Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
52
TABIIY SUVLAR TARKIBIDAGI RADIONUKLIDLAR MIQDORINI
RADIOMETRIK-SPEKTROMETRIK USULDA ANIQLASH
Abdunazarova Xumora Bahodir qizi
Termiz davlat universiteti magistranti
Annotatsiya: Mazkur tezis ishida O‘zbekiston hududidagi turli tabiiy suv
manbalaridagi radionuklidlar kontsentratsiyasi radiometrik va spektrometrik
usullar yordamida o‘rganilgan. Tadqiqotda GM-schetkasi va gamma-spektrometr
kabi zamonaviy fizikaviy asboblar qo‘llanilib, suv tarkibidagi uran-238, radiy-226
va toriy-232 izotoplari miqdori aniqlangan. Olingan natijalar ayrim hududlarda
radionuklidlar miqdori me’yor darajasiga yaqinlashayotganini ko‘rsatdi.
Tadqiqot natijalari ichimlik suvining radioaktiv xavfsizligini baholash, ekologik
monitoringni kuchaytirish va profilaktik choralarni ishlab chiqishda muhim ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: radionuklidlar, tabiiy suvlar, radiometrik tahlil, spektrometrik
usul, uran-238, radiy-226, toriy-232, ekologik xavfsizlik, ichimlik suvi, radioaktiv
monitoring.
Kirish
Tabiat resurslaridan oqilona foydalanish va ularning ekologik holatini doimiy
nazorat qilish bugungi kunda global miqyosdagi eng dolzarb masalalardan biridir.
Aholining salomatligini saqlashda ichimlik suvining sifati, ayniqsa, radioaktiv
ifloslanish darajasi muhim omillardan biri hisoblanadi. Tabiiy suv manbalarida
uchrashi mumkin bo‘lgan radionuklidlar — uran-238, toriy-232, radiy-226 kabi
izotoplar inson organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, uzoq muddatli radiatsion ta’sir
esa jiddiy sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida suv resurslari turli geologik va ekologik
zonalarda joylashgan bo‘lib, ba’zi hududlar yer osti radiaktiv elementlarga boy
qatlamlardan o‘tgan suv manbalariga ega. Shu bois, tabiiy suvlarning tarkibidagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
53
radionuklidlarni aniqlash, ularning kontsentratsiyasini baholash va xavfsizlik
me’yorlari bilan solishtirish muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa,
radiometrik va spektrometrik usullar bugungi kunda radionuklidlarni aniq va
ishonchli aniqlash imkonini beradigan asosiy fizikaviy yondashuvlardandir.
Ushbu tadqiqot ishining asosiy maqsadi – O‘zbekistonning ayrim
hududlaridan olingan tabiiy suv namunalaridagi radionuklidlar kontsentratsiyasini
radiometrik va spektrometrik usullar yordamida aniqlash hamda ularning ekologik
xavfsizlik darajasini baholashdan iborat.
Asosiy qism
1. Tadqiqot metodikasi
Tadqiqot jarayonida O‘zbekistonning turli hududlaridan olingan tabiiy suv
namunalarining radionuklidlar tarkibi radiometrik va spektrometrik usullar
yordamida o‘rganildi. Namuna olish manbalari sifatida daryo suvlari, artezian
quduqlari va tog‘li hududlardagi buloqlar tanlandi. Har bir namuna dastlab GM-
schetkasi orqali radiometrik tahlil qilindi, so‘ng gamma-spektrometr yordamida
aniqlik kiritildi.
Namunalarni tayyorlash quyidagi bosqichlardan iborat bo‘ldi: filtrlash,
kislotali eritmada eritish, quritish va o‘lchov uchun tayyorlash. O‘lchov birliklari
sifatida bekerel (Bq/l) qabul qilindi. Analizlar laboratoriya sharoitida, belgilangan
sanitariya-gigiyena me’yorlariga amal qilgan holda o‘tkazildi.
2. Tadqiqot natijalari
Olingan natijalar quyidagicha umumlashtirildi:
Quduq suvlari: Uran-238 ning o‘rtacha kontsentratsiyasi 0.7 Bq/l ni tashkil
etdi.
Daryo suvlari: Radiy-226 izotopi 0.3 Bq/l atrofida aniqlandi.
Tog‘li hududlardagi buloqlar: Toriy-232 miqdori ba’zi hollarda belgilangan
me’yorlardan yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘ldi.
Jadval shaklida rasmiylashtirilgan natijalar har bir hudud bo‘yicha alohida
taqdim etildi. Ba’zi namunalar ichida radionuklidlar kontsentratsiyasi SSV
tomonidan belgilanadigan me’yoriy qiymatlarga yaqinlashgani aniqlandi, bu esa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
54
ekologik xavfsizlik nuqtai nazaridan e’tiborli holatdir.
3. Natijalarni tahlil qilish va muhokama
Olingan natijalar O‘zbekistonning ayrim geologik hududlarida tabiiy
radioaktiv elementlarning yuqori konsentratsiyada mavjudligini ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa, tog‘li zonalardagi buloqlarda toriy izotoplarining yuqoriligi bu
suvlarning geologik qatlamlar orqali o‘tish yo‘nalishi bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Radiometrik-spektrometrik usullarning qo‘llanilishi natijasida aniqlik va
ishonchlilik ta’minlandi. Bu esa ichimlik suvi sifatini nazorat qilish va salomatlik
xavfini baholashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, ayrim
hududlarda muntazam monitoring o‘tkazish va suvdan foydalanish tartibini qayta
ko‘rib chiqish zarurligi aniqlanmoqda.
Xulosa
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, tabiiy suvlar tarkibidagi
radionuklidlar kontsentratsiyasi turli geografik va geologik sharoitlarga qarab
sezilarli darajada farq qilmoqda. Radiometrik va spektrometrik usullar yordamida
olingan ma’lumotlar suvdagi uran-238, radiy-226 va toriy-232 izotoplarining
mavjudligi hamda miqdoriy holatini ishonchli tarzda aniqlash imkonini berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Ichimlik suvi
gigiyenik me’yorlari” – Toshkent, 2020.
2. Fayziev Sh.Sh., Yusupov A.A. Radiatsion xavfsizlik asoslari. – Toshkent:
Fan, 2019.
3. Shirinov R.T. va boshq. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
4. Nazarov N.Q. Radiatsiya va biologik ta’sirlar. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
5. Mavlonov A.H. Tabiiy suv resurslari va ularning monitoringi. – Toshkent:
Ekosan, 2021
