Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
67
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA O’QUVCHI HAMDA
O’QITUVCHI MUNOSABATLARINI TASHKIL ETISH,ULAR
OʻRTASIDAGI KONFLIKTLI VAZIYATLARNI OLDINI OLISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Mansurova Salomatxon Komiljon qizi
Andijon viloyati Andijon tumani 32-umumiy oʻrta taʼlim maktabi psixologi
Annotatsiya. Maqolada boshlangʻich sinflarda tabiatshunoslik fanini
oʻqitish jarayonida didaktik oʻyinlardan foydalanish va uning metodologiyasi
haqida soʻz yuritilgan.
Kalit so’zlar: Oʻqitish metodi, taʼlim texnologiyalari, verbal muloqot, taʼlim
jarayoni, shaxs, didaktika
KIRISH
Ushbu muammolarni tahlil qilishdan avval quyidagi maʼlumotlar, tushuncha
va atamalar ustida toʻxtab oʻtish lozim. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
mohiyati oʻquvchiga bilim berish, ularni toʻliq oʻzlashtirishdan iborat. Taʼlim
muassasalarida pedagogik texnologiyalar asosida dars oʻtishda asosiy talab
oʻquvchining hayotiy tajribasi, avval oʻzlashtirgan bilimi va qiziqishlari asosida
yangi bilim berishni koʻzda tutadi. Taʼlim jarayonida pedagogik texnologiyalardan
foydalanish samaradorligi oʻzining koʻp qirraliligi bilan namoyon boʻlmoqda.
“Oʻquvchining ruhiy holatlari, uning kelajakda rivojlanishi (yoki pasayishi)
qanday hisobga olinyapti?”, degan savollarning yechimiga bogʻliq. Shu jihatdan
olganda, pedagogik texnologiya shaxs rivojlanishi bosqichlarini loyihalashtirish,
tashxislash va differensiyalash imkoniyatlariga ega. Bu pedagogning taʼlim
texnologiyalaridan foydalanish qobiliyatiga bogʻliq. Uzluksiz taʼlim tizimida
zamonaviy pedagogik, axborot texnologiyalaridan foydalanish oʻquv materiallarini
oʻquvchi tomonidan qabul qilish va oʻzlashtirish samarasini oshiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
68
O’qituvchi o'quvchilar bilan bo'ladigan muloqotida quyidagi malakalarni
egallagan bo'lishi lozim: tashqi qiyofani nazorat qilish, nutqni egallash, pedagogik
munosabat madaniyatini egallash, tashkilotchilik mahorati, o'quv-tarbiya
jarayonini boshqarish uslublarini egallash.
Munosabatlarni boshqarish uslublari:
1.
Avtoritar uslub
2.
Demokratik uslub
3.
Liberal uslub
4.Avtoritar uslub:
Ilmiy-pedagogik adabiyotlarda quyidagi munosabat turlari ko'rsatilgan:
▪
hamkorlikdagi munosabat;
▪
bavosita munosabat;
▪
do'stona munosabat,
▪
nosamimiy munosabat;
▪
oraliqdagi munosabat;
▪
bekorchi munosabat;
▪
qo'rquv orqali munosabat; - dialog va monolog.
Oʻqituvchi oʻquvchiga nisbatan sergak, ziyrak boʻlib, uning qiziqishi,
qobiliyatini hisobga olib, murabbiylarcha muomalada boʻlishi darkor. Shundan
keyingina
darslarda
foydalaniladigan
didaktik
oʻyinli
texnologiyalar
oʻquvchilarning bilish faoliyatini faollashtirib, darslik va qoʻshimcha adabiyotlar
ustida mustaqil ishlash, nutq va muloqot madaniyatini rivojlantirish, ularni ongli
ravishda kasbga yoʻllash, didaktik oʻyin davomida vujudga kelgan qiyinchiliklarni
bartaraf etishda moʻljalni toʻgʻri olish, har xil vaziyatlarni tahlil qilib, toʻgʻri xulosa
chiqarishga zamin tayyorlaydi.Darslarda foydalaniladigan didaktik oʻyinli
texnologiyalar oʻquvchilarning bilim faoliyatini faollashtirish, darslik va
qoʻshimcha adabiyotlardan mustaqil foydalanish, nutq va muloqot madaniyatini
rivojlantirish, ularni ongli ravishda kasbga yoʻllash, didaktik oʻyin davomida
vujudga kelgan qiyinchiliklarni bartaraf etishda moʻljalni toʻgʻri olish, har xil
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
69
vaziyatlarni tahlil qilib, toʻgʻri xulosa chiqarishga zamin tayyorlaydi. A.Zikiryayev
va boshqalarning fikricha, taʼlim jarayonida didaktik tamoyillar muammosi barcha
davrlarda oʻquvchilarning diqqat-eʼtiborida boʻlgan. Ular bu borada
mutaxassislarning erishgan yutuqlari bilan birga hozirga qadar taʼlim tamoyillari
tizimining ilmiy asoslari mukammal ishlab chiqilmaganini qayd etishgan.
A.Yusupova,
Uzluksiz taʼlimda pedagogik texnologiyaning asosini tizimli yondashuv
loyihalari va shu bilan birga boshlangʻich taʼlimda pedagogik texnologiyadan
samarali foydalanishda nimalarga eʼtibor berish lozimligi koʻrsatilgan. Undan
tashqari maʼlumki, anʼanaviy taʼlimda, taʼlim maqsadi, mazmuni, oʻqitish
uslublari, nazorat natijalarini baholash kabi koʻplab jarayonlar maʼlum bir tizimsiz
amalga oshirilgan, yaʼni ularni bajarish oldidan loyihalashtirilmagan. Boshlangʻich
taʼlimda oʻquvchilarga tayyor maʼlumotlar berib, oʻquvchilar ularni xotiralarida
saqlab qolishlarini taʼminlashdan iborat boʻlgan eski taʼlimda kafolatlangan
natijaga erishish fikri yuritilmagan. Boshlangʻich taʼlimda har bir masalaga chuqur
yondashib, oldindan loyihalashtirilgan maʼlumotlarni faqat oʻqituvchi beribgina
qolmay, balki oʻquvchilarni mustaqil ishlashi, darsda oʻqituvchi bilan fikr
almashishishiga eʼtibor qaratilgan va kafolatlangan natijaga erishish haqida fikr
yuritilib, anʼanaviy va noanʼanaviy taʼlimni taqqoslab, ularning afzalliklari ochib
berilgan.
O.Berdiyeva hozirgi iqtisodiy oʻtish davrida taʼlim jarayonini isloh etishda
muammolar mavjudligi va shu muammolarning bir qismini hal etishda
oʻqituvchidan tashabbuskorlik, izlanuvchanlik va ijodkorlik talab qilinishi va
taʼlim jarayonida yangi pedagogik texnologiyaning maqsadi, maqsadga erishish
uchun undan samara berilishiga toʻxtalib, yangi mavzuni tushuntirishda oʻqituvchi
reja asosida savol-javob, chizma, kerakli kompyuter vositalaridan foydalanishi
lozimligini keltirgan. Shundagina oʻqituvchining xotirasida mavzu uzoq vaqt
saqlanib qolishi toʻgʻrisida fikr yuritilib, oʻqituvchi dars oʻtishda nimalarga eʼtibor
berishi kerakligi haqida maʼlumotlar keltirgan. R.Safarova va L.Shermatov oʻz
asarlarida pedagogika fanining muammosi va ularni qanday yechish kerakligi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
70
toʻgʻrisida toʻxtalganlar. Taʼlim-tarbiya boʻyicha uning samaradorligini oshirish
uchun ilmiy jihatdan shaxsni rivojlantirish va uning manfaatlarini uygʻunlashtirish,
dunyoqarashini moddiy jihatdan rivojlantirish haqida ham fikr yuritganlar. Bunda
oʻquvchi jamiyat taraqqiyotini faol rivojlantirishda ijtimoiy va siyosiy, texnikaviy
apparatlardan foydalanib, oʻz ustida koʻproq ishlashi lozimligi koʻrsatib berilgan.
Ularni shartli ravishda quyidagi turlarga ajratish mumkin: verbal, noverbal,
vizual, studiya, tabiiy, oʻquv anjomlari hamda maktab jihozlari. Verbal
vositalarning asosini axborot tashkil qiladi. Bular soʻzlar bilan ifodalanadigan
axborotlar boʻlib, ularni soʻz orqali ifodalab berish uchun oʻqituvchi uni
oʻzlashtirgan boʻlishi, yaʼni shu axborot haqida bilimga ega boʻlishi kerak.
Boshqacha
aytganda,
pedagogik
texnologiyalarning
verbal
vositalari
oʻqituvchining bilimlari darajasidagi axborot hisoblanadi. Shu sababli hozirgi
taʼlim jarayonida faqat oʻqituvchi va oʻquvchilarning ishtirok etishi yetarli boʻlmay
qoldi.
Zamonaviy taʼlimni amalga oshirishning yana bir zarur sharti oʻquv fanlari
boʻyicha axborot manbalari, shu jumladan, yangi axborot texnologiyalaridan tez va
qulay foydalanish imkonini beruvchi turlaridan har bir oʻqituvchi va oʻquvchi erkin
foydalana oladigan sharoit yaratishdan iborat. Yaʼni, hozirda sifatli taʼlim berish
uchun oʻqituvchi oʻquvchiga zarur axborotlarni yetkazib turuvchi xizmatdan iborat
faoliyatni tashkil qilish zarur. Bu yoʻnalish axborot texnologiyalarini taʼlim-tarbiya
jarayoniga joriy qilish yoʻnalishi deb nomlanadi. Shu axborotlarni oʻquvchilar
tushuna oladigan mantiqiy shakllarda ifodalash oʻquvchi bilan oʻqituvchining
verbal muloqotini tashkil qiladi.
Oʻquvchilarning kompyuter savodxonligini ta’minlash esa, ayniqsa
zarurdir. Umuman ta’limni ishlab chiqarish mehnati bilan qoʻshib olib borish
prinsipini yanada toʻlaroq roʻyobga chiqarishga, ta’lim berish samaradorligini
oshirishga, yoshlarni mustaqil hayotga va mehnatga tayyorlashni tubdan
yaxshilashga, zamonamizning ongli quruvchilarini tarbiyalashga yanada qat’iyroq
tarzda erishmoq kerak. Ta’lim toʻg‘risidagi Qonunda oʻquv jarayonining asosi
xisoblangan dars bilan bir qatorda umum ta’lim maktabining yuqori sinflarida,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
71
akademik lisey va kollejlarda ma’ruzalar oʻqish, seminar va vmashg‘ulotlari
oʻtkazish, suhbatlar, praktikumlar, konsultasiyalar uyushtirish, toki umum ta’lim
maktabi, kollej va oliy oʻquv yurti ish mazmuni va shakli oʻrtasida uzluksizlikni
ta’minlash zarurligi ta’kidlab oʻtildi. Bu talablar fan oʻqituvchilaridan har bir
oʻquvchining oʻziga xos xususiyatlari toʻg‘risida ma’lumotga va chuqur bilimga
ega boʻlishni: pedagogik muammolarni prognoz qilish va hal etishning metodik
jihatdan asoslangan yoʻllarini qidirib topish, oʻquvchi shaxsiga pedagogik ta’sir
koʻrsatishning strategik mahoratini tanlay bilishni taqozo kiladi. Biroq,
oʻqituvchining funksiyasi u dars paytida koʻrsatgan faoliyat bilangina cheklanib
qolmaydi. Oʻqituvchi oʻquvchilar bilan darsdan tashqari vaqtlarda bajariladigan
sinfdan tashqari ishlarni tashkil etadi, sinf, guruh rahbari vazifasini bajara borib,
bolalarning ota–onalari bilan ish olib boradi. Bunday sharoitlarda oʻquvchilarning
oʻquv va oʻqishdan tashqari faoliyatini yagona ta’lim tarbiya jarayoni sifatida
rejalashtirish va tashkil qilishga nisbatan kompleks va izchil yondoshishning
oʻqituvchi faoliyatidagi roli ortib boradi. Bunday faoliyat oʻquvchilarni bilimlar
bilan qurollantirishga hamda bilish, muloqot va mehnatning ongli sub’ektlari
sifatida ular shaxsini shakllantirib borishga qaratilmogi kerak. Oʻqituvchi
mehnatini pedagogik–psixologik tadqiq etish shuni isbot etganki, oʻquvchilarning
oʻquv faoliyati samaradorligiga g‘oyat katta ta’sir koʻrsatadi. Oʻqituvchining ilmiy
jihatdan bilimdonligi, uning shaxsiga xos ijobiy fazilatlar oʻquvchilarga tarbiya
berishning, ularda ongli faollikni hamda mustaqil ijodiy bilishga boʻlgan intilish
faolligini shakllantirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi.
XULOSA
Oʻqituvchining dunyoqarashi – undagi pedagogik madaniyatning hamda
tarbiyachi sifatidagi mahoratning muhim komponenti hisoblanadi. Bugungi kunda
oʻzini pedagoglik kasbiga bagishlagan talaba yoshlar shuni yaxshi bilishlari
kerakki, hozirgi zamonning yoshlarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, hozirgi
zamonning g‘oyat dolzarb va keskin muammolari yuzasidan bahs-munozaralar
oʻtkaza olish, odamlarni ishontira olish, mustaqil toʻg‘ri xulosa va umumlashmalar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
72
chiqara olish mahoratini egallab olishlari g‘oyat muhim ahamiyatga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Berdiyeva O. Taʼlim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar. // “Xalq
taʼlimi” jurnali, 2003, 1-son. –16-b.
2.Zikiryayev A. va boshqalar. Oʻquvchilar bilimini tekshirishda innovatsion
texnologiyalar. // “Xalq taʼlimi” jurnali, 2001, 6-son. –19-b.
3.
Nishonaliyev U. Yangi pedagogik va axborot texnologiyalari
muammolari va yechimlari. // “Pedagogik taʼlim” jurnali, 2000, 3-son. –11-b.
4.
Norbutayev
X.
Mejpredmetnыe
svyazi
pri
obuchenii
prirodovedeniyu. //
“Nachalnaya shkola”. M., 2011, № 11. –S. 25.
5.
Safarova R, Shermatov L. Pedagogikaning taraqqiyot yoʻli. // “Xalq
taʼlimi” jurnali, 2002, 2-son. –14-b.
6.
Internet maʼlumotlari
