Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
61
UYDA YAKKA TARTIBDA OʻQITILADIGAN BOLALARNING
RUHIY HOLATINI OʻRGANISH HAMDA SIFATLI BILIM
BERISHNING SAMARALI USULLARI
Xolnazarova Munira Iskandarovna
Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi 1-sonli umumta'lim maktab
psixologi
Annotasiya.
Uyda yakka tartibda taʼlim olish jismoniy yoki psixik
rivojlanishida nuqsoni boʻlgan, uzoq vaqt davolanishga muhtoj va tibbiy
xulosasiga koʻra doimiy yoki vaqtincha maktabga qatnay olmaydigan bolalar
uchun tashkil etiladi.
Kalit so‘zlar: imkoniyati cheklangan, uyda yakka tartibdagi ta’lim, ta’lim
olish,
o‘qituvchi,
ijtimoiy
moslashuv,
ijtimoiy-pedagogik
yordam,
qo‘llabquvvatlash, shaxsiy xususiyatlar.
KIRISH
Nogironligi bo‘lgan bola tug‘ilsa, uni tug‘ilganidan boshlab ijtimoiy
hayotga moslashtirish, avvalo maktabgacha ta’lim bosqichiga, umumiy o‘rta
ta’lim, so‘ngra Oliy ta’lim muassasalarida tahsil olishiga erishish va amalga
oshirish uchun mutaxassislar, psixolog, nevropatolog, nogironlik turiga qarab
oligofrenopedagog, tiflopedagog yoki logoped biriktiriladi. Bu mutaxassislar bola
hayotining dastlabki kunlaridan boshlab bola bilan shug‘ullanishadi va uni
ijtimoiy muhitga har tomonlama moslashtirib boradilar. Respublikamiz xalq
ta’limi tizimida imkonniyati cheklangan bolalarga ta’lim berishning uyda yakka
tartibdagi ta’lim shakli mavjud. Uyda yakka tartibda taʼlim olish jismoniy yoki
psixik rivojlanishida nuqsoni boʻlgan, uzoq vaqt davolanishga muhtoj va tibbiy
xulosasiga koʻra doimiy yoki vaqtincha maktabga qatnay olmaydigan bolalar
uchun tashkil etiladi. Sog‘liqning buzilishi bolalarning shaxsiyatida o‘z izini
qoldiradi: birinchi navbatda, sog‘lig‘ining cheklanganligi kasbiy o‘zini o‘zi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
62
belgilashga va mehnat faoliyatini amalga oshirishga ta’sir qiladi. Patologiyaning
mavjudligini bilish o‘z qobiliyatlarini, intilishlar darajasini, tashabbusning
yetishmasligi
va
bunday
bolalarning
mustaqilligini
yetarli
darajada
baholamaslikka olib keladi. Hissiy sohaning rivojlanishida buzilish mavjud bo‘lib,
bu ijtimoiy moslashuv, ta’lim olish va kasbiy faoliyatga qiziqishning
yetishmasligida namoyon bo‘ladi.
Uyda yakka tartibdagi ta’limda pedagogik ishlar o‘quvchi hayotining
ijtimoiy, hissiy, kognitiv sohalariga hamda o‘z-o‘zini anglashiga qaratilishi zarur.
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun uyda ta’limning integratsiyalashgan tizimini
amalga oshirishda butun ta’lim davrida bolaning rivojlanishi uchun psixologik,
tibbiy va pedagogik yordam doimiy kerak.
Bilish faoliyatini rivojlanmay qolishi, aqli zaiflikni asosiy belgisi
hisoblanadi. Bu buzilish birinchi o‘rinda voqelikni aks ettirishga sezgi va idrokka
taalluqli. Nerv sistemasi buzilgan bolalarda bu psixik funksiyalar, sekin va bir
qator xususiyat hamda kamchiliklar bilan shakllanadi. Bu xususiyatlar o‘qish
jarayonida aniq namoyon bo‘ladi: bilib olish suratini sekinligi, grafikasi o‘xshash
harflarni, raqamlarni, predmetlarni, talaffuzi o‘xshash tovush va so‘zlarni
aralashtirib yuborish bularga misol bo‘la oladi.
Uyda ta’lim olayotgan imkoniyati cheklangan bolalarning ijtimoiy
moslashuvi - bu turli xil yashash muhitiga moslashishning ijtimoiy ijobiy
tajribasini, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan yutuqlarga erishish jarayonida o‘zini
namoyon qilish va o‘zini o‘zi anglash tajribasini to‘plash qobiliyatini
belgilaydigan integral shaxsiy ta'lim hisoblanadi. Bunday moslashuvchanlik uyda
ta’lim olayotgan imkoniyati cheklangan bolaga o‘z kasbini tanlashda va
keyinchalik kasbni egallashda muvaffaqiyatli o‘zini o‘zi belgilashga, mustaqil
hayotda o‘zini ijobiy va shaxsan namoyon etishga imkon beradi. Imkoniyati
cheklangan bolalarni uyda o‘qitish ularning ijtimoiylashuviga ta'sir qiladi hamda
oilalar va bolalar uchun ijtimoiy xizmat ko‘rsatish muassasalari mutaxassislaridan
ijtimoiy va pedagogik yordam talab qiladi. Bunday qo‘llab-quvvatlash bolalar
haqida bilish, ularning ijtimoiy rivojlanish istiqbollarini, o‘zini namoyon qilish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
63
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muammolarni bashorat qilish va ularni
mustaqil ravishda yengishini ta'minlash, o‘z-o‘zini anglash va ijtimoiylashuvni
rag‘batlantiradigan tegishli vaziyatlarni yaratishning maqsadga muvofiq
jarayonidir. Uyda ta’lim olayotgan bolalarning ijtimoiy moslashuvini
shakllantirishni ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuvga asoslanadi. Ushbu yondashuvning mohiyati bolalarning ijtimoiy
o‘ziga xosligini, ularning sotsializatsiya ehtiyojlarini, ta’lim va tarbiya muhitini,
shuningdek, jamiyatga integratsiyalashuv istiqbollarini to‘liq hisobga olishdan
iborat.
Uyda ta'lim olayotgan bolalarning ijtimoiy moslashuvini shakllantirishni
ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlashning muvaffaqiyati uchun zarur bo‘lgan
shart-sharoitlar majmui quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
har bir
bolaning
shaxsiyatini shakllantirishni
qo‘llab-
quvvatlash strategiyasini belgilash jarayonida uning individual o‘ziga xosligini
hisobga olish, ijtimoiy moslashuv; imkoniyati cheklangan bola oilasining
mutaxassislar bilan munosabatda ochiqligi; turli hayotiy
vaziyatlarda
bolalarning ijtimoiy moslashuvining rag‘batlantiruvchi ko‘rinishlari; uyda
ta'lim beruvchi o‘qituvchining imkoniyati cheklangan bola, uning oila a’zolari va
maktab pedagoglari bilan o‘zaro munosabatlarida hamkorlik va sheriklik;
uyda ta'lim beruvchi o‘qituvchining, mutaxassislarining ijtimoiy-
pedagogik yordamga tayyorligi
Ota-onalar zarur imkoniyatlarni yaratib, tegishli soha mutaxassislari bilan
birgalikda hamkor bo‘lib ishlarni amalga oshirish, bolaning imkoniyatlariga loyiq
turli faoliyatlarga jalb etish, uning psixologik-fiziologik, jismoniy va aqliy
rivojlanishiga munosib hissa qo‘shish bilan korreksiyalash ishlarini samarali
amalga oshirish uchun eng muhim zaminni vujudga keltiradi. Bu o‘rinda,
shifokor-pedagog-psixolog va ota-ona hamkorligi ilmiy asosda, barcha
psixologik-fiziologik jarayonlarni to‘g‘ri hisobga olib tashkil etilsa, yuqori
natijalarga erishish kafolatlanadi.
Dars mashg‘ulotlarning davom etishi bajariladigan faoliyatlarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
64
murakkablik darajasiga, o‘quvchining shu darsni o‘zlashtirish vaqtidagi sog‘lig‘i
va psixik holati hamda jismoniy imkoniyatlariga bog‘liq. Ushbu jarayon
o‘rganilayotgan mavzuning murakkablik darajasiga qarab 5-10 daqiqadan 20-25
daqiqagacha o‘tkazilishi maqsadga muvofiqdir. Imkoniyati cheklangan uyda
yakka tartibdagi ta’limga jalb etilgan o‘quvchilarning aksariyatida tez toliqish,
diqqatining tarqoqligi, turli xil salbiy xatti-harakatlar paydo bo‘ladi. Bunday
holatlarni oldini olish va bartaraf etish, shuningdek, psixonevrologik rivojlanishda
kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilarning foydali ish koiffitsyenti darajasini oshirish o‘z
vaqtida dam olish daqiqasini o‘tkazish va turli faoliyat turlarini almashtirish orqali
amalga oshiriladi. Dam olish daqiqasi butunlay o‘quvchining holatiga bog‘liqdir.
Agar kerak bo‘lsa, dars davomida istalgan vaqtda yoqilishi mumkin. Dars va
mashg‘ulotlar davomida foydali ish koiffitsyentini maqbul darajasini saqlab qolish
uchun o‘quvchilar miya katta yarimsharlarining funksional holatini tezroq
tiklashga qaratilgan turli tadbirlardan foydalanishlari; ta’limga qiziqishni
faollashtirish va oshirish maqsadida tuzatuvchi o‘yinlar va mashqlar ko‘ngilochiq
tomoshalardan foydalanishlari maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Uyda ta’lim olayotgan bolalarning ijtimoiy moslashuvini shakllantirishni
ijtimoiy-pedagogik qo‘llab-quvvatlash quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga
oladi:ijtimoiy individual ahamiyatga ega muammolarni aniqlash (bolalar
rivojlanishining o‘ziga xosligi, ijtimoiylashuvi, ularning ijobiy va salbiy
xususiyatlari, ijtimoiy moslashuvning shakllanishiga sezilarli ta’sir qiladi va ular
bilan ijtimoiy-pedagogik ishlashda e’tiborga olishni talab qiladi; bolalar
hayotning turli sohalarida o‘zini namoyon qilish jarayonida duch kelishi mumkin
bo‘lgan haqiqiy qiyinchiliklar, ularni yengish jarayonida ular ijtimoiy-pedagogik
yordamga muhtoj bo‘ladi; rag‘batlantirishga qaratilgan bolaning xatti-harakati va
o‘zini namoyon qilish istiqbollarini bashorat qilish usullari, shuningdek,
rivojlanish holatlarida o‘zini o‘zi anglashda eng munosib yordam bo‘lgan qo‘llab-
quvvatlashni ko‘rsatish; bolaning individual muhim ijtimoiy muammolarini
mustaqil ravishda yengishini ta'minlash (yordam, qo‘llab-quvvatlash,
rag‘batlantirish, o‘qitish, mashq qilish, maslahat berish va boshqalar); bolalarning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
65
ijtimoiy moslashuvini shakllantirish samaradorligini baholash
(ijtimoiy ahamiyatga ega shaxsiy fazilatlar, kasbiy yo‘nalishni
shakllantirish monitoringi).
O‘qituvchilarning faoliyatida og‘zaki nutqdan tashqari boshqa aloqa
vositalariga ega bo‘lishi ham alohida ahamiyatga egadir. Bunday aloqalarga
jismoniy va vizual aloqalar – o‘quvchining boshini silash, qo‘llarini ushlash,
yelkalarini quchoqlash kiradi. O‘qituvchilar bunday harakatlarni yurakdan
chiqarib bajarsa o‘quvchilar ularni juda aziz inson deb qabul qiladilar.
Muloqot va hamkorlik uyda yakka tartibdagi ta’lim jarayonida
yo‘naltiruvchi hamda rag‘batlantiruvchi omil sifatida qaraladi. Darslarni olib
borishda ijobiy munosabatni shakllantirish uchun o‘quvchining dunyosiga yo‘l
topa bilish, quvonch-u qayg‘usiga sherik bo‘lish, ishonchini oqlay bilish lozim.
O.N.Maikina quyidagini ta’kidlagan edi: “Siz har doim o‘zingizning
xattiharakatlaringizni eslab qolishingiz kerak, chunki o‘quvchi uchun o‘qituvchi
nafaqat do‘st, maslahatchi, balki adolatning tirik timsoliˮ
O‘qituvchi o‘quvchining individual psixologik, shaxsiy xususiyatlarini,
vazifalarning tabiatini yaxshi bilishi orqaligina ushbu muhim masalada
muvaffaqiyatga erishishi mumkin. O‘qituvchi har doim o‘quvchining shaxsiy
xususiyatlarini tahlil qilganda unga yaxshi munosabatda bo‘lishi uchun asos topa
olishi kerak. O‘qituvchi o‘quvchiga o‘qitish faoliyatida haqiqiy muvoffaqiyatga
erishishiga yordam berishga qodir bo‘lishi lozim. Bunga erishish uchun o‘qituvchi
o‘quvchiga ijobiy, do‘stona hamda xayrixoh munosabatni yaratishga intilishi
yaxshi natija beradi.
XULOSA
Uydagi ta’lim bolalarning bilim olish huquqlarini ta’minlash va ularning
ta’lim olishi uchun kerakli shart-sharoitlarni yo‘lga qo‘yish maqsadini ko‘zda
tutadi. O‘quvchilar dunyoqarashi va tasavvurini shakllantirish, fanlar bo‘yicha
bilim, hayotiy ko‘nikma hamda malakalarni singdirish, axloqiy-ma’naviy jihatdan
tarbiyalash, mehnatga tayyorlash kabi va boshqa vazifalarni bajaradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
66
Aqliy, jismoniy va psixik rivojlanishi muammoli bolalar ta’limning qay bir
shakli, turiga jalb qilinmasin, ularga mos yondashuvlarni tanlash o‘ziga xos
murakkab, shuningdek, kompleks chora-tadbirlarni taqazo qiluvchi jarayon
hisoblanadi. Bunday chora-tadbirlarni samarali yo‘lga qo‘yish uchun pedagog o‘zi
ta’lim berayotgan o‘quvchining shaxsiy, tibbiy, psixologik hamda pedagogik
o‘ziga xosliklari borasida ma’lumotlarni bilishi zarur. Ijtimoiy-pedagogik yordam
ortiqcha himoya bilan almashtirilmasligi kerak, balki bolaning o‘zini namoyon
qilishini rag‘batlantirishga, yuzaga keladigan ijtimoiy muammolarni bartaraf
etishga va jamiyatga integratsiyalashuvi uchun zarur bo‘lgan o‘zini o‘zi anglash
tajribasini to‘plashga qaratilgan bo‘lishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI
1Рыжова, Ольга Семеновна. Социально-педагогическое проектирование
надомного обучения детей с ограниченными возможностями здоровья:
дис… кандидат педагогических наук. – Ростов-на-дону. 2003. 241 с.
2.
Попова,
Людмила
Григорьевна.
Сойиально-педагогическое
сопрования
формирования
социальной
адаптивности
подростков,
обучающихся на дому, в условиях учреждения социального обслуживания
семьи и детей: дис… кандидат педагогических наук. Москва. 2009. 246 с.
3.
Кевля Ф.И. Психолого-педагогический консилиум как средство
прогнозирования личностного развития ребёнка // Вестник психо
социалъной и коррекционно-реабилитационной работы. 1996. - №3. – С.
5058.
4.
Куликова Т.А. Семейная педагогика и домашнеевоспитание. – М.,
2001. – 102 с.
5.
Мирзаев, О. Х. (2020). Воспитание профессионально-нравственных
качеств у будущих молодых фермеров средствами отечественной
литературы. Science and Education, 1(2), 508-513.
6.
Xusanovich, M. O. (2021). Formation Of Elements Of Entrepreneurial
Activity In Pupils Of The Preschool Educational Organization. JournalNX, 1, 265.
