Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
80
O‘SIMLIK DUNYOSINI BARQAROR RIVOJLANTIRISH
BORASIDA AMALGA OSHIRILAYOTGAN MELIORATIV
TADBIRLAR
Toshpo‘latov Jahongir Samar o‘g‘li
Qarshi davlat texnika universiteti magistranti
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini barqaror rivojlantirish eng avvalo yerga
bo‘lgan munosabatning to‘g‘ri hal etilishi hamda sug‘orma dehqonchilikda suv
resurslarining o‘rniga bog‘liqligi bois, aksariyat olimlar tomonidan qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqarishida iqtisodiy samaradorlikni aniqlashda yer-suv
resurslaridan foydalanish masalasini asosiy mezon sifatida e’tiborga olish
lozimligini e’tirof etadilar. Bunday qarash qishloq xo‘jaligida hal qiluvchi va
almashtirib bo‘lmaydigan asosiy ishlab chiqarish vositasi va mehnat predmeti
hisoblangan qishloq xo‘jaligiga yaroqli bo‘lgan yerlar va suv resurslarining
makonda keskin cheklanganligini asoslagan holda qishloq xo‘jaligi samaradorligi
tushun-chasini aniqlash imkonini beradi. Shu sababdan ham barcha yerdan
foydalanuvchilarga minimum xarajat evaziga har gektardan maksimal mahsulot
yetishtirish vazifasi qo‘yiladi.
Ilmiy va maxsus adabiyotlarda yer-suv resurslaridan foydalanish,
shuningdek, tuproq unumdorligini oshirish maqsadida amalga oshirilayotgan
meliorativ tadbirlardan foydalanish iqtisodiy samaradorligini aniqlash mezon va
ko‘rsatkichlarlari xususida turli fikr, taklif va tavsiyalar bildirilmoqda. Masalan,
bir guruh olimlar yerdan foydalanish samaradorligini aniqlashda muayyan yer
maydonlarining ishlab chiqarish va iqtisodiy ko‘rsatkichlarining o‘zaro
taqqoslanishi yoki yer maydoniga mutloq baho berilishi mumkinligi, samaradorlik
ko‘rsatkichlari taqqoslanadigan sharoitda eng avvalo yer maydonining
taqqoslanayotgan vaqtdagi unumdorligi darajasini hisobga olish muhim
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
81
ahamiyatga ega
, deb hisoblaydilar, boshqa bir guruh olimlar esa yerdan
foydalanish samadorligini aniqlashda majmuaviy yondashuv, ya’ni har xil
sharoitlarga mos omillar asosida, tarkibiga ko‘ra tuzilmaviy va ko‘rsatkich va
natijallariga ko‘ra natijaviy ko‘rsatkichlar
orqali aniqlash lozimligini qayd
etadilar. Yana bir boshqa guruhdagi olimlar esa yerdan foydalanish iqtisodiy
ko‘rsatkichlarni natural, qiymat va nisbiy ko‘rsatkichlariga bo‘lish mumkin, deb
hisoblaydilar va bunda ular natural ko‘rsatkichlar sifatida hosildorlik, maydon
birligidan olinadigan ozuqa birligi miqdorini, qiymat ko‘rsatkichlari sifatida bir
gektar yer maydoni va bir ball-bonitet hisobiga olinadigan yalpi mahsulot qiymati
va sof foyda miqdoridan kelib chiqishni, nisbiy ko‘rsatkichlar sifatida esa ekin
maydonlari tarkibi, yerdan foydalanish koeffitsienti va suv bilan ta’minlanganlik
darajasini hisobga olishni taklif etganlar
Bizningcha, meliorativ tizim samaradorligini baholashda D.T.Zuzik
tomonidan taklif qilingan meliorativ tizim samaradorligini baholash va ularni
hisoblash uslubida keltirilgan quyidagi texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar tizimidan
foydalanish masalani kengroq yoritish imkoniyatini beradi. Mazkur tizim beshta
guruhlardan iborat bo‘lib, quyidagilardan tashkil topgan:
I guruh – meliorativ qurilishlardan oldingi mahsulot miqdori, uning qiymati
va boshqa ko‘rsatkichlar.
II guruh – meliorativ tizim yoki alohida inshootlarga, shuningdek
melioratsiya qilinadigan yerlarni o‘zlashtirish uchun asosiy va aylanma fondlarga
kapital quyilmalar.
III guruh – meliorativ tizim yoki alohida inshoot va qishloq xo‘jalik
mahsulotini ishlab chiqarish bo‘yicha yillik xarajatlar.
IV guruh – tabiiy resurslar va ishlab chiqarish vositalaridan foyda-lanish.
1
Қурбонов Э. Кўп укладли иқтисодиёт шароитида суғорилдиган ерлар самарадорлигини ошириш йўллари.
И.ф.н. илмий даражасини олиш учун диссертация. Т.: 2004. –
135 (12) б.
2
Рахматуллаев А. Бозор иқтисодиёти шароитида қишлоқ хўжалигида ер муносабатларини такомил
-
лаштириш. И.ф.н. илмий даражасини олиш учун диссертация. Т.: 2002. –
149 (46)
б.
3
Рахимов А. ва бошқалар. «Қишлоқ хўжалигида ерлардан фойдаланиш самрадорлиги ва мелиоратив
ҳолатини яхшилашнинг ташкилий
-
иқтисодий ва ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш йўналишлари».
мавзусидаги амалий лойиҳа бўйича якуний ҳисобот. Т,: ҚХИИТИ. –
2014.
–
13
0 (13) б.
4
Зузик Д.Т. Экономика водного хозяйства. –
4е изд., перераб. и доп. –
М.: Колос, 1990, –
400 с.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
82
Yerdan, tizim va alohida kanallar, suvdan foydalanish, inshootning
o‘tkazuvchanlik imkoniyatidan foydalanish koeffitsientlari, tuproq unumdorligi,
fondning qoplanishi, fond sig‘imi, material sig‘imi, energiya sig‘imi va b.
V guruh – mehnat xarajatlari va unumdorligi. Xodimlar soni, meliorativ va
qishloq xo‘jalik ishlariga qilingan mehnat sarfining umumiy qiymati.
VI guruh – kapital quyilmalar iqtisodiy samaradorligi ko‘rsatkichlari.
Daromad, umumiy va qiyosiy iqtisodiy samaradorlik koeffitsientlari, kapital
quyilmalarning qoplanish muddati, o‘tkaziladigan chora-tadbirlar rentabelligi.
Bizningcha, zamonaviy melioratsiyaning oldiga qo‘yilgan vazifalaridan kelib
chiqib meliorativ tadbirlarning mavjud turlari bo‘yicha mazkur ko‘rsatkichlar
tizimini ishlab chiqish masalani kengroq yoritish imkonini beradi. Xususan,
yuqorida qayd etilgan meliorativ tadbirlar turlaridan kelib chiqqan holda qishloq
xo‘jaligida amalga oshirilgan agrotexnik melioratsiya samaradorligining asosiy
mezoni bo‘lib, o‘simliklarning biologik omillariga ta’sir qilgan holda muayyan
ekin maydonining mikroiqlimi, tuproq xossalari va sizot suv rejimini yaxshilash
sanaladi. Ularni quyidagi samaradorlik ko‘rsatkichlari asosida baholash maqsadga
muvofiq:
–
yerni tekislashda,
ya’ni qishloq xo‘jaligi ekinlari ekiladigan maydonlarning
notekisligi, qiyaligi, nishabligi sababli ko‘riladigan zarar hamda yerlarni tekislash
natijasida erishiladigan ishlab chiqarish va iqtisodiy ko‘rsatkichlar;
–
almashlab ekishni joriy etish
yerlarning meliorativ holatini yaxshilashdagi
asosiy tadbirlardan bo‘lib, ilmiy asoslangan sxemalar orqali amalga oshiriladi.
Bunda erilishadigan asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlar sifatida tuproq tarkibining
azot birikmalari bilan boyitilganligi va almashlab ekish natijasida erishilgan
hosildorlik va foyda ko‘rsatkich-larida o‘z aksini topadi;
–
tuproqqa to‘g‘ri ishlov berish tadbirlari
bir qator ko‘rsatkichlar va
omillarga bog‘liq bo‘lib, birinchidan qishloq xo‘jaligi ekinlariga ishlov berish
jarayonlarida foydalaniladigan texnika turlari va ularning texnik ko‘rsatkichlari,
xususan tuproq zichlanishi va uning biologik strukturasiga ta’sirini belgilovchi
koeffitsentlardan tarkib topadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
83
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Qurbonov E. Ko‘p ukladli iqtisodiyot sharoitida sug‘orildigan yerlar
samaradorligini oshirish yo‘llari. I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiya. T.: 2004. – 135 (12) b
2.
Raxmatullaev A. Bozor iqtisodiyoti sharoitida qishloq xo‘jaligida yer
munosabatlarini takomil-lashtirish. I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun
dissertatsiya. T.: 2002. – 149 (46) b.
3.
Raximov A. va boshqalar. «Qishloq xo‘jaligida yerlardan foydalanish
samradorligi va meliorativ holatini yaxshilashning tashkiliy-iqtisodiy va
huquqiy asoslarini takomillashtirish yo‘nalishlari». mavzusidagi amaliy
loyiha bo‘yicha yakuniy hisobot. T,: QXIITI. – 2014. – 130 (13) б.
4.
Зузик Д.Т. Экономика водного хозяйства. – 4е изд., перераб. и доп. –
М.: Колос, 1990, – 400 с
5.
uz# demografiya# o’zbekistonaholisi. 7.09.2021 yil
6.
http://www.soil.uz@taiti_soil@tuproq_kinikasi
7.
https://uza.uz/uz/posts/global-iqlim-ozgarishi-qurgoqchilik-chollanish-
va-degradaciya-bugunning-dolzarb-muammosi_500755
8.
https://sendpulse.com/ru/support/glossary/gross-profit
9.
https://daryo.uz/k/2022/05/11/ozbekistonda-sugorish-uchun-suvdan-
foydalanish-limitlari-belgilandi
10.
https://kyrator.com.ua/knigi/727-rekomendacii-po-nou-till
