Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
124
MILLIY VALYUTANING BARQARORLIGI VA VALYUTA
BOZORIDAGI ISLOHOTLAR
Ismoilov Muhammadqodir Ulug‘bek o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti,
4-bosqich kursanti
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistonda milliy valyutaning
barqarorligini ta’minlash va valyuta bozoridagi islohotlar tahlil qilinadi.
Maqolada
valyuta
kursining
erkinlashuvi,
valyuta
operatsiyalarining
soddalashtirilishi va xalqaro valyutalar bilan almashinish jarayonlarining
iqtisodiy rivojlanishga ta’siri ko‘rsatilgan. O‘zbekiston hukumati tomonidan
amalga oshirilgan islohotlar milliy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash,
inflyatsiyani boshqarish va tashqi investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol
o‘ynagan.
O‘zbekistonning
milliy
valyutasining
xalqaro
bozorlarda
mustahkamlanishi uchun erkin valyuta almashinuvi va malakali prognozlash
tizimlarini joriy etish zarurligi ta’kidlangan. Maqolada O‘zbekistonda amalga
oshirilgan valyuta bozoridagi islohotlar, milliy valyutaning barqarorligi va
ularning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, kelajakda
amalga oshirilishi kerak bo‘lgan islohotlar va tavsiyalar hamda milliy valyutaning
barqarorligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan chora-tadbirlar muhokama
qilinadi.
Kalit So‘zlar: milliy valyuta, valyuta bozoridagi islohotlar, valyuta kursi,
inflyatsiya boshqaruvi, erkin almashinuvi, xalqaro investitsiyalar, O‘zbekiston
iqtisodiyoti, Markaziy bank siyosati, tashqi savdo, valyuta rezervlari, iqtisodiy
barqarorlik, soliq siyosati.
Kirish
Milliy valyutaning barqarorligi, iqtisodiyotni rivojlantirish va davlatning
global iqtisodiy tizimdagi o‘rnini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
125
Valyuta bozorining erkin va samarali ishlashini ta’minlash, inflyatsiyani
boshqarish va iqtisodiy barqarorlikni saqlash har bir mamlakatning iqtisodiy
siyosatining asosiy vazifalaridan biridir. O‘zbekistonning so‘nggi yillardagi
iqtisodiy islohotlari orasida milliy valyutaning kursini erkinlashtirish va valyuta
bozorini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar alohida o‘rin tutadi.
O‘zbekiston hukumati, 2017-yildan boshlab, milliy valyutaning erkin
almashinishiga ruxsat berib, valyuta bozoridagi islohotlarni joriy qildi. Bu
o‘zgarishlar mamlakatning iqtisodiy tizimida muhim o‘zgarishlarni yuzaga
keltirdi, so‘nggi yillarda milliy valyutaning barqarorligi sezilarli darajada oshdi.
Valyuta kursining erkin bo‘lishi, tashqi savdoni qo‘llab-quvvatlash va xorijiy
investitsiyalarni jalb qilishda ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, bu islohotlar mamlakat iqtisodiyotining bozor tamoyillariga
o‘tishiga yordam berib, yangi iqtisodiy strategiyalarni ishlab chiqishga zamin
yaratdi. Lekin valyuta bozoridagi erkinlikni yanada oshirish, inflyatsiya va valyuta
kursidagi o‘zgarishlarni boshqarish, shuningdek, xalqaro iqtisodiyotga integratsiya
jarayonlarida duch kelayotgan muammolarni hal qilish hamon dolzarb masalalar
sifatida qolmoqda.
Asosiy qism
Milliy valyutaning barqarorligi mamlakat iqtisodiyotining salohiyati va
uzluksiz o‘sishining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Valyuta barqarorligi
inflyatsiyaning past darajada bo‘lishini, xalqaro bozorlarda valyutaning ishonchli
va mustahkam almashinish kursini ta’minlashni, shuningdek, moliyaviy tizimning
barqarorligini saqlashni anglatadi. Milliy valyuta kursining barqarorligi iqtisodiy
tizimda ishonchni oshiradi, investorlar uchun samarali ishbilarmonlik muhitini
yaratadi va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Milliy Valyutaning Barqarorligi va Iqtisodiy Rivojlanish
Milliy valyutaning barqarorligi iqtisodiy o‘sishning muhim omilidir.
Barqaror valyuta kursi investitsiyalarning kirish imkoniyatlarini oshiradi, import
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
126
va eksportni boshqarishda aniq va ishonchli sharoitlarni yaratadi. Bu o‘z navbatida
ishlab chiqarishni kengaytirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, iqtisodiy o‘sishni
qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. Barqaror valyuta inflyatsiya darajasini
boshqarish va iqtisodiy salohiyatni kengaytirish imkoniyatlarini yaratadi.
Valyuta Bozorining Barqarorligi
Valyuta bozorining barqarorligi, ayniqsa, tashqi savdo va xalqaro
investitsiyalarni rag‘batlantirishda katta rol o‘ynaydi. Agar valyuta bozorida
beqarorlik yuzaga kelsa, bu iqtisodiy noaniqlikni kuchaytiradi va investorlarning
ishonchini pasaytiradi. Barqaror valyuta kursi esa uzoq muddatli iqtisodiy
strategiyalarni amalga oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga,
valyuta kursining o‘zgarishi milliy iqtisodiyotga nafaqat inflatsiya, balki eksport
va importning raqobatbardoshligini ham ta’sir qilishi mumkin.
Milliy valyutaning barqarorligi mamlakat iqtisodiyoti uchun quyidagilardan
iborat ega:
1.
Inflyatsiyani boshqarish
: Barqaror milliy valyuta inflyatsiya bosimini
kamaytiradi. Narxlarning o‘sishi va xomashyolar importining qimmatlashishi
inflyatsiyaning ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Barqaror valyuta esa narxlarning
turg‘unligiga yordam beradi.
2.
Sanoat va savdoning rivojlanishi
: Milliy valyuta barqarorligi eksport va
import faoliyatini tartibga soladi. Bu esa iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda
muhim rol o‘ynaydi. Barqaror milliy valyuta eksportga ustuvorlik beradi, chunki
eksportchi tovar va xizmatlarni raqobatbardosh narxlarda sotishi mumkin.
3.
Xalqaro ishonchni oshirish
: Barqaror valyuta xalqaro investorlarga
ishonch beradi. Bu, o‘z navbatida, chet el investitsiyalarining mamlakatga kirishini
rag‘batlantiradi.
O‘zbekistonda Valyuta Bozoridagi Islohotlar
O‘zbekiston valyuta bozoridagi islohotlar mamlakat iqtisodiy siyosatining
eng muhim va kompleks qismlaridan biri hisoblanadi. Bu islohotlar nafaqat valyuta
kursining barqarorligini ta’minlashga, balki iqtisodiyotni global bozorlarga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
127
integratsiya qilish, xalqaro savdoni rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilishga
ham xizmat qildi.
Valyuta bozoridagi islohotlarning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi
1.
Valyuta kursining erkinlashtirilishi.
2017-yilda O‘zbekiston hukumati
milliy valyuta — so‘mning erkin almashinishiga ruxsat berdi. Bu, birinchi
navbatda, so‘mning valyuta bozoridagi talab va taklif asosida shakllanishini
ta’minlashga imkon berdi. Valyuta kursining erkinlashtirilishi O‘zbekiston
iqtisodiyotida muhim burilish yasadi, chunki oldin valyuta kursi davlat tomonidan
qat’iy belgilangan edi. Erkin almashinish so‘mning kursining tashqi bozorlarga
moslashishiga yordam berdi va valyuta bozorida ishonchni oshirdi.
2.
Valyuta operatsiyalarini soddalashtirish.
O‘zbekiston hukumati valyuta
operatsiyalarini soddalashtirdi, bu esa korxonalar va fuqarolarga valyuta sotib
olish, sotish va chet el valyutalarida hisob-kitoblar qilishni osonlashtirdi. Milliy va
xorijiy banklar o‘rtasida valyuta almashish jarayonlari ko‘proq erkin va shaffof
holga keldi. Bunday islohotlar nafaqat tijorat banklari, balki biznes subyektlari
uchun ham yangi imkoniyatlar yaratdi.
3.
Tashqi savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish.
Valyuta bozoridagi
islohotlar tashqi savdo va investitsiyalarni jalb qilishda muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Valyuta almashish erkinligi chet el investorlarining ishonchini oshirdi, bu
esa O‘zbekistonga xalqaro investitsiyalarni jalb qilishga yordam berdi. Xususan,
eksport va import jarayonlari yanada oddiylashtirildi, valyutani sotib olish va
sotishning shaffof tizimi yaratilganligi natijasida O‘zbekiston xalqaro savdoga
faolroq integratsiya bo‘la boshladi.
4.
Valyuta kursi boshqaruvi va inflyatsiya nazorati.
Markaziy Bank
tomonidan valyuta bozoriga aralashuv usullari, ayniqsa, valyuta kursini boshqarish
va inflyatsiyani nazorat qilishning yangi mexanizmlari joriy etildi. O‘zbekiston
Markaziy Banki kursning o‘zgarishini tartibga solish va inflyatsiya bosimining
oldini olish uchun valyuta bozorida maxsus strategiyalarni ishlab chiqdi. Bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
128
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga yordam berdi va so‘mning qiymatini sezilarli
darajada mustahkamladi.
5.
Xalqaro
rezervlarni
oshirish.
O‘zbekiston milliy valyutasini
barqarorlashtirish va inflyatsiyani kamaytirish uchun xalqaro valyuta rezervlarini
oshirishga alohida e’tibor qaratdi. Xalqaro rezervlarning o‘sishi valyuta bozorida
yuzaga keladigan noaniqliklarni yengillashtirish va milliy valyutani himoya
qilishda muhim rol o‘ynadi. Markaziy Bankning zaxiralarining oshirilishi orqali
O‘zbekistonning xalqaro bozorlar bilan aloqalari mustahkamlandi.
Islohotlarning Ta’siri va Natijalari
Milliy valyutaning barqarorligi.
Valyuta bozoridagi islohotlar so‘mning
barqarorligini ta’minlashga yordam berdi. Erkin almashinish kursi so‘mning
xalqaro bozorlardagi ishonchini oshirdi va iqtisodiy o‘sishning barqarorligiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu islohotlar nafaqat valyuta kursini barqarorlashtirish,
balki inflyatsiyani kamaytirishga va iqtisodiy siyosatni samarali boshqarishga
imkon berdi.
Savdo balansi.
Valyuta bozoridagi islohotlar eksport va importda
raqobatbardoshlikni oshirishga yordam berdi. Erkin valyuta kursi eksport
qiluvchilarni qo‘llab-quvvatladi va import narxlarini yaxshilash imkoniyatlarini
yaratdi. Bu o‘z navbatida O‘zbekistonning tashqi savdo balansini yaxshilashga olib
keldi. Shuningdek, yangi investitsiyalarni jalb qilishda valyuta bozorining
shaffofligi muhim omil bo‘ldi.
Investitsiya
muhitining yaxshilanishi.
Valyuta operatsiyalarining
soddalashtirilishi va erkinlashtirilishi, shuningdek, valyuta bozorining barqarorligi
O‘zbekistonga chet el investitsiyalarini jalb qilishda muhim rol o‘ynadi. Bu
mamlakatning iqtisodiy o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi va yangi investitsiya
loyihalarining amalga oshirilishiga imkon yaratdi.
O‘zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishi va milliy valyutaning
barqarorligini ta’minlash uchun amalga oshirilgan islohotlar muhim ahamiyatga
ega bo‘lsa-da, bu jarayon hali davom etmoqda. Milliy valyuta — so‘mning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
129
barqarorligini ta’minlash va valyuta bozorlarini erkinlashtirish uchun kelajakda
qo‘shimcha islohotlar zarur. Bu islohotlar nafaqat iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlash, balki O‘zbekistonning xalqaro bozorlar bilan integratsiyasi va
investorlar uchun jozibadorligini oshirishga qaratilgan bo‘lishi kerak.
Xulosa
O‘zbekiston iqtisodiyotining mustahkamlanishi va milliy valyutaning
barqarorligi mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishining asosiy
omillaridan biridir. 2017-yilda amalga oshirilgan valyuta bozoridagi islohotlar,
milliy valyutani erkin almashinishga ruxsat berish va valyuta bozorining
shaffofligini oshirish orqali, mamlakat iqtisodiy tizimining global bozorga
integratsiyasini tezlashtirdi.
Milliy valyutani barqarorlashtirish, inflyatsiyani nazorat qilish, valyuta
bozorini yanada erkinlashtirish va tashqi savdo bilan aloqalarni rivojlantirish
uchun hukumat tomonidan amalga oshirilgan va amalga oshiriladigan islohotlar
davomida bir qator masalalar hal qilinishi kerak. O‘zbekiston hukumati, Markaziy
Bank va boshqa moliyaviy institutlar bu borada strategik choralarni ishlab
chiqishlari va amalga oshirishlari zarur. Bunda valyuta kursining barqarorligini
ta’minlash, inflyatsiyani past darajada saqlash va xalqaro rezervlarni oshirish eng
muhim vazifalardir.
Shuningdek, valyuta bozorining raqobatbardoshligini oshirish, banklar
o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirish va xalqaro tajribalar asosida valyuta
operatsiyalarini
soddalashtirish
iqtisodiyotning
samaradorligini
oshiradi.
O‘zbekistonning valyuta bozorini erkinlashtirish va iqtisodiy tizimini
mustahkamlash yo‘lida amalga oshiriladigan barcha islohotlar iqtisodiy
barqarorlik va uzoq muddatli o‘sish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Mishkin F.S. “Pul,kredit va moliya bozorlari”, 2020.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
130
2.
Anvarova D.S. “O‘zbekistonda valyuta operatsiyalarini takomillashtirish
yo‘llari”. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, 2024.
3.
Naimov S., Shernaev A. “Xalqaro valyuta bozori va O‘zbekistonda valyuta
operatsiyalarini rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari”. Science and education.
2022.
4.
https://www.cbu.uz
