Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
145
OʻQUVCHILARNING RUHIY HOLATINI YAXSHILASHDA
MAKTAB PSIXOLOGINING VAZIFALAR
Radjabov Nuriddin Tagaynazarovich
Surxondaryo viloyati Jarqo`rg`on tumani 10-maktab psixologi
Annotatsiya: Bugungi kunda insonlar o‘rtasida muomala va munosabatda
hissiy va ruhiy salomatligi masalasi oldimizda turgan eng dolzarb vazifadir.
Hozirgi davrda inson ruhiyatini sog‘lomlashtirish, ularga ruhiy ko‘mak berish,
tig‘iz vaziyatlarda o‘zini bashqara olishni shakllantirish muammosi psixologiya
sohasini oldida turgan dolzarb masalalardan biridir.
Kalit soʻzlar: trening, ong, ruhiyat, ruhiy barqarorlik, psixofiziologiya,
korreksiya.
Ruhiy barqarorlik ayniqsa o‘smir va o‘spirinlik davridagi yoshlar ruhiyatida
katta ahamiyat kasb etadi. Shu o‘rinda aytib o‘tishimiz lozimki yoshlar
o‘rtasida ruhiy barqarorlikni ta’minlash va oshirish uchun avvalo ulardagi ya’ni
o‘smir va o‘spirinlardagi psixik holatlar, o‘tish yoshidagi inqirozli jarayonlar,
yoshga bog‘liq bo‘lgan psixofiziologik o‘zgarishlariga alohida to‘xtalib
o‘tishimiz joiz. O‘tish yoshini turli olimlar turlicha chegaralaydilar. Ayrimlar
10-14 yoshni boshlanish yoshi, 14-18 o‘rta, 18-20 ni o‘tish yoshining yakuni deb
hisoblaydilar. Zamonaviy tibbiyot esa organizmning anotomik-fiziologik
o‘zgarishlarining 7 yoshdan boshlanishini o‘rganib chiqdilar. Shunga ko‘ra,
taqvim bo‘yicha emas, aynan organizmdagi jinsiy o‘zgarishlariga qarab o‘tish
yoshini belgilash lozim deb hisoblaydilar.Organizmning fiziologik
o‘zgarishining tezlashuvi natijasida bu yoshda bola o‘zida hayajon, ko‘tarinki
kayfiyatda uyg‘onish va ba’zan o‘z-o‘zini erga urish hissini sezadi. Bu davrlarda
bola o‘ziga nisbatan ko‘proq diqqat-e’tiborni talab qiladi. U o‘zini katta odam deb
hisoblaydi va shaxsiga nisbatan kattalardek munosabatni talab qiladi. Lekin
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
146
maktabda, kollej yoki litseyda va uyda uning mavqei avvalgidek qolaveradi.
Natijada bolada o‘smir va o‘sripin yoshi inqirozi boshlanadi. O‘smirlik yoshi
inqirozi emansipatsiya, tengdoshlar bilan guruhlashish va xobbi reaksiyalarini
keltirib chiqaradi. Emansipatsiya reaksiyasi holatida bola kattalar
nazoratidan chiqish va mustaqillikka erishishni xohlaydi, unda o‘zining
“men”i paydo bo‘ladi. Kattalar tomonidan o‘tkazilmoqchi bo‘lgan kichkina
ta’qib ham bolaning xulqining buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tengdoshlar
bilan guruhlashish bolada o‘zaro harakat, jamoa tartibiga bo‘ysinish, hurmatga
ega bo‘lish va o‘z xohishidagi mavqega ega bo‘lish qobiliyatlarini shakllaydi.
Bolada o‘z-o‘zini baholash hususiyati o‘sadi. U tengdoshlarining fikrlarini
kattalarning tanqidiga nisbatan ko‘proq qadrlaydi. Dastur asosi: Shaxsning hissiy
va ruhiy salomatligini oshiruvchi, emotsional-hissiy sohadagi buzilishlarni oldini
olish, jumladan aybdorlik hissini psixokorreksiya qilish, motivatsion sohani
rivojlantirish va psixologik resurslarni shakllantirish shuningdek, korreksiya
qiluvchi psixokorreksion metodlarning, mashg‘ulotlarning guruhiy tarzda
tanlanishi. Maqsad: Kichik guruhlarda psixokorrektsion mashg‘ulotlar o‘tkazish
yordamida shaxsning ruhiy barqarorlikni oshirish va psixologik mashg‘ulotlar
orqali ularda ruhiy zo‘riqishlarni bartaraf eta olish, yenga olish ko‘nikmasini
shakllantirish Vazifalar:
•Ruhiyat va ruhiy barqarorlik haqida umumiy ma’lumot berish;
•Emotsional-hissiy sohadagi buzilishlarni (agressivlik, bezovtalik),
xarakter aksentuatsiyasini psixokorreksiya qilish;
•Aybdorlik hissini psixokorreksiya qilish;
•Motivatsionsohani rivojlantirish va psixologik resurslarni shakllantirish;
•Ishtirokchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va o‘zini o‘zi baholash darajasini
oshirish;
•Ichki uyg‘unlikni buzilishi(disgarmoniya)ni bartaraf etish;
•Ruhiy muvozanatga keltirish, boshqalarning va o‘zining holatini tushuna
olish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
147
Ruhiy barqarorlikni oshirish bo‘yicha mashg‘ulot (Kichik guruhlarda
ishlash) “Hissiyotlar ro‘yxati” trening mashg‘uloti. Mashg‘ulot tavsiya
etiladigan holatlar:
•ijobiy va salbiy hissiyotlar va ularga munosabatni shakllantirishda;
•guruhiy va individual psixokorreksion faoliyatda;
•hissiyotlarni ratsional va konstruktiv muhokama qilish ko‘nikmasini
shakllantirishda;
•emotsional-hissiy sohadagi buzilishlarda (agressivlik, bezovtalik);
xarakter aksentuatsiyasini psixokorreksiya qilishda.
Mashg‘ulot ishtirokchilariga quyidagi emotsiya va hissiyotlar ro‘yxati
beriladi. Bunda har bir emotsiya yoki hissiyotning insonga salbiy va ijobiy ta’sir
natijasi muhokama qilinib ko‘rib chiqiladi. Shundan so‘ng umumiy xulosaga
asosan salbiy deb topilgan emotsiya va hissiyotlar ro‘yxati tuziladi. Bu ro‘yxat
ishtirokchilarga tarqatma material tarzida berilishi ham mumkin, bunda ular
shunchaki har bir so‘z to‘g‘risiga + yoki -belgisini qo‘yish orqali uning ijobiy yoki
salbiy ekanligini ajratishlari mumkin. Ishtirokchilar salbiy emotsiya va
hissiyotlarning ro‘yxatini tuzib chiqqach umumiy muhokama qilinadi, shundan
so‘ng trener salbiy emotsiya va hissiyotlarning oqibatlarini o‘smirlarga tushuntirib
o‘tadi. Bunda quyidagilarni trener sabab-oqibatlari bilan tushuntirib va ta'riflab
aytib o‘tishi mumkin. Ushbu mashg‘ulot insondagi hissiy-emotsional sohadagi
buzilishlarni psixokorreksiya qilishda, ishtirokchilarni psixologik stress yoki
zo‘riqishdan halos qilish, ruhiy engillikni vujudga keltirishda hamda inson umumiy
ruhiy holatini psixokorreksiya qilishda tavsiya etiladi. Bu mashg‘ulotning afzallik
tomoni shundaki, mashg‘ulotdan psixolog yordamisiz ham har bir inson o‘zidagi
yengil stresslarni bartaraf etish uchun foydalanishi mumkin, buning uchun tinch
joy va yaxshilab o‘tirib olishi uchun o‘rindiq bo‘lsa kifoya. Trener mashg‘ulot
avvalida ishtirokchilarga stress (ruhiy zo‘riqish) o‘zi nima va u insonda qanday
kechadi degan savollarga javob berishi lozim. Stresslarning insonga
faollashtiruvchi va passivlashtiruvchi ijobiy hamda salbiy ta’sirlarini tushuntirib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
148
o‘tishi ham mashg‘ulot samaradorligini oshiradi. Jarayon: mashg‘ulot stulda o‘tirib
bajariladi. Ishtirokchilar ushbu mashqni bajarishdan oldin qorni och
bo‘lmasligi, jismonan o‘ta charchamagan bo‘lishi, kasal bo‘lmasligi talab etiladi.
Chunki, ushbu mashq yuqoridagi hollarda ortiqcha jismoniy zo‘riqish, bosh
aylanishikabi qo‘shimcha muammolarni yuzaga keltirishi mumkin, shuning
uchun trener bunga e’tibor qaratishi joiz. Ishtirokchilar stulda joylashib iloji
boricha o‘zlarini bo‘sh qo‘yib, erkin o‘tirib olishlari kerak bo‘ladi. Mashq:
ishtirokchilar qo‘llarini pastga tushirib musht qilib olishadi hamda iloji boricha
mushtlarini qattiq siqishlari lozim, shundan so‘ng mushlarini ochib yubormagan
holda yanada mushtni qattiq siqib qo‘llarini sekin ko‘tarishlari kerak, musht
shunday qattiq siqilishi ya’ni qaltiraydigan darajada qattiq siqilishi kerak. Qo‘llar
sekin ko‘tarilib mushti ko‘zlar to‘g‘risigacha kelganda mushtni qattiq siqib 4-
5 sekund yana ushlab turiladi so‘ngra qo‘llarni baland ko‘tarib mushtlar sekin
ochib yuboriladi va kaftlarni sekin keng ochib qo‘llar yana pastda tushiriladi. Bu
mashq 2-3 martadan ortiq bajarilishi mumkin emas, chunki u jismoniy
zo‘riqishni paydo qilishi mumkin. Mashqni trener ham birgalikda ishtirokchilarga
namoyish etib bajarsa u yanada samaraliroq chiqadi. Shuningdek, trener ushbu
mashqniikkinchi marotaba bajartirayotganida ishtirokchilarda quyidagi
ustanovkalarni tasavvurda hosil qilishni so‘rashi ham treningni yanada
samaradorligini ta’minlaydi: Faraz qiling, hozir siz barcha charchoqalaringiz,
tavshvish va muammolaringizni barchasiniqo‘lingizga yig‘ib olayapsiz hamda
ularni qo‘lingizga qattiq ushlab, siqib oldindiz (qo‘llar pasta musht qilindi); Endi
bor kuchingizni yig‘ib ularni ko‘tarayapsiz (musht yanada qattiq siqib balandga
sekin ko‘tariladi); Endi ularni qattiq siqib yanchibtashladingiz va ular engil parga
aylanib g‘oyib bo‘ldi (ko‘z to‘g‘risida musht 4-5 sekund musht qaltiraydigan
darajada qattiq siqib ushlab turiladi va kaftlarni keng ochib qo‘llar tepaga ko‘tarilib
sekin pastga tushiriladi). Mashg‘ulot so‘nggida trener ishtirokchilardan
taassurotlari va fikrlarini olishi kerak, hamda ularga ruhiy zo‘riqish va stressni
engish bo‘yicha qo‘shimcha tavsiyalar berishi ham mumkin. Insonlarning psixik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
149
jihatdan sog‘lom, me’yorida rivojlanishida, ularni ruhiy inqirozlardan, og‘riqli
kechinmalardan va umidsizlikdan olib chiqishda psixologik treninglarning
o‘rni kattadir. Shundan kelib chiqib, bugungi kunda psixologlarning oldida turgan
dolzarb muammolardan biri bu inqirozli vaziyatlarda shaxsda kelib chiqadigan
turli sohadagi buzilishlarni yanada chuqurroq o‘rganish, ularning oldini olish
chora –tadbirlarini ishlab chiqish va psixologik mashqlar va treninglar
yordamida ruhiy salomatlikni tiklashni amaliyotga tadbiq etishdan iboratdir.
Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, treninglar natijasida, interfaol usullar
va amaliy topshiriqlardan foydalanish natijasida ishtirokchilarda katta
taassurot qoldiriladi. Shaxsning hissiy va ruhiy salomatligini oshiruvchi, stress
va g‘azab (alamzadalik)ga barqarorligini oshiruvchi mashg‘ulotlarning guruhiy
tarzda o‘tilishi ishtirokchilar ruhiyati ijobiy tamonga yo‘naltirish imkonini
beradi. Shuningdek, kichik guruhlarda psixokorrektsion mashg‘ulotlar o‘tkazish
yordamida shaxsning stressga barqarorligini va alamzadalikni yenga olishini
oshirish, turli relaksatsion psixotexnika ko‘nikmalarini egallash, stressning
oldini olish ko‘nikmalarini egallash, Muammoli vaziyatlarda pozitiv, konstruktiv
tafakkur ko‘nikmalarini egallash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR
1.A.Abdullaev. “Psixokorreksion trening mashg‘ulotlari” (xulqi og‘ishgan
o‘quvchilar bilan psixologik korreksion-rivojlantiruvchi treninglar) Toshkent-
2017.
2.S.N.Alimxodjayeva. F.I.Haydarov. “Psixologik treninglar ishlanmasi”
(Amaliyotchi psixologlar uchun)1 –qism. Toshkent-2008 yil.
3.Б.Д.Парыгина. Практикум по социально-психологическому
тренингу. Под.ред.. СанктПетербург, 1994
4.Емильянов Ю.Н. Активное социально-психологическое обучение. Л.;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
150
ЛГУ. 1985.
5..G.I.Niyazmetova. “Shaxs psixodiagnostikasining proektiv metodikalari”
psixologlar uchun qo‘llanma . G‘afur g‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy
uyi . Toshkent –2015
6.B.M.Umarov N.N.Shomurodova tanglik xulq-atvor psixologiyasi va uning
oldini olish profilaktikasi (uslubiy qo‘llanma) Toshkent-2019.
7.O.I.Yadgarova., “Hissiy va ruhiy salomatlikni oshirishda psixologik
treninglar” nomli uslubiy qo‘llanma. –Samarqand: 2023, 125. bet.
