Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
274
BOG’CHA YOSHIDAGI BOLA NUTQINING RIVOJLANISHI
Avazova Xidoyat Zafar qizi
Shahrisabiz davlat pedagogika institute Maktabgacha talim yo’nalishi 1-
kurs talabasi.
Normurodova Lobar Allayor qizi
Shahrisabiz davlat pedagogika institute Maktabgacha talim yo’nalishi 1-
kurs talabasi
.
Annotatsiya. Mazkur maqola bog‘cha yoshidagi bolalarda nutqning
rivojlanish jarayonini psixologik va psixodiagnostik jihatdan chuqur tahlil qiladi.
Unda nutqning shakllanish bosqichlari, bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillar,
ayniqsa, oilaviy va tarbiyaviy muhitning roli ko‘rib chiqiladi. Bolalarda nutq
buzilishlarini aniqlashda qo‘llaniladigan diagnostik metodlar hamda nutqiy
rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi psixokorreksion usullar tahlil qilinadi. Maqola
maktabgacha ta’lim muassasalarida faoliyat yurituvchi psixolog, defektolog va
tarbiyachilar uchun ilmiy-amaliy manba sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: bolalar psixologiyasi, psixodiagnostika, bog‘cha yoshi, nutq
rivojlanishi, nutq buzilishlari, psixologik yondashuv, maktabgacha ta’lim, nutqiy
faollik, kommunikativ rivojlanish.
Insonning kommunikativ nutq faoliyatini shakllantirish muammosi
zamonaviy hayotda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Dialogik nutq
ko'nikmalarini shakllantirishning ahamiyati katta yoshdagi maktabgacha
yoshdagi bolalarni o'qitishda, boshlang'ich ko'nikmalarning etishmasligi
bolaning tengdoshlari va kattalar bilan muloqot qilishini qiyinlashtirganda,
tashvishning kuchayishiga olib kelganda va umuman aloqa jarayonini buzganda
aniq bo'ladi. Maktabgacha yoshda muloqotning mazmuni, uning motivlari,
muloqot va qobiliyatlari doimo o'zgarib turadi. Maktabda o'qishga psixologik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
275
tayyorgarlikning tarkibiy qismlaridan biri - muloqotni shakllantirilishidir. Bola
kattalarga tanlab munosabatda bo'ladi, ular bilan munosabatlarini asta-sekin anglay
boshlaydi: ular unga qanday munosabatda bo'lishadi va undan nima kutiladi, u
ularga qanday munosabatda bo'ladi va ulardan nimani kutadi. Dialogik nutq
tilning kommunikativ funktsiyasining yorqin namoyonidir.
Nutq bolaning ijtimoiylashuvi, fikrlashi, his-tuyg‘ularini ifodalashi va
atrof-muhit bilan muloqot qilishida asosiy vositadir. Ayniqsa, bog‘cha yoshidagi
davr (3–7 yosh) — nutqning intensiv shakllanish va rivojlanish bosqichidir. Shu
davrda bola asosiy kommunikativ ko‘nikmalarni egallaydi, passiv va aktiv lug‘ati
kengayadi. Ushbu bosqichdagi psixologik kuzatuvlar, shaxsiy farqlarni aniqlash va
diagnostika vositalaridan foydalanish bolaning sog‘lom nutqiy rivojlanishini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu borada psixolog olimlar ko’plab
tajribalar olib borgan.Masalan: Psixolog L.S. Vygotskiy va A.N. Leontyevlarning
ta’kidlashicha, bolaning nutqi bir necha bosqichda rivojlanadi:
Sensor-motor bosqich (0–2 yosh) – tovush chiqarish va imitativ nutqning
paydo bo‘lishi.
Predikativ nutq (2–3 yosh) – iborali nutqning boshlanishi, gap tarkibining
shakllanishi.
Dialogik va monologik nutq (3–6 yosh) – suhbat qurish, hikoya qilish, rolli
o‘yinlarda nutqiy faollik.
Ichki nutqning rivojlanishi (6–7 yosh) – mantiqiy fikrlash bilan bog‘liq
ravishda nutqning ichki shakli paydo bo‘ladi.
G.V. Burmenskaya va M.I. Lisina bolalardagi emotsional muloqotning
muhimligini ta’kidlaydi. Lisina fikricha, bolada nutqning paydo bo‘lishi uchun
avvalo katta yoshdagi shaxs bilan muloqot ehtiyoji paydo bo‘lishi zarur.Nutqning
rivojlanish bosqichlari
Psixologlar nutqning rivojlanishini quyidagi bosqichlarga ajratadi:
0–1 yosh – tovushlarga reaksiya, gugurtlar, onomatopetik tovushlar.
1–2 yosh – oddiy so‘zlar, iboralar, ismli muloqot.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
276
2–3 yosh – gap tuzish, nutq orqali ehtiyojlarni ifodalash.
3–7 yosh – to‘liq og‘zaki muloqot, grammatik tuzilmalar, monologik va
dialogik nutq.
A.A. Leontyevning fikricha, tilni o‘rganishning poydevori – bu muloqot
jarayonida paydo bo‘ladigan ehtiyojlar. Bola qachonki biror narsa aytishga majbur
bo‘lsa, nutqi rivojlanadi.
Ba’zi bolalarda nutqiy rivojlanish sur’atlari sekin bo‘lishi yoki buzilishi
mumkin. Mashhur psixolog-logopedlar R.E. Levina va T.B. Filicheva nutq
buzilishlarini quyidagicha tasniflaydi:
Fonematik eshitishning zaifligi
So‘z boyligining kamligi
Grammatik shakllarning noto‘g‘ri ishlatilishi
Diqqat va xotiraning yetishmasligi
Ular ishlab chiqqan test va mashg‘ulotlar bolalarda nutqiy rivojlanishdagi
kamchiliklarni aniqlashda va korreksiya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Bog‘cha yoshidagi bolalarning nutqiy rivojlanishi ularning kelgusidagi
kognitiv, emotsional va ijtimoiy taraqqiyotiga asos bo‘ladi. Shu sababli, psixologik
va psixodiagnostik yondashuvlar bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ilmiy
asoslangan baholash vositalari va rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar orqali bolalar
nutqidagi muammolar erta aniqlanishi va bartaraf etilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Nishonova Z., Alimova G. Bolalar psixologiyasi va uni o'qitish metodikasi.
-T.:
"O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg'armasi",2006.-B.
2.Babayeva D. R. Nutq o'stirish nazariyasi va metodikasi. - Toshkent, 2018. -
334b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
277
3. Volkova G.A. – Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish
psixodiagnostikasi, Toshkent, 2019.
4.Burmenskaya G.V. – Bolalar psixologiyasi: Muloqot va rivojlanish, Moskva,
1995.
5.Амонов, М.Ж. Bola psixologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston pedagogika
nashriyoti, 2022.
