyatga ega.
•
Biznesni rivojlantirish bo‘yicha ta’lim va konsalting xizmatlarini
kuchaytirish:
Xotin-qizlar uchun maxsus o‘quv kurslari, seminarlar va mentorlik
dasturlarini tashkil etish, biznes-rejalarni tuzish, marketing, menejment va huquqiy
masalalar bo‘yicha bepul konsalting xizmatlarini ko‘rsatish lozim.
•
Gender stereotiplarini bartaraf etish va ijtimoiy qo'llab-quvvatlashni
kuchaytirish:
Ommaviy
axborot
vositalari
orqali
xotin-qizlarning
tadbirkorlikdagi muvaffaqiyatli hikoyalarini keng yoritish, jamiyatda tadbirkor
ayollarga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish, shuningdek, bolalar
parvarishi va uy xo‘jaligi bilan bog‘liq yuklamalarni kamaytirishga qaratilgan
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish zarur.
•
Qonunchilik va normativ-huquqiy bazani takomillashtirish:
Xotin-
qizlarning tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirishga qaratilgan aniq va samarali
qonun hujjatlarini qabul qilish, mavjud qonunchilikdagi gender tengsizligini
keltirib chiqaruvchi normalarni bartaraf etish lozim.
•
Davlat
organlari
va
nodavlat
tashkilotlarining
hamkorligini
kuchaytirish:
Xotin-qizlarning tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha
faoliyat yuritayotgan davlat organlari, mahalliy hokimliklar, tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash
markazlari
va
nodavlat
notijorat
tashkilotlari
o‘rtasidagi
koordinatsiyani kuchaytirish, resurslardan oqilona foydalanish va takroriylikni
oldini olish muhim.
Xotin-qizlarning iqtisodiy faolligini oshirish va tadbirkorlikka keng jalb
qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar mamlakatda ularning
jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Tizimli va innovatsion
yondashuv orqali tadbirkorlik salohiyatini oshirishga yo‘naltirilgan sa’y-harakatlar
xotin-qizlar hayotiga ijobiy o‘zgarishlar kiritishi shubhasiz.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda xotin-qizlarning tadbirkorlik
faoliyatini rivojlantirish iqtisodiy o'sish, bandlikni ta'minlash va ijtimoiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
152
barqarorlikka erishishning muhim omili ekanligi tadqiqot davomida yana bir bor
tasdiqlandi. Mavjud muammolarni hal etish va xotin-qizlarning tadbirkorlik
salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun davlat, biznes va jamiyatning birgalikdagi
sa’y-harakatlari, aniq maqsadlarga yo'naltirilgan siyosat va dasturlar, moliyaviy
va texnik yordam, biznes-ta'lim va mentorlik dasturlari, byurokratik to‘siqlarni
bartaraf etish va gender stereotiplariga qarshi kurashish zarur. Ushbu chora-
tadbirlar xotin-qizlarning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, ularning oila va
jamiyatdagi rolini oshirish va mamlakatning barqaror rivojlanishiga hissa
qo’shishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 7-martdagi “Xotin-
qizlarning tadbirkorligini yo‘lga qo‘yish va rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashga
oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-122-sonli Qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 8-noyabrdagi “Xotin-
qizlar tadbirkorligini yanada qo‘llab-quvvatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-385-sonli Qarori.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 7-martdagi “Xotin-qizlar
tadbirkorligini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlashga oid qo‘shimcha chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-96-sonli Qarori.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 14-martdagi “Oila va
xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-103-son Qarori.
5. Ubaydullaeva R. Ayollar tadbirkorligi: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
6. Raximova D. O‘zbekistonda gender tengligi va ayollar ishtirokidagi
iqtisodiy jarayonlar. Toshkent: Akademnashr, 2021.
7. Sobirova M. Kichik biznes va ayollar tadbirkorligining rivojlanish
tendensiyalari. Samarqand: Samarqand nashriyoti, 2022.
