Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
98
TASHQI QARZ VA UNING IQTISODIY XAVFSIZLIKKA TA’SIRI
Ismoilov Muhammadqodir Ulug‘bek o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti,
4-bosqich kursanti
Annotatsiya: Ushbu maqolada tashqi qarzning iqtisodiy xavfsizlikka ta’siri
tahlil qilinadi. O‘zbekiston iqtisodiyotida tashqi qarzning o‘sishi ijobiy va salbiy
jihatlari bilan yoritilgan. Maqolada tashqi qarzning iqtisodiy rivojlanishdagi roli,
investitsiya va infratuzilma rivojlanishidagi o‘rni, shuningdek, uning xalqaro
moliyaviy barqarorlikka ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, ortiqcha tashqi qarzning
salbiy ta’sirlari, foiz to‘lovlari va valyuta xavflari haqida gapiriladi.
O‘zbekistonning tashqi qarzi yillik o‘sish dinamikasi va uning iqtisodiy
xavfsizlikka ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada tashqi qarz miqdorini boshqarish va
iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash uchun tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: tashqi qarz, iqtisodiy xavfsizlik, qarzni boshqarish, iqtisodiy
rivojlanish, valyuta xavflari, foiz to‘lovlari, tashqi qarzning o‘sishi, investitsiyalar,
xalqaro moliyaviy barqarorlik, qarzdorlikni boshqarish.
ВНЕШНИЙ ДОЛГ И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА ЭКОНОМИЧЕСКУЮ
БЕЗОПАСНОСТЬ
Аннотация: В данной статье рассматривается влияние внешнего
долга на экономическую безопасность. Оценены как положительные, так и
отрицательные аспекты роста внешнего долга в экономике Узбекистана. В
статье анализируется роль внешнего долга в экономическом развитии, его
влияние на инвестиции и развитие инфраструктуры, а также его роль в
обеспечении
международной
финансовой
стабильности.
Также
рассматриваются отрицательные последствия чрезмерного внешнего
долга, такие как выплаты процентов и валютные риски. Анализируется
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
99
динамика роста внешнего долга Узбекистана и его влияние на
экономическую безопасность. В статье предложены рекомендации по
управлению внешним долгом и обеспечению экономической безопасности.
Ключевые слова: внешний долг, экономическая безопасность,
управление долгом, экономическое развитие, валютные риски, платежи по
процентам, рост внешнего долга, инвестиции, международная финансовая
стабильность, стратегия управления долгом.
EXTERNAL DEBT AND ITS IMPACT ON ECONOMIC SECURITY
Abstract: This article examines the impact of external debt on economic
security. The positive and negative aspects of the increase in external debt in
Uzbekistan's economy are discussed. The article analyzes the role of external debt
in economic development, its influence on investment and infrastructure
development, and its role in ensuring international financial stability. It also
discusses the negative consequences of excessive external debt, such as interest
payments and currency risks. The annual growth dynamics of Uzbekistan's
external debt and its impact on economic security are analyzed. The article
provides recommendations for managing external debt and ensuring economic
security.
Keywords: external debt, economic security, debt management, economic
development, currency risks, interest payments, growth of external debt,
investments, international financial stability, debt management strategy
Kirish
Moliyaviy munosabatlar tizimida davlat qarzi tushunchasi katta ahamiyatga
egadir. Davlat tomonidan qarziy faoliyatning amalga oshirilishi natijasida davlat
qarzi vujudga keladi. Jismoniy va yuridik shaxslar, xorijiy davlatlar, xalqaro
tashkilotlar va xalqaro huquqning boshqa subyektlari oldida vujudga kelgan
hukumatning qarziy majburiyatlariga davlat qarzi deyiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
100
Tashqi qarz – bu davlatlarning xalqaro bozorlar yoki boshqa mamlakatlardan
olingan qarzlaridir. Ushbu qarzlar iqtisodiy rivojlanish uchun muhim moliyaviy
manba bo‘lishi mumkin, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun. Tashqi
qarzning to‘g‘ri boshqarilishi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, investitsiyalarni
jalb qiladi va infratuzilma rivojlanishini ta'minlaydi. Shuningdek, tashqi qarz orqali
olingan mablag‘lar ta'lim, sog‘liqni saqlash, transport va boshqa ijtimoiy
infratuzilma sohalariga yo‘naltirilishi mumkin. Ammo, tashqi qarzning ortiqcha
o‘sishi iqtisodiy xavfsizlikka tahdid solishi mumkin.
O‘zbekistonning tashqi qarzi oxirgi yillarda sezilarli o‘sishni kuzatgan.
Davlat iqtisodiy rivojlanishning turli yo‘nalishlarini moliyalashtirish uchun tashqi
qarzga tayanmoqda, shu bilan birga, qarzning miqdori va uning qaytarilishi bilan
bog‘liq muammolarni hal qilish zarurati yuzaga kelmoqda. O‘zbekistonning tashqi
qarzi iqtisodiy xavfsizlikka qanday ta’sir qilishini va qanday boshqarish
strategiyalarini ishlab chiqish kerakligini tahlil qilish, bu maqolada asosiy
maqsadlardan biridir.
Adabiyotlar sharhi
Tashqi qarz masalasi iqtisodiyotni rivojlantirish va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Davlat qarzini boshqarish va
uni nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasining “Davlat qarzi to‘g‘risida”gi
qonuni asosida amalga oshiriladi.
Tadqiqot metodologiyasi
O‘zbekistonning tashqi qarzini boshqarish va uning iqtisodiy xavfsizlikka
ta’sirini minimallashtirish uchun amalga oshirilgan strategiyalar va kelgusidagi
rejalar, mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga
ega. Bu maqola, ushbu jarayonlarni chuqur tahlil qilish va qarzning ijobiy va salbiy
ta’sirlarini ko‘rsatish bilan birga, kelajakda olib borilishi lozim bo‘lgan siyosatlarni
o‘z ichiga oladi. Tadqiqot jarayonida mavzuga oid statistik ma’lumotlar va
nazariyalarni o‘rganishda mantiqiy fikrlash, tizimli yonashuv, statistik hamda
qiyosiy tahlil usullaridan foydalanildi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
101
Tahlil va natijalar
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat qarzi to‘g‘risida”gi qonunida davlat
qarziga “davlat qarzi – davlat tomonidan ichki mablag‘ni va xorijdan mablag‘ jalb
qilish natijasida vujudga kelgan O‘zbekiston Respublikasi majburiyatlarining
yig‘indisi”dir deb, ta’rif berilgan.
Joylashtirilish joyiga qarab davlatning qarzlari ikkiga bo‘linadi:
1. Davlatning ichki qarzlari
2. Davlatning tashqi qarzlari.
Tashqi qarz
— bu davlatlar, kompaniyalar yoki boshqa tashkilotlar
tomonidan xorijdan olingan qarzlardir. Tashqi qarz mamlakatlar uchun iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantiruvchi muhim moliyaviy manba bo‘lishi mumkin. Tashqi
qarzlar turli manbalardan olinadi, jumladan, xalqaro moliya institutlari, chet el
davlatlari va tijorat banklaridan. Tashqi qarzning asosiy maqsadi — davlatning
iqtisodiy rivojlanishini moliyalashtirish, ijtimoiy va infratuzilma loyihalarini
amalga oshirish, shuningdek, qisqa yoki uzoq muddatli investitsiyalarni jalb
qilishdir.
Tashqi qarzning o‘sishi ijobiy va salbiy ta’sirlar ko‘rsatishi mumkin. Ijobiy
tomoni shundaki, u mamlakatning iqtisodiy barqarorligini va moliyaviy kuchini
mustahkamlashda yordam beradi. Biroq, qarz miqdori ortib borishi va qaytarilish
muddati uzayishi bilan iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlar yuzaga kelishi mumkin.
Tashqi qarzni iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta’siri
Tashqi qarz mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishiga muhim ta’sir
ko‘rsatadi. Qarzni jalb qilish davlatga xalqaro bozorlar orqali qo‘shimcha
moliyaviy resurslarni olish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, to‘g‘ri
boshqarilgan tashqi qarz mamlakatning uzoq muddatli barqaror iqtisodiy o‘sishiga
hissa qo‘shishi mumkin.
Tashqi qarzning iqtisodiy rivojlanishga bo‘lgan ijobiy ta’sirlari:
-
Kapital manbalarini kengaytiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
102
Tashqi qarz davlatlarga o‘z iqtisodiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va
rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha kapitalni taqdim etadi. Mamlakatlar
tashqi qarz orqali o‘z iqtisodiy rivojlanishlarini moliyalashtirish uchun zarur
bo‘lgan mablag‘larni olishadi. Boshqacha qilib aytganda, tashqi qarz davlatlarning
ichki mablag‘larini to‘liq ishlata olmasligida, xorijdan jalb qilinadigan mablag‘lar
asosiy moliyaviy manbaga aylanadi.
-
Iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Tashqi qarzning yana bir ijobiy ta’siri – iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishdir.
Bunday qarzlar o‘zaro savdo, sanoat ishlab chiqarishi, qurilish va infratuzilma
sohalaridagi loyihalarni moliyalashtirishda qo‘llaniladi. Davlatlar qarzni qo‘llash
orqali ishlab chiqarishni kengaytirishi, yangi ish o‘rinlarini yaratishi va
investitsiyalarni jalb qilishi mumkin. Tashqi qarzdan samarali foydalanish davlat
iqtisodiyotining o‘sishiga va YaIMning oshishiga olib keladi.
O‘zbekiston, tashqi qarzlardan foydalanib, ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi
va sanoat tarmoqlarida yirik loyihalarni amalga oshirmoqda. Bu o‘z navbatida,
mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga yordam beradi va yangi ish o‘rinlarini yaratadi.
-
Infratuzilma rivojlanishini ta’minlaydi.
Tashqi qarz orqali mamlakatlar yangi infratuzilma loyihalarini amalga
oshirishi mumkin. Yangi transport tarmoqlari, energiya ishlab chiqarish, suv
ta’minoti va boshqa asosiy infratuzilma loyihalari iqtisodiy rivojlanish uchun
muhim ahamiyatga ega. Xorijiy qarzlar orqali amalga oshirilgan infratuzilma
loyihalari iqtisodiy faoliyatni yanada samarali va barqaror qiladi.
Xitoy va Xalqaro valyuta fondi kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan taqdim
etilgan qarzlar yordamida infratuzilma tarmoqlarini rivojlantirish O‘zbekiston kabi
mamlakatlarga yirik loyihalarni amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. Yangi
avtomobil yo‘llari, temir yo‘l tizimlari, elektroenergiya tarmoqlarini
modernizatsiya qilish kabi infratuzilma loyihalari iqtisodiy barqarorlikka hissa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
103
qo‘shadi.
-
Xalqaro savdoni rag‘batlantiradi.
Tashqi qarz mamlakatning xalqaro savdosi va investitsiyalarga kirish
imkoniyatini kengaytiradi. O‘zgarishlarga yo‘l ochuvchi tashqi qarzlar orqali
eksport hajmini oshirish, yangi bozorlarni o‘zlashtirish va eksport uchun zarur
infratuzilmani yaratish mumkin. Tashqi qarzlar, ayniqsa, eksportga yo‘naltirilgan
ishlab chiqarishning rivojlanishiga yordam beradi va xalqaro bozorlarda
raqobatbardoshlikni oshiradi.
O‘zbekiston tashqi qarzlarni jalb etib, eksportga yo‘naltirilgan sanoatni
rivojlantirishga harakat qilmoqda. Bu iqtisodiy o‘sishga yordam beradi, yangi
bozorlar uchun mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatlarini yaratadi.
-
Investitsiyarni jalb qiladi.
Tashqi qarzlar, shuningdek, xalqaro investitsiyalarning mamlakatga kirishini
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatini beradi. Xalqaro moliya institutlari va tijorat
banklarining moliyaviy resurslari orqali mamlakatlar investitsiyalarni jalb qilishda
muvaffaqiyatli bo‘lishi mumkin. Investitsiyalar yangi texnologiyalar, tajriba va
boshqaruv metodlarini olib kelishi bilan iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi.
Yevropa Ittifoqi, Jahon banki va Xalqaro moliya korxonalari orqali
O‘zbekistonning energetika, transport va boshqa tarmoqlarga investitsiya jalb
qilinmoqda. Bular o‘z navbatida, mamlakat iqtisodiyotining o‘sishiga turtki beradi.
-
Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi
Tashqi qarz mamlakatlarga moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga yordam
beradi, chunki qarzlar orqali davlat o‘z iqtisodiy faoliyatini barqaror ravishda
moliyalashtiradi. Shu bilan birga, tashqi qarzning boshqarilishi davlatni inflyatsiya
va iqtisodiy beqarorlikni oldini olishga undaydi. Boshqa tomondan, tashqi
qarzning o‘rta muddatda to‘lanishi iqtisodiy turg‘unlikni saqlashga yordam beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
104
Agar davlatning tashqi qarzi yaxshi boshqarilsa, u makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi, bu esa investitsiyalarni jalb qilish,
o‘sishni rag‘batlantirish va iqtisodiy xavfsizlikni oshirishda muhim ahamiyatga
ega bo‘ladi.
-
Ijtimoiy rivojlanishni ta’minlaydi
Tashqi qarz mamlakatlarga ijtimoiy sektorda, xususan, ta’lim, sog‘liqni
saqlash, ijtimoiy yordam tizimlarini rivojlantirish uchun mablag‘lar ajratishga
yordam beradi. Yangi tibbiyot muassasalari, maktablar va universitetlar qurish,
ijtimoiy himoya dasturlarini amalga oshirish kabi sohalarga sarflanadigan qarzlar,
shuningdek, xalqning turmush darajasini oshirishga yordam beradi.
O‘zbekiston tashqi qarzlar orqali sog‘liqni saqlash tizimlarini yaxshilashga,
ta’lim va ijtimoiy himoya sohalarini rivojlantirishga harakat qilmoqda. Bu o‘z
navbatida, mamlakat aholisi uchun yanada yaxshi sharoitlar yaratadi.
Tashqi qarzni iqtisodiy xavfsizlikka salbiy ta’siri
Tashqi qarz, mamlakatlar uchun iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda yordam
berishi mumkin bo‘lsa-da, uni noto‘g‘ri yoki haddan tashqari ko‘p miqdorda olish
iqtisodiy xavfsizlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agar tashqi qarzni
boshqarish yaxshi tashkil etilmasa yoki qarzning o‘z vaqtida qaytarilishi
ta’minlanmasa, bu mamlakatning iqtisodiy barqarorligiga jiddiy tahdid soladi.
Quyida tashqi qarzning iqtisodiy xavfsizlikka bo‘lgan salbiy ta’sirlarining
asosiy jihatlari keltirilgan:
-
Tashqi qarzning ortishi va moliyaviy mustaqillikka tahdid
Tashqi qarzning haddan tashqari o‘sishi davlatning moliyaviy mustaqilligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tashqi qarz miqdori oshgan sari davlatning iqtisodiy
siyosatini o‘zgartirishda erkinligi cheklanadi. Mamlakat qarzini to‘lash uchun
ko‘proq resurslarni yo‘naltirishga majbur bo‘ladi, bu esa boshqa ijtimoiy yoki
iqtisodiy loyihalarga ajratiladigan mablag‘larni kamaytiradi. Natijada, davlat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
105
xalqaro kredit beruvchilarga qaram bo‘lib qoladi, bu esa moliyaviy mustaqillikni
pasaytiradi.
-
Qarzni to‘lash yukining oshishi
Tashqi qarzning ortishi, davlatni qarzni qaytarish uchun ko‘proq resurslarni
ajratishga majbur qiladi. Qarzni to‘lash yukining oshishi, davlatning budjetini yirik
qismida tashkil etadi, bu esa boshqa muhim sohalarga, masalan, ta’lim, sog‘liqni
saqlash, ijtimoiy yordam va infratuzilma loyihalariga ajratiladigan mablag‘larni
kamaytiradi. O‘z navbatida, bu ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishning
sekinlashishiga olib keladi va mamlakatda ijtimoiy notenglikni kuchaytiradi.
-
Inflyatsiya va pul tizimiga ta’sir
Tashqi qarzning miqdori ortishi va uning qaytarilishi uchun ko‘proq mablag‘
ajratilishi, ko‘pincha davlatni pulni bosib chiqarishga majbur qiladi. Bu esa
inflyatsiya darajasini oshiradi va mahalliy pulning qadrsizlanishiga olib keladi.
Inflyatsiyaning oshishi esa narxlarning ko‘tarilishiga, iste’molchilarning xarid
qilish qobiliyatining pasayishiga va umumiy iqtisodiy notenglikka olib kelishi
mumkin.
-
Xalqaro moliyaviy bozorlarning qaramligi
Tashqi qarz ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlar uchun moliyaviy xavf
tug‘diradi, chunki bu davlatlar xalqaro moliya bozorlaridagi o‘zgarishlarga qarab
qaram bo‘ladi. Agar xalqaro moliyaviy bozorlar beqaror bo‘lsa yoki kredit shartlari
yomonlashsa, davlatlar o‘z qarzlarini qaytarishda muammolarga duch kelishlari
mumkin. Bu holatda, mamlakatlar iqtisodiy xavfsizlikni yo‘qotishi va iqtisodiy
beqarorlikka duch kelishi mumkin.
-
Iqtisodiy inqiroz xavfi
Agar tashqi qarz to‘g‘ri boshqarilmasa, u iqtisodiy inqirozga olib kelishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
106
mumkin. Ko‘p qarz olish va uni qaytarish uchun kerakli mablag‘larni olish uchun
hukumatning iqtisodiy siyosatidagi o‘zgarishlar, ayrim hollarda, ishlab chiqarish
jarayonlariga ta’sir qilishi va natijada ish o‘rinlarining qisqarishiga olib kelishi
mumkin. Ishsizlikning oshishi ijtimoiy barqarorlikni zaiflashtiradi va iqtisodiy
xavfsizlikni pasaytiradi.
O‘zbekistonda tashqi qarz holati
Iqtisodiyot va moliya vazirligi eʼlon qilgan so‘ngi hisobotga ko‘ra,
2024-yilda davlat qarzi 40,2 mlrd dollarni tashkil etgan. Shundan tashqi qarz
miqdori 33,7 mlrd dollarga yetgan. Xorijdan kreditlarning 17,9 mlrd dollari
qatʼiy belgilangan foiz stavkada, 15,64 mlrd dollari o‘zgaruvchan foiz
stavkalarda jalb qilingan.
1-rasm. O‘zbekiston Respublikasi Davlat tashqi qarzi dinamikasi, mlrd.
1
https://www.imv.uz
21,1
23,6
25,9
29,6
33,7
0
5
10
15
20
25
30
35
40
2020-yil
2021-yil
2022-yil
2023-yil
2024-yil
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
107
Davlat tashqi qarzi uch yo‘nalishdagi kreditorlardan jalb qilinmoqda.
Jumladan, mamlakat tashqi kreditlarining 57 foizi xalqaro moliya
institutlaridan, 31 foizi xorijiy hukumatlar moliya tashkilotlaridan, qolgan
12 foizi xalqaro investorlardan olingan.
2024-yil yakuni bo‘yicha respublikaga eng ko‘p kredit ajratgan beshta
kreditorni sanab o‘tish o‘rinli. O‘zbekiston qaytarishi kerak bo‘lgan eng yirik
kredit Jahon banki tomonidan ajratilgan — 7,63 mlrd dollar. Bu miqdor
umumiy tashqi qarzning qariyb 23 foiziga teng.
Ikkinchi yirik kreditor Osiyo taraqqiyot banki bo‘lib, mamlakatdagi qarz
qoldig‘i 7,4 mlrd dollar yoki jami tashqi qarzning 22 foizidir.
Uchinchi yirik qarzlar xalqaro investorlardan jalb qilingan — 4,1 mlrd
dollar. Davlat o‘z daromadlari bilan xarajatlarini qoplay olmay qolganda
byudjet taqchilligi paydo bo‘ladi. Defitsit bir necha choralar qatorida qarz olish
yo‘li bilan qoplanishi mumkin. Yaʼni davlat qarz olishda turli qimmatli
qog‘ozlar, obligatsiyalar, zayomlar chiqarib sotish, moliya muassasasi (bank)
dan ssuda olish yoki boshqa usullardan foydalanadi. Shu maʼnoda mamlakat
tashqi qarz qoldig‘ining 12 foizi xalqaro sarmoyadorlar tomonidan
obligatsiyalarni sotib olinishi orqali jalb qilingan.
To‘rtinchi yirik qarz beruvchi — Xitoy taraqqiyot davlat banki, Xitoy
Eksimbanki va boshqalar hisoblanib, ulardan olingan kredit qoldig‘i 3,76 mlrd
dollarni tashkil etmoqda. Bu umumiy tashqi qarzlarning 11 foizini tashkil
etadi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi va
boshqalardan 2,9 mlrd dollar qarzdor. Mazkur raqam jami tashqi qarzning
9 foiziga teng.
Qolgan kreditlar esa o‘nlab moliya institutlari va davlatlar moliya
tashkilotlari hissasiga to‘g‘ri keladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
108
2-rasm. O‘zbekistonga eng ko‘p kredit bergan moliya institutlari va
tashkilotlar, mlrd. doll.
Davlat kafolati ostida olingan kreditlar turli yo‘nalishlarga
taqsimlab kelinadi. Jumladan, qaytariladigan tashqi qarzlarning qariyb 15,3
mlrd dollari (umumiy miqdorning 45 foizi) davlat byudjetini qo‘llab -
quvvatlashga yo‘naltirilgan.
Kreditlarning 5,74 mlrd dollari yoqilg‘i-energetika sanoatiga ajratilgan
(umumiy summaning 17 foizi). Xususan, elektr energetikaga 3,78 mlrd dollar,
neft va gaz tarmog‘iga 1,74 mlrd dollarlik kreditlar jalb qilingan. Quyidagi
sohalarga nisbatan yirik miqdorda tashqi qarz mablag‘lari yo‘naltirilgan
•
Qishloq va suv xo‘jaligi — 2,9 mlrd dollar (9 foiz);
•
Transport va transport infratuzilmasi — 2,85 mlrd dollar (8 foiz);
•
Sog‘liqni saqlash, taʼlim, axborot va kommunikatsiya texnologiyalari
hamda boshqa sektorlar — 2,45 mlrd dollar (7 foiz).
O‘zbekiston davlat qarzi 2025-yil yakunida 45,1 milliard dollarga yetishi
prognoz qilinmoqda. Bu yil yakunida kutilayotgan yalpi ichki mahsulotga
(125 mlrd dollar) nisbatan 36,7 foizga teng degani. Joriy yilda 5,5 mlrd dollar
miqdoridagi tashqi qarz olinishi belgilangan
. Shundan 3 mlrd dollari
2
https://www.imv.uz/static/kreditorlar
3
https://www.imv.uz/static/tarmoqlar
4
Fuqarolar uchun budjet. 2025 loyiha, 59-bet
7,63
7,4
4,1
3,76
2,9
Jahon banki
Osiyo taraqqiyot banki
Xalqaro invetorlar
Xitoy taraqqiyot davlat
banki, Xitoy Eksimbanki va
boshqalar
Yaponiya xalqaro hamkorlik
agentligi va boshqalar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
109
byudjetni qo‘llab-quvvatlashga, qolgan 2,5 mlrd dollari investitsiya loyihalari
uchun yo‘naltirilishi ko‘zda tutilgan.
2026-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti 140 mlrd dollardan ortishi
prognoz qilinmoqda. Dastlabki tahlillarda makroiqtisodiy hamda fiskal
ko‘rsatkichlar barqarorligi taʼminlansa, davlat qarzining yalpi ichki
mahsulotga nisbati kelasi yili 37,9 foiz atrofida bo‘lishi kutilmoqda. Bu davlat
qarzi 53 mlrd dollardan ortishini anglatadi.
Xulosa
Tashqi qarz, bugungi kunda iqtisodiy rivojlanishning ajralmas qismi bo‘lib,
mamlakatlarning iqtisodiy o‘sishiga va ijtimoiy sektorlardagi islohotlarga yordam
berishi mumkin. O‘zbekiston misolida tashqi qarzning ko‘payishi, dastlab,
iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va infratuzilma loyihalarini amalga oshirish uchun
zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarni jalb qilishga xizmat qilgan. Ammo tashqi
qarzning ortishi, ba’zi holatlarda, iqtisodiy xavfsizlikka tahdid solishi mumkin.
Tashqi qarzning ijobiy ta’sirlari, asosan, infratuzilma rivoji, energetika va
sanoatni modernizatsiya qilish kabi sohalarda namoyon bo‘lgan. Tashqi qarzlar,
shuningdek, aholi turmush darajasini oshirish, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi
ijtimoiy xizmatlarni yaxshilash uchun ham samarali ishlatilgan. Biroq, qarzning
ortishi, moliyaviy qaramlikni oshirishi, inflyatsiya va valyuta qadrsizlanishiga olib
kelishi mumkin, bu esa mamlakatning iqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
O‘zbekiston tashqi qarzini boshqarishning samarali strategiyasini ishlab
chiqib, iqtisodiy diversifikatsiyani kengaytirishi va moliyaviy xavfsizlikni
ta’minlashga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishi zarur. Bular,
ayniqsa, tashqi qarzning ortishi va uning qaytarilishi bo‘yicha aniq reja tuzish,
qarzning muddatini uzaytirish, ijtimoiy sektorlarga yo‘naltiriladigan mablag‘larni
himoya qilishni o‘z ichiga oladi.
Xulosa qilib aytganda, tashqi qarz O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
110
ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, uning ortishi va boshqarilishi tizimli ravishda
nazorat qilinishi kerak. Bu, mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash va
barqaror rivojlanishni davom ettirish uchun zarur. Tashqi qarzning oqilona
boshqarilishi, uni to‘lash va qaytarish bo‘yicha aniq strategiyalarning ishlab
chiqilishi va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan
chora-tadbirlar muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Davlat qarzi to‘g‘risida”gi qonuni.
O‘RQ-836-son 29.04.2023.
2.
Budjetnoma 2025-2027.
3.
“Fuqarolar uchun byudjet. 2025 loyiha” axborot nashri.
4.
A.Shernaev,
O.Kamolov.
Davlat
qarzlarini
boshqarish.
Darslik.
T.: Iqtisodiyot-moliya, 2019.
5.
J.Ataniyazov,
E.Almardononov,
A.Abdullayev.
Upravleniye
gosudarstvennim dolgom. Uchebnoye posobiye. T.: Iqtisodiyot-moliya, 2019.
6.
htpp://www.lex.uz.
7.
htpp://www.imv.uz.
8.
htpp: //www.stat.uz.
