Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
105
OILALARDAGI SOG‘LOM PSIXOLOGIK MUHITNI
SHAKLLANTIRISHNING MUHIM VA ZAMONAVIY MASALALARI
Sharifova Dilfuza Ilhomovna
Denov tuman 28-umumiy òrta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya.
Maqolada
oilada sog‘lom psixologik muhitning
shakllanishida er va xotin munosabatlarining psixologik jihatdan himoya
mexanizmlari o‘rganilgan..
Kalit so‘zlar: sogʼlom turmush tarzi, salomatlik, tasavvurlar, oila
psixologiyasi, jismonan sogʼlom, aqlan barkamol, ijtimoiy muhit, sog‘lom
psixologik muhit.
KIRISH
Sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish hozirgi kuning dolzarb masalalaridan
biri hisoblanadi. Jamiyatning eng kichik bo‘gini bo‘lmish oilada sog‘lom turmush
tarzini rivojlantirish katta ahamiyat kasb etadi. Ammo oilada sog‘lom turmush
tarzini rivojlantirishda ma’lum bir to‘siqlarga duch kelmoqdamiz. Zararli
odatlarning kundalik hayotimizning ajralmas qismi bo‘lib qolganligi bunga yaqqol
misol bo‘la oladi. Ushbu holatlarni bartaraf etish uchun Prezidentimizning
“Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmonida: “Barchamiz bundan jiddiy
xulosa qilgan holda zararli odatlardan voz kechib, ommaviy sport bilan doimiy
shug‘ullanish, to‘g‘ri ovqatlanish tamoyillariga rioya qilish, xususan tarkibida tuz,
qand va yog‘ miqdori ko‘p bo‘lgan hamda xamirli taom va shirinliklarni, non
mahsulotlarini me’yoridan ortiq iste’mol qilmaslikni, bir so‘z bilan aytganda,
sog‘lom turmush tarzini kundalik hayotimizga aylantirishimiz zarur ekanligini
bugungi davrning o‘zi taqozo etmoqda.
Jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan muntazam shug‘ullanish hamda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
106
sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirish orqali har bir
fuqaroda kasallikka qarshi kuchli immun tizimi paydo bo‘lishini ta’minlash, zararli
odatlardan voz kechish, to‘g‘ri ovqatlanish tamoyillariga amal qilish, tiklash va
reabilitatsiya ishlari hamda ommaviy jismoniy faollik tadbirlarini tizimli va
samarali tashkil qilish, bu borada tegishli infratuzilma va boshqa zarur shart-
sharoitlarni yaratish maqsadida:
1. Quyidagilar Sog‘lom turmush tarzini hayotga keng tatbiq etish va
ommaviy sportni yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari etib belgilansin:
✓
har bir oila, mahalla va tuman (shahar)da, maktabgacha, umumiy
o‘rta, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim muassasalarida hamda boshqa
tashkilotlarda jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan shug‘ullanishga shart-
sharoitlar yaratish; ommaviy sportni rivojlantirish bo‘yicha oilalar, sinflar,
mehnat jamoalari va hududlar o‘rtasida sport musobaqalarini muntazam
ravishda o‘tkazish;
Maktabgacha ta’lim, umumta’lim, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim
muassasalarida, korxona, tashkilot va boshqa turdagi barcha muassasalarda
jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish uchun zamonaviy moddiy-texnika
bazasini shakllantirish.” Hozirgi kunda zararli odatlarning oilaning psixologik
tomondan rivojlanishiga qanchalik ta’sir etishi masalasida juda ko‘plab izlanishlar
amalga oshirilmoqda. Ushbu izlanishlar shuni ko‘rsatadi, oilalardagi sog‘lom
turmush tarziga rioya qilmaslik yoki ushbu muammoning jadallashib borishi
asosan oiladagi er-xotin o‘rtasidagi psixologik muhitning buzilganligidan ham
kelib chiqmoqda.
Oilaviy munasabatlarning asosiy mazmun mohiyatini tibbiyot psixologiyasi
va sog‘lom turmush tarzi asoslarida atroflicha fikr yuritilgan bo‘lib, ... G. Selyening
strees va adaptatsiya sindromi haqidagi, Z. Freydning psixosomatik tibbiyot va
psixoanalitik ta‘limotlarga, shuningdek, salomatlikka nisbatan neogippokratik
qarash, ... rivojlanib bormoqda.
Oilaviy munosabatlarning me‘yoriy sog‘lom munosabatlarning o‘rnatilishi
himoya mexanizmlariga bog‘liq. Himoya mexanizmi - bu shaxsdagi psixik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
107
buzilishining oldini olish vositasi. Biroq, himoya mexanizmlari bir xil emas. Bir
tomondan ular barqarorlashadi, ya'ni odamning o'zi bilan munosabatlarini
o'rnatadi, boshqa tomondan tashqi dunyo bilan munosabatlarni buzishi mumkin.
Mudofaa mexanizmlari - bu psixologik strategiyalar bo'lib, ular yordamida
odam umidsizlik, ziddiyat, xavotir va stress kabi salbiy holatlarning oldini oladi
yoki kamaytiradi. Oila va undagi munosabatlar hamisha tashqi psixologik ta‘sirida
bo‘ladi. Hozirgi vaqtda oilalarda sog‘lom psixologik muhit yaratishda quyidagi
psixologik himoya choralarini ko‘rishimiz mumkin:
-
sog‘lom turmush tarzi, jismoniy faollik orqali tashkil qilish;
-
boy tarixiy an‘analarimiz, qadriyatlarimizga asoslangan milliy
tarbiyaviy;
-
intellektual avlodni tarbiyalashda internet madaniyatni, axborot
iste‘moli madaniyatini oilaviy munosabatlarda;
-
psixogigyena, nazorat orqali;
-
yoshlarni axborot-psixologik immunitetini rivojlantirish.
Shaxsning salbiy his-tuyg'ulari bilan kurashish va shaxsning o'zini o'zi
qadrlashini saqlab qolishi oilada sog‘lom muhitning paydo bo‘lishida juda muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi.
Oilaviy farovonlik omillarini tahlil qilish turli jins, yosh, ijtimoiy va kasbiy
mansublikdagi odamlarning psixologik omillarning to'liq ro'yxatini tanlashga
urinish muvaffaqiyatsiz bo'lishi mumkinligiga olib keladi.
Shu sababli, biz oilaviy farovonlikning eng muhim omillarini quyida sanab
o‘tishimiz mumkin:
1.
Er-xotinlarning (umuman oila a'zolari) psixologik muvofiqligi;
2.
Oilani yaratadigan odamlar ehtiyojlar majmuasini qondirishga
intilishadi
Nikohdagi muvaffaqiyatsizlik ko'p jihatdan sherik tanlashda xatolar
bilan belgilanadi:
tanlangan kishi aslida shaxsiy xususiyatlarga ega emas yoki uning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
108
psixofiziologik xususiyatlari, qarashlari va qadriyatlarining uyg'unligi. Er va
xotinning tarbiyaning turli siyosiy, madaniy, psixologik qarashlarini aks ettiruvchi
biologik va axloqiy omillar nuqtai nazaridan bir-biriga mos kelishi, juda muhimdir.
Oiladagi sog‘lom munosabatlarda shaxsning qoniqish darjasiga ham
bog‘liqdir va bu muayyan darajada oilaning vazifalari bajarilishiga bog‘liq.
Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida bugungi zamon oilasining
asosiy vazifalari qatorida quyidagilarni sanab o‘tish mumkin:
-
Iqtisodiy,
-
Reproduktiv,
-
Tarbiyaviy,
-
Rekreativ,
-
Kommunikativ,
-
Regulyativ (boshqaruv),
-
Felitsitologik kabilar.
Oilaviy munosabatlarning teng va o‘zaro tushunishga asoslangan holda olib
borilishi yosh avlodga to‘g‘ri samarali yetkazib berish qiyinchiliklar uchrab turibdi.
“Bugungi yoshlarimiz esa yuqorida bayon etilganidek, 12-13 yoshlarida jinsiy
balog‘atga yetadilar va aksariyat hollarda oradan 7-8 yil o‘tgandan so‘ng, ya‘ni
qizlar 19-20 yoshda, yigitlar esa 21-22 yoshda oila quradilar. Bu vaqtda esa ular na
iqtisodiy jihatdan, na ijtimoiy jihatdan va na psixologik jihatdan oilaviy hayotga
tayyor bo‘ladilar.”
XULOSA
Xulosa qilib aytganda oilada sog‘lom psixologik muhitning yaratilishi,
sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Sog‘lom
psixologik muhit er va xotin o‘rtasidagi psixologik jihatdan yetilganlik hamda
ijtimoiy jihatdan tayyorlik asosida shakllanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
109
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 30.10.2020
yildagi PF-6099-son,
“Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada
rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”
2.
R. Arziqulov. Sog‘lom turmush tarzi asoslari ( Valeologiya) -
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, Toshkent-2009;
3.
G.B. Shoumarov, I.O. Haydarov, N.A. Sog‘inov; G‘.B. Oila
psixologiyasi: Akad. litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun darslik
Т.: «Sharq», 2015. 296 b.;
4.
V.M.Karimova. Oila psixologiyasi: Darslik. Pedagogika oliygohlari
talabalari uchun // Muallif: - T.: -Fan va texnologiya, 2008. - 170 b.;
5.
Internet materiallari
