Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
302
DAVLAT XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISH
JARAYONIDA XALQARO TAJRIBA VA MILLIY AMALIYOTNING
O‘RNI
Ilmiy rahbar: “Iqtisodiyot” kafedrasi assistenti
F.A.Rustamova
Jo‘rabekov Tal’atbek
Andijon davlat texnika instituti Iqtisodiyot yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Byudjet xarajatlarini samarali boshqarish, davlatning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Turli mamlakatlarda
qo‘llanilayotgan usullar va mexanizmlar, byudjet jarayonining shaffofligi,
samaradorligi va natijadorligini oshirishga qaratilgan. Ushbu maqolada, byudjet
xarajatlarini boshqarish usullari, natijadorlikka asoslangan moliyalashtirish
tizimlari va xarajatlarni baholash mexanizmlari haqida ma’lumot beriladi.
Turli mamlakatlar byudjet xarajatlarini boshqarishda turli xil usullarni
qo‘llaydi. Misol uchun, Skandinaviya mamlakatlari, jumladan Shvetsiya va
Norvegiya, "yillik byudjet rejalashtirish" tizimini joriy etgan. Ushbu tizimda, har
bir davlat organi o‘zining strategik maqsadlariga erishish uchun zarur bo‘lgan
resurslarni aniqlaydi va ularni byudjetda ko‘rsatadi. Bu esa byudjet jarayonining
shaffofligini oshiradi va davlat organlarining mas’uliyatini kuchaytiradi. Boshqa
tomondan, AQShda "natijaga asoslangan byudjet" tizimi keng qo‘llaniladi. Bu
tizimda byudjet mablag‘lari, dasturlar va xizmatlarning natijalari asosida
taqsimlanadi. Har bir dastur uchun aniq maqsadlar belgilangan bo‘lib, ularning
bajarilishi natijasida xarajatlarning qanchalik samarali ekanligi baholanadi [1]. Bu
yondashuv, davlat organlarining natijalarga erishishga bo‘lgan intilishlarini
kuchaytiradi.
Natijadorlikka asoslangan moliyalashtirish tizimlari (NABMT) davlat
byudjetini samarali boshqarishning muhim mexanizmlaridan biridir. Ushbu
tizimlar, davlat organlariga moliyaviy resurslarni taqsimlashda natijalarga e’tibor
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
303
qaratadi. Masalan, Avstraliya va Kanadada NABMT joriy etilgan bo‘lib, bu
tizimlar yordamida davlat dasturlari va xizmatlarining samaradorligi baholanadi.
NABMT doirasida, har bir dastur uchun belgilangan natijalar va ko‘rsatkichlar
asosida moliyalashtirish amalga oshiriladi. Bu yondashuv, resurslarni faqatgina
sarflashdan ko‘ra, ularning natijalarini baholashga imkon beradi. Natijadorlikka
asoslangan moliyalashtirish, davlat organlarining o‘z faoliyatini tahlil qilish va
takomillashtirishga yordam beradi.
Xarajatlarni baholash mexanizmlari, byudjet xarajatlarini samarali
boshqarishning ajralmas qismidir [2]. Turli mamlakatlarda xarajatlarni baholash
jarayoni turlicha amalga oshiriladi. Misol uchun, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida
xarajatlarni baholashda “ijtimoiy xarajatlar” va “iqtisodiy samaradorlik” kabi
ko‘rsatkichlardan foydalaniladi. Bu ko‘rsatkichlar yordamida davlat dasturlarining
ijtimoiy ta’siri va iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, ko‘plab
mamlakatlarda “byudjet xarajatlarini nazorat qilish” tizimlari mavjud bo‘lib, bu
tizimlar orqali xarajatlar monitoring qilinadi va ularning maqsadga muvofiqligi
baholanadi. Masalan, Germaniya va Frantsiyada xarajatlarni nazorat qilish uchun
maxsus auditorlik organlari faoliyat yuritadi. Ushbu organlar, davlat organlarining
xarajatlarini tekshirib, ularning shaffofligini va samaradorligini ta’minlaydi.
O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojlanayotgan mamlakat sifatida davlat
xarajatlarini optimallashtirishda bir qator muammolarga duch kelmoqda. Ushbu
muammolarni hal etish va davlat xarajatlarini samarali boshqarish uchun ilg‘or
xorijiy tajribalarni qo‘llash imkoniyatlari mavjud.
➢
O‘zbekistonda davlat xarajatlari ko‘pincha ijtimoiy sohalarga,
masalan, ta’lim va sog‘liqni saqlashga yo‘naltiriladi, lekin infratuzilma va
innovatsion rivojlanishga yetarlicha e’tibor berilmaydi. Bu esa iqtisodiy o‘sishning
sustlashishiga olib keladi.
➢
Davlat xarajatlarining samaradorligini oshirishda korruptsiya
muammosi jiddiy to‘sqinlik qiladi. Ko‘plab loyihalar va xarajatlar shaffoflikdan
mahrum bo‘lib, bu esa resurslarning isrof bo‘lishiga olib keladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
304
➢
O‘zbekiston budjet rejalashtirish jarayonida ko‘plab muammolarga
duch kelmoqda. Budjetning rejalashtirilishi va ijrosi jarayonida ishtirok etuvchi
tashkilotlar o‘rtasida muvofiqlik yo‘qligi natijasida resurslar samarali
ishlatilmayapti.
➢
Ijtimoiy himoya dasturlari ko‘pincha yetarlicha moliyalashtirilmaydi,
bu esa aholi qatlamlarining ijtimoiy himoyasini ta’minlashda qiyinchiliklarga olib
keladi.
O‘zbekiston davlat xarajatlarini optimallashtirishda bir qator xorijiy
tajribalarni o‘rganishi va qo‘llashi mumkin:
✓
Skandinaviya mamlakatlari, masalan, Norvegiya va Shvetsiya, budjet
jarayonini ochiq va shaffof tarzda olib boradilar. Ular fuqarolarga budjet
xarajatlarini kuzatish imkoniyatini beradi, bu esa davlat organlarining
hisobdorligini oshiradi. O‘zbekiston ham elektron hukumat tizimlarini joriy etish
orqali budjet jarayonini shaffof qilishni maqsad qilishi kerak.
✓
Xitoy va Janubiy Koreya tajribasi davlat-xususiy sheriklik (PPP)
modelidan foydalanishni ko‘rsatadi. Ushbu model orqali davlat investitsiyalarini
jalb qilish va infratuzilma loyihalarini amalga oshirishda xususiy sektor bilan
hamkorlik qilish mumkin. O‘zbekiston ham ushbu modelni qo‘llab-quvvatlab,
infratuzilma loyihalarini samarali amalga oshirishi zarur.
✓
Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy himoya dasturlari doimiy ravishda
moliyalashtiriladi va ularning samaradorligi muntazam ravishda baholanadi.
O‘zbekiston ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirishda uzoq muddatli strategiyalarni
ishlab chiqishi va ularni amalga oshirishda nazorat mexanizmlarini joriy etishi
kerak.
✓
Germaniya tajribasi ko‘rsatadiki, davlat xarajatlarini optimallashtirish
uchun har bir loyiha samaradorligini baholash va ularni ustuvorliklarga qarab
taqsimlash zarur. O‘zbekiston ham xarajatlarni baholash tizimini joriy etib,
resurslarni optimal taqsimlashga erishishi mumkin.
O‘zbekiston iqtisodiyotida davlat moliyaviy resurslaridan oqilona
foydalanish, shaffoflikni ta’minlash va samaradorlikni oshirish muhim ahamiyatga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
305
ega [3]. Bu jarayonlar nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi, balki aholi
farovonligini oshirishga ham xizmat qiladi. Quyida ushbu maqsadlarga erishish
uchun bir qator amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Budjet jarayonini shaffoflashtirish.
Budjet jarayonining shaffofligini oshirish
uchun davlat organlari va tashkilotlari o‘z xarajatlarini va moliyaviy resurslarini
ochiq tarzda e’lon qilishlari zarur. Buning uchun:
✓
Davlat budjetining har bir qismi haqida ma’lumotlarni taqdim etuvchi
elektron platforma yaratish. Fuqarolar bu platformadan foydalanib, davlat
xarajatlarini kuzatishi va tahlil qilishi mumkin.
✓
Har chorak yoki yil yakunida davlat organlari o‘z xarajatlari
to‘g‘risidagi hisobotlarni tayyorlashlari va jamoatchilikka taqdim etishlari kerak.
Bu hisobotlar moliyaviy resurslarning qanday ishlatilgani haqida to‘liq ma’lumot
berishi lozim.
Resurslardan oqilona foydalanish.
Davlat moliyaviy resurslaridan oqilona
foydalanish uchun quyidagi tavsiyalarni amalga oshirish zarur:
✓
Har bir loyiha yoki dastur uchun xarajatlarni oldindan baholaydigan
tizim joriy etish. Bu tizim orqali loyihalarning moliyaviy samaradorligi aniqlanadi
va keraksiz xarajatlar kamaytiriladi.
✓
Davlat xarajatlarini rejalashtirishda ustuvor sohalarni belgilash va
resurslarni shu sohalarga yo‘naltirish. Masalan, ta’lim, sog‘liqni saqlash va
infratuzilma kabi sohalarga alohida e’tibor qaratish.
Davlat-xususiy sheriklik modelini kengaytirish orqali davlat moliyaviy
resurslarini samarali ishlatish mumkin:
−
Katta infratuzilma loyihalarini amalga oshirishda xususiy sektorni
jalb qilish orqali davlat xarajatlarini kamaytirish va samaradorlikni oshirish.
−
Davlat-xususiy sheriklik doirasida tuzilgan shartnomalar va
kelishuvlarni ochiq e’lon qilish, bu orqali fuqarolar va jamoatchilikning ishonchini
oshirish.
Innovatsion texnologiyalar davlat moliyaviy resurslarini boshqarishni
samarali qilishda muhim rol o‘ynaydi:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
306
−
Davlat xarajatlarini kuzatish va tahlil qilish uchun zamonaviy
monitoring tizimlarini joriy etish. Bu tizimlar xarajatlarni real vaqt rejimida
nazorat qilish imkonini beradi.
−
Davlat organlari tomonidan moliyaviy ma’lumotlarni yig‘ish va
saqlash uchun yagona ma’lumotlar bazasini yaratish. Bu bazada barcha xarajatlar
va moliyaviy operatsiyalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar jamlanadi.
Fuqarolar va jamoatchilikning davlat moliyasiga bo‘lgan ishtirokini oshirish
muhimdir:
−
Davlat organlari tomonidan muhim qarorlar qabul qilishdan oldin
fuqarolar bilan konsultatsiyalar o‘tkazish. Bu jarayon fuqarolar fikrlarini inobatga
olish imkonini beradi.
−
Fuqarolar va nodavlat tashkilotlariga davlat xarajatlarini nazorat
qilishda ishtirok etishga imkon beruvchi mexanizmlarni joriy etish.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston davlat moliyaviy resurslaridan oqilona
foydalanish, shaffoflikni ta’minlash va samaradorlikni oshirish uchun yuqoridagi
tavsiyalarni amalga oshirishi zarur. Bu nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi,
balki fuqarolar hayotini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Ochiq va shaffof budjet
jarayoni, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, jamoatchilik ishtirokini oshirish
orqali davlat moliyasining samaradorligini yanada oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mahmud
o‘g‘li,
Fayzullayev
Doston.
"DAVLAT
BUDJETI
XARAJATLARINI
OPTIMALLASHTIRISH
VA
SAMARALI
REJALASHTIRISH."
Scientific
Journal
of
Actuarial
Finance
and
Accounting
4.07 (2024): 60-65.
2.
Saparboevich,
Davlatov
Muradbek.
"DAVLAT
BYUDJETI
XARAJATLARI
SIYOSATINING
ZAMONAVIY
KONSEPTUAL
ASOSLARI."
Страховой рынок Узбекистана
1.12 (2024): 59-61.
3.
Saparboyevich, Davlatov Muradbek. "MAHALLIY BUDJETLAR
XARAJATLARINI SAMARALI BOSHQARISH–DAVLAT HOKIMIYATI
ORGANLARI MOLIYAVIY MUSTAQILIGINI TAʼMINLASHNING MUHIM
OMILI."
Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
5.01 (2025): 115-
124.
