Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
8
IQTIDORLI HAMDA QOBILIYATLI BOLALARNI ANIQLASH VA
ULAR BILAN PSIXOLOGIK MASHGʻULOTLAR OLIB BORISHNING
MUHIM MASALALARI
Ergasheva Rayhon Xoliqulovna
Navoiy viloyat Xatirchi tuman 29- maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Iqtidorli o’quvchilarni aniqlab olish va ularning psixologik
xususiyatlari to’g’risidagi bir qancha risolalarga ko’zimiz tushadi biroq buni
amaliy faoliyatimizda kamdan kam qo’llab boramiz.
Kalit so’zi: konsalting, individual, mikro, intelektual, qobiliyat, ta’lim,
maslahat, diagnostika, modellashtirish, muloqot texnikasi, kasb, kuzatish.
KIRISH
Tugʼma iqtidorli bolalarni tushinish uchun eng avvalo bolalar psixikasining
yosh xususiyatlarini bilishimiz kerak. Аgarda qobiliyat qandayda bir psixik xislat
boʼlsa, iqtidorlilik shu qobiliyatning eng yuqori koʼrsatkichi hisoblanadi.
Qobiliyat va iqtidorlilik inson hayoti davomida aks ettirilb boriladi. Darhaqiqat
iqtidorli o’quvchilarni aniqlab olish va ularning psixologik xususiyatlari
to’g’risidagi bir qancha risolalarga ko’zimiz tushadi biroq buni amaliy
faoliyatimizda kamdan kam qo’llab boramiz . Ayniqsa maktabda alohida eʼtiborni
faqatgina orqada qolgan oʼquvchilargina emas, balkim boshqalarga solishtirganda
oʼqish oson hisoblanadigan, oʼquv jarayonida yuksak muvaffaqiyatlarga
erishayotgan bolalarga ham o’z diqqatimizni qaratishimiz lozim. Taʼlim
jarayonida, jamoa ishlarida oʼquvchilar harakatlanishi, erishgan muvaffaqiyatlari
bilan bir-biridan farq qiladi.
Iqtidorli bolalarda aqliy qobiliyatning erta vujudga kelishi ota-onalar,
pedagoglar, jamoatchilikni beparvo qoldirmasligi lozim. Chunki, ulardagi berilgan
talantning yuqolishiga olib kelishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
9
Tadqiqodlarga ko’ra, iqtidorli bolalarni aniqlash uchun turli toifadagi
mutaxassislar jalb qilingan, ya’ni psixolog, o’qituvchilar, ijtimoiy o’qituvchi,
ma’lum bir fan bo’yicha mutaxassislar va ota-onalar. Bunday hamkorlikning
samarali shakllaridan biri ta’lim muassasasining psixologik-pedagogik
kengashidir. Bolalarning intellektual qobiliyatlari aniqlagandan so’ng, ular bilan
quyidagi o’qituvchilar shug’ullanishgan:
•
Konsalting;
•
Shaxsiy o’quv dasturlarini tayyorlashda uslubiy yordam;
•
Individual yondashuv bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
•
Muloqotning samarali shakllarini topishda o’qituvchilarga ko’maklashish;
•Qulay mikroiqlimni tashkil etish bo’yicha tavsiyalar;
•
Ijtimoiy-psixologik ko’nikma va malakalarni o’rgatish;
•
Psixologik xususiyatlarni tuzish;
•
O’quvchilar uchun maslahatlar;
•
Kuzatish;
•
Muloqot psixogigiyenasi;
•
Bolalarning psixologik diagnostikasi;
•
Diagnostika natijalari bo’yicha maslahatlar;
•
Bolaning yosh-psixologik xususiyatlari bilan tanishish;
•
Psixologik kompetentsiyani takomillashtirish.
Maktabda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalar haqidagi
ma’lumotlarni tizimlashtirish uchun ular haqidagi biografik ma’lumotlar, ularning
psixodiagnostik tekshiruvi va so’rovi natijalarini o’z ichiga olgan ma’lumotlar
banki yuritiladi. Maktabda intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarga
hamrohlik qilish psixologik-pedagogik xizmat tomonidan amalga oshiriladi.
Ta’lim faoliyati
yuqori darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan
bolalar bilan ishlashning asosiy sharti - bu o’qituvchilarning kasbiy malakasining
yuqori darajasi bo’lib, u quyidagilarni nazarda tutadi:
-
bolaga individual yondashuv;
-
bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
10
-
doimiy o’zgaruvchan ta’lim amaliyotida pedagogik jarayonni samarali
qurish qobiliyati;
-
darsda samarali ta’lim texnologiyalaridan foydalanish (masalan, loyiha
texnologiyasi, tadqiqot ustaxonasi texnologiyasi, munozara texnologiyasi,
muammoli ta’lim texnologiyasi, tanqidiy fikrlash texnologiyasi (insert, klaster,
sinkway, E.de Bonet usuli, guruh muhokamasi, aqliy hujum, case - texnologiyalar,
axborot texnologiyalari, portfel texnologiyalari, repetitorlarni qo’llab-quvvatlash
texnologiyalari va boshqalar). Zamonaviy innovatsion texnologiyalar yuqori
darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalarga ijodiy ta’lim jarayoniga
kirishish va ularda bilimga chanqoqlik, kashfiyotlarga intilish, faol aqliy mehnat,
o’zo’zini bilish;
-
o’quvchining ta’lim ehtiyojlari, individual qobiliyatlari va imkoniyatlari
(dasturni o’zlashtirishga tayyorlik darajasi), shuningdek ta’lim mazmunining
mavjud standartlari bilan belgilanadigan individual ta’lim yo’nalishini qurish.
Individual ta’lim yo’nalishi yuqori darajadagi intellektual rivojlanishga ega
bo’lgan bolaga o’z iste’dodini kashf qilish va kasblar olamida qaror qabul qilishga
yordam beradi.
Loyiha-tadqiqot faoliyati o’qituvchiga turli guruhlardagi o’quvchilar bilan
ishlashni tashkil etish imkonini beradi, bu har bir o’quvchining reproduktiv ta’lim
darajasidan ijodiy darajaga o’tish yo’lini ko’rsatadi. Axborot manbalari bilan
ishlash usullarini kengaytirish, loyiha faoliyatida o’quvchilarning mustaqil rolini
oshirish asosiy vakolatlarni shakllantiradi:
•
axborotni yaratish, izlash, to’plash, tahlil qilish, taqdim etish, uzatish;
•
modellashtirish;
•
dizayn;
•
birgalikdagi faoliyat;
•
aks ettirish;
•
o’z-o’zini o’rganish.
Loyihalash o’quvchilarning shaxsiy fazilatlarini, birinchi navbatda, jamoada
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
11
ishlash, muammolarni tanlash va hal qilish uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga
olish va bo’lishish, faoliyat natijalarini tahlil qilish qobiliyatini shakllantiradi.
Sinfdan tashqari mashg’ulotlar. Sinfdan tashqari mashg’ulotlar - bu sinf yoki
o’quvchilar guruhi bilan bo’sh vaqtlarida o’tkaziladigan, badiiy, dizayn va
tadqiqot, texnik, ekologik va biologik, sport va boshqa tadbirlar orqali ijodiy
salohiyatni rivojlantirishga qaratilgan mashg’ulotlar va tadbirlar:
•
to’garaklar;
•
studiyalar;
•
maktab olimpiadalari;
•
akademik amaliyot;
•
yozgi fan maktablari (ta’til maktablari);
•
intellektual o’yinlar va musobaqalar.
Sinfdan tashqari mashg’ulotlar - o’quvchilarning norasmiy muloqotga, bo’sh
vaqtini mazmunli o’tkazishga, o’zini o’zi boshqarish va ijtimoiy foydali ishlarda
ishtirok etishga, bolalar jamoat birlashmalari va tashkilotlariga bo’lgan ehtiyojini
qondirish maqsadida darsdan tashqari mashg’ulotlardan tashqari tashkil etiladigan
turli tarbiyaviy tadbirlar:
•
Maktab bo’limi, ilmiy jamiyat;
•
Maktab ilmiy-amaliy konferensiyalari;
•
Mavzu o’n yilliklari (haftalari); • O’quvchilar loyihalari festivali.
Oliy o’quv yurtlari. Ta’lim muassasalari o’z faoliyati davomida
ijtimoiypedagogik turdagi ochiq tizimlar sifatida tashqi muhit bilan o’zaro ta’sir
qiladi. O’z maqsadlari, resurslari va vositalari bilan cheklanmagan holda, har bir
muassasa tashqi muhit bilan o’zaro aloqalarini rivojlantirishga intiladi. Oliy o’quv
yurtlari ana shunday o’zaro hamkorlik sub’ektlaridan biri sifatida faoliyat yuritadi.
Ta’lim muassasalari o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni rivojlantirishda
yuqori darajadagi intellektual rivojlanishga ega bo’lgan bolalarning ketma-
ketligiga katta e’tibor beriladi. Bu tendentsiya o’lkaning turli ta’lim
muassasalarida namoyon bo’ladi. Intellektual rivojlanish darajasi yuqori bo’lgan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
12
bolalar oliy o’quv yurtlarida keyingi ta’limga tayyorlanadi, ular universitetlarda
o’z loyihalari bo’yicha izlanishlarni davom ettirishga yo’naltiriladi, alohida fanlar
bo’yicha bilimlari chuqurlashtiriladi. Tanlovlar, olimpiadalar, konferensiyalar
g’oliblari shartnomada ko’rsatilgan oliy o’quv yurtlariga imtiyozli shartlar asosida
(masalan, pasaytirilgan o’tish balli yoki qisqaroq o’qish muddatiga) kirish
imkoniyatiga ega.
Ta’lim muassasalari o’quvchilari va oliy o’quv yurtlari professor-
o’qituvchilarini hamkorlikda loyihalashtirish va ilmiy-tadqiqot ishlariga jalb etish
ancha faol olib borilayotgan ishlardan hisoblanadi. Universitetlarning
o’qituvchilari va tadqiqotchilari ilmiy va uslubiy rahbarlikni, amalga oshirish,
loyihalash, bolalarning ilmiy maqolalarini o’zaro ko’rib chiqish, ma’lumotlarni
qayta ishlashga yordam berish, tadqiqot faoliyatining nutqlari va taqdimotlarini
tayyorlash. Bunday ish jarayonida bolalar mustaqil ish va tadqiqot faoliyati
ko’nikmalariga ega bo’ladilar, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradilar.
Universitetlar intellektual rivojlangan bolalar bilan ishlashni tashkil etish
uchun fakultetlar, kafedralar, o’quv xonalari, laboratoriyalar, innovatsion
tuzilmalarni (texnoparklar, universitetlararo markazlar) moddiy-texnikaviy,
uslubiy, ilmiy va kadrlar bilan ta’minlaydi.Universitetlarda turli konferensiyalar,
olimpiadalar, ko’riktanlovlar, festivallar, o’quv lagerlari, bolalar bilan ishlash
bo’yicha maxsus kurslar tashkil etilmoqda. Ish universitet ilmiy jamiyatlarida,
to’garaklarda, laboratoriyalarda, kollej sinflarida, ixtisoslashtirilgan lagerlarda,
universitetgacha tayyorgarlik fakultetlarida, tadqiqot maktablarida olib boriladi.
O’qituvchilar uchun oliy o’quv yurtlarida mahorat darslari, ijodiy seminarlar,
laboratoriyalar, malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslari tashkil etilmoqda.
Intellektual rivojlanishi yuqori bo’lgan bolalarni o’qitishning asosiy
yondashuvlari quyidagilardan iborat:
1.
Individual ta’limning frontaldan ustunligi. Frontal ta’lim hamma
uchun bir vaqtning o’zida ta’sir qiladi. Frontallikdan voz kechish mutlaqo mumkin
emas, lekin individual ish hali ham ustuvor rol o’ynashi kerak, chunki iqtidorli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
13
bolalarning rivojlanishi ham asosan individual jarayondir. Bu masala odatda
ko’plab shaxsiy, munozarali masalalarni ko’taradi.
2.
Dialogning
monologga
nisbatan
ustuvorligi.
Muloqot
texnologiyasining eng muhim komponenti muammoni hal qilish, muloqot va
hamkorlikdir. Ular asosida o`quvchilarning ko`p bosqichli faoliyati tashkil etiladi,
guruhlarda loyiha yaratish va hokazolar, muloqot jarayonida tanqidiy fikrlash
shakllanadi, o`quvchilar o`z fikrini aytishdan, o`z pozitsiyasini himoya qilishdan
qo`rqmaydilar. Muloqot texnologiyasi qidiruv-tadqiqot va loyihalash usullarini,
guruh va individual faoliyat shakllarini va eng muhimi, fikrlashni o’z ichiga oladi.
3.
Axloqiy fazilatlarning bolaning qobiliyatidan ustunligi. Daho va
yovuzlik birbiriga mos kelmaydi, degan fikr iqtidorli bolalarni tarbiyalash va
rivojlantirish bilan bog’liq. Bu yerda mantiq oddiy: axloqsiz odam o’z iste’dodini
yo rivojlantirmaydi, yoki ertami-kechmi uni yo’q qiladi. Shu bilan birga, axloqiy
va ilmiy jasorat bir-birini to’ldiradigan yana bir fikr aksiomasi ham haqiqatdir.
Bolalikda o’rganilgan asosiy axloqiy haqiqatlar inson hayotida yo’l-yo’riq va
qutqaruvchi bo’lib qoladi, bu ko’plab buyuk insonlar hayoti misollari bilan
tasdiqlangan.
4.
Iqtidorli bolalar bilan ishlashda gender yondashuvi. Pedagogik
amaliyot va kundalik kundalik voqelik erkaklar va ayollar qobiliyatlarining turlari
va darajalaridagi sezilarli farqlardan dalolat beradi. Shu bilan birga, nazariy
jihatdan uzoq vaqtdan beri hech kim qobiliyat bo’yicha hech kimdan oshib
ketmasligi - na erkaklar, na ayollar. Biz shunchaki turli qobiliyatlar va ularning
rivojlanishining xususiyatlari bilan shug’ullanamiz. Ma’lumki, erkaklar aqli
mantiqda afzalliklarga ega, ayol aqli erkak sezgisidan ustundir. Hayotda ular bir-
birini to’ldiradi. Iqtidorli bolalar bilan ishlashda gender yondashuvi aniq hayotiy
misollarga asoslanishi kerak
5.
Qobiliyatlarni rivojlantirishga biografik yondashuv. Iqtidorli bolalar
bilan ishlashda buyuk odamlarning tarjimai holiga tayanish kerak, ayniqsa
ularning sovg’a sabablarini tushuntirishda. Shu bilan birga, dahoning rivojlanishi
nafaqat taqlid qilish uchun namuna, balki iqtidorli bolaning shaxsiy rivojlanishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
14
uchun namuna bo’lishi mumkin. Binobarin, o’tmishdagi yoki hozirgi zamonning
u yoki bu yorqin shaxsining qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradigan aniq
omillar hisobga olinsa, iqtidorli bolalar bilan ishlash sifati sezilarli darajada
yaxshilanishi mumkin.
XULOSA
Shunday qilib, o’qituvchining sanab o’tilgan shaxsiy va kasbiy xususiyatlari
iqtidorli bolalar bilan samarali ishlashning eng muhim shartlaridan biridir.
Zero, yurtimizda yuksak intellektual darajani koʼrsatuvchi bolalarni oʼqitish
hamda tarbiyalash muammolari katta ijtimoiy ahamiyatga egaligi bilan
tasniflanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Система работы с обучающимися с повышенным уровнем
интеллектуального развития в условиях современного образовательного
учреждения // сост. И.А. Боброва, О.В. Чурсинова - Ставрополь: СКИРО ПК
и ПРО, 2012. - 177 с.
2.
Izatovna T. S. PSYCHOLOGICAL APPROACHES OF PARENTS
IN THE UPBRINGING OF TWINS IN UZBEK FAMILIES //ResearchJet Journal
of Analysis and Inventions. - 2021. - Т. 2. - №. 05. - С. 82-87
3.
Izatovna T. L., Izatovna T. S. PSYCHODIAGNOSTIC BASES OF
THE STUDY OF TWINS IN PSYCHOLOGY //E-Conference Globe. - 2021. - С.
98-104.
4.
Тойирова Ш. Ўзбек оилаларда эгизак фарзандларни
тарбиялашдаги ўзига хос психологик муаммолар //Oriental Art and Culture. -
2020. - №. I (2). - С. 122125.
5.
Izatovna T. L., Izatovna T. S. PSYCHODIAGNOSTIC BASES OF
THE STUDY OF TWINS IN PSYCHOLOGY //E-Conference Globe. - 2021. - С.
98-104.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
15
6.
Risnawati, W. I., Astuti, M., Shaxlo, T., Dilafruz, I., & Dilnoza, K.
Effect of Work Conflict, Work Stress and Satisfactionworking on Employee
Erformance at PT. Federal International Financegroup (FIF-Group) Sidoarjo.
International Journal on Economics, Finance and Sustainable Development, 4(4),
69-80.
7.
Izatovna, T. S., & Murtazoyevna, Q. D. (2022). MAKTAB
YOSHIDAGI
EGIZAKLARNING OʼQISHDAGI MUAMMOLARNI KORREKTSIYALASH
YOʼLLARI. TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY
JURNALI,
2(3), 220-223.
