Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
260
YENGIL SANOAT KORXONALARI: MAHSULOT ISHLAB
CHIQARISH XARAJATLARINI OPTIMALLASHTIRISH
Madaminbekov Odilbek Abduraim oʻgʻli
Andijon Davlat Texnika Instituti Muhandislik iqtisodiyoti va Boshqaruv fakulteti
Iqtisodiyot yoʻnalishi 4-kurs Ka_78_21-guruh talabasi
Odilbekabduraimov…2000@gmail.com
ANNOTATSIYA: Maqolada yengil sanoat ishlab chiqarish tizimida
nazorat faoliyati shaklining, uni optimal tashkil etish darajasining, usul va
texnologiyalar to‘g‘ri tanlovining mahsulot ishlab chiqarish tizimining sifatiga
ta’siri tahlil qilingan. Umumiy holda sanoat korxonalari faoliyatini
optimallashtirish masalasini yechishda ekonometrik modellashtirishning roli va
zaruriyati yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: yengil sanoat, boshqarish tizimi, ekonometrik model, klaster,
ishlab chiqarish.
ABSTRACT The article analyzes the influence of the form of control activity
in the production system of light industry, the level of its optimal organization, the
correct choice of methods and technologies on the quality of the production system
of products. In general, the role and necessity of econometric modeling in solving
the issue of optimizing the activities of industrial enterprises is explained.
Key words: light industry, management system, econometric model, cluster,
production
.
Kirish
Yengil sanoat tarmog‘i og‘ir sanoatga qaraganda odatda kichikroq hajmdagi
va kamroq kapital qo‘yilmalarni talab qiladigan iste’mol tovarlarini ishlab
chiqarish orqali zamonaviy iqtisodiyotda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Yengil sanoat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
261
tarmog‘ining asosiy ahamiyati quyidagi sohalarda yotadi: Ish bilan ta’minlash:
Yengil sanoat ko‘plab odamlarni, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda ish bilan
ta’minlaydi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, poyabzal ishlab chiqarish kabi yengil
sanoatning koʻpgina tarmoqlari koʻp mehnat talab qiladi va katta miqdordagi qoʻl
mehnatini talab qiladi, bu esa turli darajadagi taʼlim va malakaga ega boʻlgan
odamlarni ish bilan taʼminlaydi [1].
Tadqiqot metodologiyasi
. Maqolani yozishda tizim tahlillari metod va
usullaridan foydalanildi va harajatlarni optimallashtirish kompaniyaning iqtisodiy
samaradorligini oshirish boʻyicha tahlili oʻtkazildi. Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishining zamonaviy sharoitlarida umumiy
harajatlarni tez va aniq hisobga olish va boshqaruv qarorlarini qabul qilish, ishlab
chiqarish harajatlarining butun majmuasini samarali tahlil qilish va nazorat qilish
uchun tegishli axborotni taqdim etish korxonaning raqobatbardoshligini
oshirishning muhim omilidir. O‘zbekistonda iqtisodiyotni rivojlantirishning
zamonaviy sharoitlarida umumiy harajatlarning tezkor va aniq hisobini tashkil
etish va boshqaruv qarorlarini qabul qilish, ishlab chiqarish harajatlarining butun
majmuasini samarali tahlil qilish va nazorat qilish uchun tegishli axborotni
ta’minlash korxonaning raqobatbardoshligini oshirishning muhim omilidir[8-9].
To‘g‘ri buxgalteriya talablariga to‘liq mos keladigan tashkilotning ta’sir qilish
vositalaridan biri ishlab chiqarish harajatlarini hisoblash va tahlil qilish jarayoniga
yo‘naltirilgan usuldir. Shu bilan birga, ushbu usulga nisbatan yana bir muammo —
harajatlarni
hisobga
olish
modelini
qurishni
soddalashtirish,
uning
moslashuvchanligini ta’minlash.[19] Ushbu muammoni hal qilish uchun hozirgi
urinish faqat ABC ning modifikatsiyalangan usulini yaratish orqali amalga
oshiriladi, bu faqat harajatlarni taqsimlash qoidalarining bir turini qo‘llashni
nazarda tutadi — bu usulning cheklangan doirasi tufayli muvaffaqiyatli
hisoblanmaydi. Iqtisodiyotni rivojlantirishning zamonaviy shartlariga ko‘ra,
bizning fikrimizcha, korxona harajatlarini boshqarish tizimiga qo‘yiladigan asosiy
talablar bir nechaga bo‘lish mumkin:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
262
1. Umumiy harajatlarni aniq hisobga olish zaruriyati. Sanoatning aksariyat
qismida ishlab chiqarish harajatlari tarkibida yuklarning umumiy qiymatining
doimiy o‘sishi qayd etilgan. Buning sababi texnologiyalarni rivojlantirish,
boshqaruvning yangi usullarini joriy etish, mijozlar bilan o‘zaro hamkorlik
kanallarini kengaytirish (bu o‘z navbatida marketing harajatlarining o‘sishiga olib
keladi) va boshqalar.
2. Harajatlarni optimallashtirish bilan bog‘liq boshqaruv qarorlarini qabul
qilish uchun tegishli axborotni taqdim etish. Muhim masala samarasiz harajatlar,
ya’ni ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning qiymatini qo‘shmaydigan yoki
ortiqcha sarf-harajatlar bilan bog‘liq bo‘lgan harajatlar to‘g‘risida axborotlar.
3. Harajatlarni hisobga olish tizimining moslashuvchanligini ta’minlash.
Korxonaning moslashuvchanligini ta’minlash talabi doimiy o‘zgarish sharoitida
majburiydir. Shunga ko‘ra, harajatlarni hisobga olish va tahlil qilish tartib-
qoidalari o‘zgarishlarni aks ettirib, tezda qayta tiklanishi kerak. Adabiyotda
nazarda tutilganidek, bilvosita harajatlarning aniq taqsimlanishini ta’minlaydigan
boshqaruv hisob-kitoblarining eng keng tarqalgan usuli.[12] Faoliyatga
Asoslangan Harajatlar Activity-Based Costing (ABC). Robin Cooper va Robert
Kaplan asarlarida.[15-24] Ushbu usulning asosi-harakat tushunchasi (faoliyat).
Harakatlar asosiy mazmuni ishlab chiqarish va mahsulot sotish bo‘lgan
kompaniya, amalga oshirilgan ishlar; tartibli harakatlar ketma-ketligi biznes
jarayonlarini tashkil qiladi. ABC usuli bo‘yicha ishlab chiqarish harajatlarini
hisoblash harakatlar o‘rtasida turli resurslarning qiymatini taqsimlashni o‘z ichiga
oladi va bundan keyin mahsulot turlari o‘rtasidagi hisoblangan harakat qiymatini
taqsimlashni o‘z ichiga oladi. [11] Ammo hozirgi kundagi duniyo iqtisodiyotidagi
real holat shuki, buxgalter faoliyatining asosi moliyaviy axborot foydalanuvchisi
manfaati, ya’ni investor va qaror qabul qiluvchi mulkdorlar, boshqacha emas. Biz
olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya
hisobi va harajatlarni tahlil qilish usuli harajatlarni optimallashtirish bilan bog‘liq
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun yuqorida ko‘rsatilgan aniq hisob-kitob
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
263
talablariga va tegishli axborotni ta’minlashga to‘liq mos keladi. Biroq, biz
shakllantirgan
uchinchi
talab
— harajatlarni boshqarish tizimining
moslashuvchanligini ta’minlash-jarayonga yo‘naltirilgan harajatlarni hisobga olish
doirasida amalga oshirish juda qiyin. Iqtisodiy muhitdagi dinamik o‘zgarishlar
sharoitida ABC modelini qo‘llab-quvvatlash yuqori mehnat zichligi bilan
tavsiflanadi.[20-21] Bizning fikrimizcha, korxonada jarayonga yo‘naltirilgan
hisob-kitob tizimini yaratish va harajatlarni tahlil qilish samaradorligini
oshirishning asosiy omillari:
•
harajatlarning eng muhim turlarini aniq hisoblashni tashkil etishga
yo‘naltirish;
•
jarayonni boshqarish tizimida va jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya va
harajatlarni tahlil qilish tizimida qo‘llaniladigan tahlil va modellashtirish usullarini
aniq farqlash;
•
harajatlarni hisoblash va tahlil qilish uchun korxona axborot tizimlarida
hosil bo‘lgan hisobga olish ma’lumotlarini samarali ishlatish. Keling, ularni
batafsil ko‘rib chiqaylik.
1. Harajatlarning eng muhim turlarini aniq hisobga olishni tashkil etishga
yo‘naltirilgan. Gari Kokins "Natijadorlikni boshqarish" da, jarayonga
yo‘naltirilgan buxgalteriya tizimini qurishda keng tarqalgan xato, [10] buxgalteriya
hisoblarida aks ettirilgan korxona harajatlarining barcha turlarini taqsimlashning
aniq qoidalarini darhol ishlab chiqishga urinishdir. Birinchi bosqichda Kokins
tizimning prototipini ishlab chiqishni tavsiya qiladi, bu keyinchalik kengaytirilishi
va to‘ldirilishi kerak. Shu bilan birga, savol ochiq qoladi: birinchi bosqichda
resurslar va harakatlar drayverlari qanday harajatlar bilan ishlab chiqilishi kerak?
Bizning fikrimizcha, harajatlarning eng muhim, asosiy turlariga e’tibor berish
kerak. Asosiy turdagi harajatlar ikki mezonga asoslangan holda belgilanadi.
Mezonlarning birinchi guruhi umumiy harajat va tartibga solishdagi harajatlar
ulushi mezonlarini tashkil etadi (tartibga solish korxona menejerlarining harajatlar
hajmiga ta’siri imkoniyatlarini tavsiflaydi). Mezonlarning ikkinchi guruhi ishlab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
264
chiqarish va iqtisodiy tavakkalchilik darajasini tavsiflovchi mezonlardan iborat
(ishlab chiqarish jarayonini buzish xavfi, xom ashyo va materiallarni etkazib
berishni buzish va h.k.). Ular ishlatiladigan resurslarni taklif qilishning cheklangan
darajasi, resurslar bahosining milliy valyuta kursining o‘zgarishiga bog‘liqligi
darajasi va boshqalar kabi sifatli mezonlardir.
2. Jarayonni boshqarish tizimida va jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya va
harajatlarni tahlil qilish tizimida qo‘llaniladigan tahlil va modellashtirish usullarini
aniq farqlash. Ayni paytda, jarayon yondashuv joriy korxona boshqaruv tizimi
samaradorligini oshirish uchun istiqbolli yo‘llaridan biri hisoblanadi. Jarayonga
yo‘naltirilgan buxgalteriya hisobi va harajatlarni tahlil qilish tizimini qurishda,
birinchi qarashda biznes-jarayonlarni boshqarish tizimini qurishda korxonada joriy
etilgan biznesjarayonlarning modellari va tahlil usullariga asoslanish mantiqan
to‘g‘ri keladi. Biroq, bu yondashuv biznes jarayonlarini boshqarish tizimi va
jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya va harajatlarni tahlil qilish tizimining asosiy
farqlarini hisobga olmagan holda salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. 3.
Harajatlarni hisoblash va tahlil qilish uchun korxona axborot tizimlarida hosil
bo‘lgan hisobga olish ma’lumotlarini samarali ishlatish. Jarayonga yo‘naltirilgan
hisob-kitob tizimini qurish samaradorligini oshirishning uchinchi muhim omili
korxonaning turli axborot tizimlarida qayd etilgan ma’lumotlarni hisobga olishda
foydalanish bilan bog‘liq. An’anaviy harajatlarni hisobga olish usullaridan
foydalanganda, buxgalteriya tizimida yaratilgan ma’lumotlardan foydalanish
kifoya. Jarayonga yo‘naltirilgan hisob-kitob tartib-qoidalarini tuzishda, ularning
harakatlari va harajatlari haqida shakllantirish ko‘plab tizimlardan olinishi kerak.
Bir yoki bir nechta ma’lumotni qaysi tizimdan olish mumkinligini aniq tushunish
kerak. Harajatlar va ishlab chiqarish hajmi oʻrtasida maʼlum bir bogʻliqlik mavjud
boʻlib, uning mazmuni korxona faoliyatining qisqa yoki uzoq muddatli davri
tufayli oʻzgaradi. Qisqa muddatli davr-bu korxona barcha resurslar miqdorini
oʻzgartira olmaydigan vaqt davri, shuning uchun resurslar doimiy (muntaza) va
oʻzgaruvchiga ajratiladi.[13-14] Masalan, qisqa muddatda kompaniya ishlab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
265
chiqarish quvvatini oʻzgartirish imkoniyatiga ega emas, balki ushbu belgilangan
quvvatdan foydalanish intensivligiga qarab ishlab chiqarish hajmini oʻzgartira
oladi. Uzoq muddatli davr-bu korxona uchun barcha resurslar miqdorini, shu
jumladan ishlab chiqarish quvvatini oʻzgartira oladigan vaqt davri. Ushbu davrda
barcha resurslar oʻzgaruvchan. Qisqa muddatda doimiy va oʻzgaruvchan resurslar
mavjud boʻlganligi sababli, ushbu davrda ularni jalb qilish harajatlari doimiy
harajatlarga boʻlinadi - ularning miqdori ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishiga
bogʻliq boʻlmagan harajatlar (bu, qoida tariqasida, ijara, asosiy vositalar
qiymatidan amortizatsiya ajratmalari, sugʻurta mukofotlar, menejerlarning ish
haqi) va oʻzgaruvchan harajatlar - qiymati ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishiga
qarab oʻzgarib turadigan harajatlar (bu xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, transport
xizmatlari, ishlab chiqarish xodimlariga haq toʻlash harajatlari).[16-17]
Oʻzgaruvchan harajatlar-bu tadbirkor ishlab chiqarish hajmini oʻzgartirish orqali
boshqarish imkoniyatiga ega boʻlgan harajatlardir. Shuni taʼkidlash kerakki,
oʻzgaruvchan harajatlar dinamikasi notekis va uch bosqichga ega: birinchi
bosqichda ishlab chiqarish hajmining oʻsishi oʻzgaruvchan harajatlarning maʼlum
oʻsish surʼatiga sabab boʻladi, ikkinchi bosqichda bu stavka sekinlashadi, bu
ommaviy ishlab chiqarishning afzalliklaridan kelib chiqadi, uchinchidan,
oʻzgaruvchan harajatlar ishlab chiqarish hajmiga nisbatan tezroq oʻsadi, bu esa
daromadlarning kamayib borish qonunidan kelib chiqadi. Shuni taʼkidlash kerakki,
korxonaning baʼzi harajatlarini doimiy yoki oʻzgaruvchan deb tasniflash mumkin
emas - bu, masalan, harajatlar, ularning bir qismi ishlab chiqarish hajmining
oʻzgarishiga nisbatan oʻzgaradi va bir qismi doimiy boʻlib qoladi. Masalan, telefon
toʻlovi abonent toʻlovining doimiy miqdoridan va telefon qoʻngʻiroqlarining soni
va davomiyligiga bogʻliq boʻlgan miqdordan iborat. Harajatlarning yigʻindisi
(doimiy va oʻzgaruvchan) bu korxonaning yalpi yoki umumiy harajatlari. Agar
ishlab chiqarish hajmi nolga teng boʻlsa, unda yalpi harajatlar doimiy harajatlarga
teng.[22-23] Oʻrtacha harajatlar (yalpi, doimiy, oʻzgaruvchan), yaʼni birlik
harajatlari ham hisoblanadi. Oʻrtacha harajatlar koʻrsatkichlari mahsulot narxi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
266
bilan taqqoslash uchun ishlatiladi. Oʻrtacha doimiy harajatlar ishlab chiqarilgan
mahsulotlar sonining koʻpayishi bilan kamayadi, chunki ular ishlab chiqarish
hajmiga bogʻliq emas. Oʻrtacha oʻzgaruvchan harajatlar oʻzgaruvchan harajatlarga
nisbatan yuqorida koʻrsatilganiga qarab oʻzgaradi. Ishlab chiqarish hajmiga qarab
oʻrtacha yalpi harajatlar dinamikasi oʻrtacha doimiy va oʻrtacha oʻzgaruvchan
harajatlarning oʻzgarishini aks ettiradi. Marjinal harajat koʻrsatkichlari ishlab
chiqarish hajmini oʻzgartirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun katta ahamiyatga
ega. Marginal harajat-bu qoʻshimcha ishlab chiqarish birligining qoʻshimcha
qiymati. Marginal harajatlarni oʻzgaruvchan harajatlar asosida hisoblash mumkin.
Buning sababi shundaki, yalpi harajatlar oʻzgaruvchan harajatlardan oʻzgarmas
harajatlar miqdori bilan farq qiladi, yaʼni qoʻshimcha ishlab chiqarish birligi uchun
yalpi harajatlarning oʻzgarishi oʻzgaruvchan harajatlarning oʻzgarishiga teng.
Ishlab chiqarish jarayonidagi iqtisodiy roliga koʻra harajatlar asosiylariga - ishlab
chiqarishning texnologik jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlgan harajatlarga va
qoʻshimcha harajatlar - ishlab chiqarishni tashkil qilish, saqlash va boshqarish
harajatlariga boʻlinadi. Korxona tomonidan ishlab chiqarish funksiyasining
bajarilishi nafaqat ishlab chiqarish sohasini, balki aylanish sohasini ham qamrab
oladi, shuning uchun korxona mahsulotni sotish bilan bogʻliq harajatlarni -
aylanish harajatlarini oʻz ichiga oladi. Tovarlarning isteʼmol sifatlarini yaxshilash
bilan bogʻliq qoʻshimcha harajatlar mavjud (saqlash, tashish, qadoqlash va
boshqalar.) va savdo operatsiyalari, marketing, reklama uchun sof harajatlar.
Xulosa va takliflar. Xulosa qilib aytganda, korxonada jarayonga yo‘naltirilgan
hisob-kitob tizimini qurish va harajatlarni tahlil qilish samaradorligini oshirish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqamiz: jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya tizimini
qurishda eng muhim, asosiy turdagi harajatlarning aniq hisobini tashkil etishga
e’tibor berish kerak. Bu qisqa vaqt ichida ABC modelini yaratadi va iqtisodiy va
ishlab chiqarish muhitining shartlarini o‘zgartirganda uni tezkor qayta tashkil etish
imkoniyatini beradi;
•
korxonada mavjud bo‘lgan biznes-jarayonlarning modellari har doim ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
267
harajatlarni hisobga olish jarayoniga yo‘naltirilgan tizimni yaratish uchun axborot
bazasi bo‘lib xizmat qilishi mumkinligini hisobga olish kerak. Korxonada qabul
qilingan biznes-jarayonlarni tasniflash ham o‘zgarishlarni talab qilishi mumkin.
Jarayonga yo‘naltirilgan buxgalteriya tizimini yaratish doirasida tashkil etilgan
biznesjarayonlarning tavsiflari ushbu biznes-jarayonlarni tashkil etuvchi
harakatlarni amalga oshirishda turli resurslardan foydalanishning o‘ziga xos
xususiyatlarini aks ettirishi kerak;
•
harajatlarni hisoblash va tahlil qilish uchun korxonaning turli axborot
tizimlarida hosil bo‘lgan ma’lumotlardan foydalanish kerak. Ushbu
ma’lumotlardan
foydalanish
harajatlarni
hisoblash
tartib-qoidalarini
avtomatlashtirish va hisobga olish ma’lumotlarini yig‘ish bo‘yicha qo‘shimcha
ishlarni bartaraf etish imkonini beradi. ABC usulini joriy etishga bag‘ishlangan
ko‘plab nashrlarning mualliflari ABC modelini yaratish masalalariga e’tibor
berishadi-faoliyatning turli sohalariga nisbatan harakatlarning o‘ziga xos
xususiyatlarini tahlil qilish, harajatlarni aniq taqsimlash qoidalarini ishlab chiqish.
Biroq, bizning fikrimizcha, ushbu usulni joriy etishda ushbu maqolada ko‘rib
chiqilgan muammolarga ham e’tibor qaratish lozim— jarayonga yo‘naltirilgan
hisob-kitob tizimini qurishning tezkorligini ta’minlash muammolari, korxonada
mavjud bo‘lgan biznes-jarayon modellaridan ABC model uchun axborot bazasi
sifatida foydalanishning asosliligi, korxonaning turli axborot tizimlarida
shakllanadigan ma’lumotlar asosida harajatlarni hisobga olishni tashkil etishdir.
Oʻzbekistonda oxirgi yillari davlat iqtisodiy siyosatida tub burilish, jadal islohotlar
amalga oshirila boshlandi. “Yangi Oʻzbekiston” shiyori bilan davlat siyosati va
iqtisodiyotida tub oʻzgarishlar, burilishlar va jadal islohotlarni boshlab berdi.
Oʻzbekistonda iqtisodiyotimzni modernizatsiya qilish, har bir qoror va islohat
inson huquq va erkinliklarini, qonun ustuvorligini taʼminlash asosida yurtimizning
yangi, demokratik qiyofasi yaratilmoqda. Islohotlarimiz asosi, xalq bilan muloqot,
xalqni rozi qilish davlat siyosati darajasiga koʻtarilgani tufayli jamiyatimizda
ochiqlik va erkinlik muhiti tobora kuchayib bormoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
268
Iqtisodiy o‘sish: Yengil sanoat tarmoqlari mahalliy iste’mol va eksport
uchun tovarlar bilan ta’minlash orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. Iste’mol
tovarlari ishlab chiqarish ko‘pincha turmush darajasi va ixtiyoriy daromadning
o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lib, yengil sanoat tarmoqlarini rivojlantirish
rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam
beradi. Innovatsiyalar: Yengil sanoat, ko‘pincha, iste’molchilar ehtiyojlarini
qondiradigan yangi mahsulotlarni loyihalash va ishlab chiqarish uchun innovatsiya
va ijodkorlikka tayanadi. Buning uchun ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga sarmoya
kiritish talab etiladi, bu esa texnologik taraqqiyotga va yangi biznes
imkoniyatlariga olib kelishi mumkin. Mintaqaviy rivojlanish: Yengil sanoat
tarmoqlari qishloq va chekka hududlarda iqtisodiy faollikni yaratish orqali
hududlarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Bu mintaqaviy
tafovutlarni kamaytirishga va shahar markazlaridan tashqarida ish o‘rinlarini
ta’minlashga yordam beradi. Atrof-muhit barqarorligi: Yengil sanoat og‘ir
sanoatga qaraganda, ayniqsa energiya iste’moli va chiqindilari jihatidan kamroq
atrof-muhitga ta’sir qiladi. Bu barqaror rivojlanishni rag‘batlantirish va sanoat
faoliyatining ekologik izini kamaytirishga yordam beradi. Umuman olganda,
yengil sanoat tarmog‘ining ahamiyati uning iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, ish
o‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash, mintaqaviy rivojlanish va
ekologik barqarorlikka hissa qo‘shish qobiliyatidadir. Yengil sanoat korxonalari
faoliyatini optimal tashkil etishda ekonometrik modellarning ahamiyatini
quyidagicha tushuntirishimiz mumkin: Ekonometrik modellar yengil sanoat
korxonalarini boshqarishda muhim o‘rin tutadi, xo‘jalik faoliyati asosidagi
murakkab iqtisodiy munosabatlarni tahlil qilish va tushunish uchun asos yaratadi.
Ushbu modellar talabni prognoz qilish, tendentsiyalarni aniqlash va turli
omillarning biznes faoliyatiga ta’sirini baholash uchun foydalidir. Yengil sanoat
korxonalarida ekonometrik modellarning muhim qo‘llanilishi talabni prognoz
qilishdir. Sotish va boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha tarixiy
ma’lumotlardan foydalangan holda, kompaniyaning mahsulot yoki xizmatlariga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
269
bo‘lajak talabni bashorat qilish uchun ekonometrik modellardan foydalanish
mumkin. Ushbu ma’lumotlar ishlab chiqarishni rejalashtirish va inventarizatsiyani
boshqarish qarorlari haqida ma’lumot berish uchun ishlatilishi mumkin, bu esa
korxonaning iste’molchi talablarini qondirish, shu bilan birga chiqindilarni va
xarajatlarni kamaytirish imkonini beradi. Ekonometrik modellar iste’molchi hatti-
harakatlaridagi tendentsiyalarni va biznes samaradorligiga ta’sir qilishi mumkin
bo‘lgan iqtisodiy sharoitlarni aniqlash uchun ham ishlatilishi mumkin. Iste’mol
xarajatlari, inflyatsiya va foiz stavkalari kabi omillar haqidagi ma’lumotlarni tahlil
qilish orqali korxonalar ushbu omillar qisqa va uzoq muddatda ularning faoliyatiga
qanday ta’sir qilishini tushunishlari mumkin. Ushbu ma’lumotlardan
raqobatbardoshlikni saqlab qolish va daromadni oshirish uchun biznes
strategiyalari va taktikalarini o‘zgartirish uchun foydalanish mumkin. Va nihoyat,
ekonometrik modellar turli omillarning biznes faoliyatiga ta’sirini baholash uchun
foydalidir. Umuman olganda, ekonometrik modellar yengil sanoat korxonalarini
boshqarish uchun muhim vosita bo‘lib, biznes operatsiyalari asosida yotgan
murakkab iqtisodiy munosabatlar haqida qimmatli tushunchalar beradi va biznesga
o‘sish va muvaffaqiyatga olib keladigan ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul
qilish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A.N. Rakhimov, F.D. Jo‘rayev. A Systematic Approach To The
Methodology Of Agricultural Development And The Strategy Of Econometric
Modeling. Res Militaris. Vol. 12 No. 4 (2022): Vol.12 No. 4 (2022) P.-2164-2174
https://resmilitaris.net/menu-script/index.php/resmilitaris/article/view/2060/1720
2. Жураев, Ф. (2021). Қишлоқ хўжалик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни
ривожлантиришнинг истиқболдаги муаммолари ва уларни эконометрик
моделлаштириш.
Экономика
и
образование,
(4),
377-385.
https://inlibrary.uz/index.php/economy_education/article/view/7647 3. Juraev F.
D. Problems Of Informatization Of Management Of Agricultural Industry And
Modeling Of Agriconomic System In A Market Economy //The American Journal
of Applied sciences. – 2021. – Т.
3. – №. 02. – С. 49-54.https://inlibrary.uz/index.php/tajas/article/view/10136
