Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
111
O‘ZBEKISTONDA ISLOMIY MOLIYAVIY XIZMATLARNING
RIVOJLANISHI VA UNING IQTISODIY TA’SIRI
Ismoilov Muhammadqodir Ulug‘bek o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti,
4-bosqich kursanti
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekistonda islomiy moliyaviy
xizmatlarning rivojlanishi va ularning iqtisodiy ta’siri tahlil qilingan. Islomiy
bankchilik va moliya tizimi, shariat qonunlariga muvofiq ishlovchi mahsulotlar va
xizmatlar orqali mamlakat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Maqolada
islomiy moliya tizimining asosiy prinsiplari, O‘zbekistonda uning rivojlanish
jarayoni va iqtisodiy sektorga ta’siri xususida so‘z yuritilgan. Islomiy moliyaviy
xizmatlar yangi investitsiya manbalarini yaratish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-
quvvatlash hamda xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: islomiy moliya, bankchilik, mudaraba, musharaka, murabaha,
islomiy banklar, O‘zbekistonda islomiy moliya, iqtisodiy ta’sir, barqaror
rivojlanish, investitsiyalar, iqtisodiy o‘sish, xalqaro investitsiyalar.
РАЗВИТИЕ ИСЛАМСКИХ ФИНАНСОВЫХ УСЛУГ В
УЗБЕКИСТАНЕ И ИХ ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ВЛИЯНИЕ
Аннотация: В данной статье рассматривается развитие исламских
финансовых услуг в Узбекистане и их экономическое воздействие.
Исламский банкинг и финансовая система, работающие в соответствии с
шариатом, оказывают положительное влияние на экономику страны через
продукты и услуги, соответствующие исламским принципам. В статье
обсуждаются основные принципы исламской финансовой системы, процесс
ее развития в Узбекистане и влияние на экономический сектор. Исламские
финансовые услуги играют важную роль в создании новых инвестиционных
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
112
источников, поддержке малого и среднего бизнеса, а также в привлечении
международных инвестиций.
Ключевые слова: исламские финансы, банкинг, мудараба, мушарака,
мурабаха, исламские банки, исламские финансы в Узбекистане,
экономическое воздействие, устойчивое развитие, инвестиции,
экономический рост, международные инвестиции.
DEVELOPMENT OF ISLAMIC FINANCIAL SERVICES IN
UZBEKISTAN AND ITS ECONOMIC IMPACT
Abstract: This article analyzes the development of Islamic financial services
in Uzbekistan and their economic impact. Islamic banking and the financial
system, based on Sharia principles, have a positive influence on the country's
economy through Sharia-compliant products and services. The article discusses
the main principles of the Islamic financial system, its development process in
Uzbekistan, and its impact on the economic sector. Islamic financial services play
a significant role in creating new investment sources, supporting small and
medium-sized businesses, and attracting international investments.
Key words: islamic finance, banking, mudarabah, musharakah,
murabaha, islamic banks, islamic finance in Uzbekistan, economic impact,
sustainable development, investments , economic growth, international
investments.
Kirish
O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar va global integratsiya jarayonlari
davomida islomiy moliya tizimi o‘zining o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Islomiy
moliya — bu shariatga muvofiq moliyaviy xizmatlarni taqdim etuvchi tizim bo‘lib,
unda foizli operatsiyalar taqiqlanadi va moliyaviy mahsulotlar adolatli, shaffof
hamda xavfsiz bo‘lishi kerak. Islomiy bankchilik va moliya sohasining
rivojlanishi, nafaqat iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, balki jamiyatda ijtimoiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
113
adolatni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynamoqda.
Islomiy moliya tizimi asosan moliya mahsulotlarining yuridik va iqtisodiy
jihatlarini o‘z ichiga oladi, bu jarayonda banklar va boshqa moliya institutlari
shariatga muvofiq ishlovchi mahsulotlar, masalan,
murabaha
(foizsiz savdo),
mudaraba
(sarmoya kiritish),
musharaka
(hamkorlik asosidagi investitsiya),
istisna
(boshqa turdagi shartnomalar) kabi operatsiyalarni amalga oshiradi. Bu
moliyaviy xizmatlar nafaqat musulmon mamlakatlarida, balki boshqa
rivojlanayotgan davlatlarda ham juda mashhur bo‘lib, o‘ziga xos muqobil
moliyaviy tizim sifatida joriy etilmoqda.
Adabiyotlar sharhi
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining “Mikromoliya
tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarni ko‘rsatish
tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2024-yil 19-iyuldagi 23/4-sonli
qarori bilan “Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid
xizmatlarni ko‘rsatish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom tasdiqlandi. Mazkur Nizom
O‘zbekistonda mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga
oid xizmatlarni ko‘rsatish tartibini belgilaydi
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu maqolada islomiy moliya xizmatlarining prinsiplari, turlar,
afzalliklari, ularning huquqiy va institutsional asoslari, amaliyotdagi holati va
iqtisodiy ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv, deskriptiv,
huquqiy tahlil usullaridan foydalanildi.
Tahlil va natijalar
Mikromoliya tashkiloti “Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy
moliyalashtirishga oid xizmatlarni ko‘rsatish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom talablari
asosida mijozlarga islomiy moliyalashtirishga oid islomiy ijara, foydani
taqsimlashga
asoslangan
moliyalashtirish,
nasiya
savdoga
asoslangan
1
https://lex.uz/docs/-7036330
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
114
moliyalashtirish, sherikchilik — foyda va zararlarni taqsimlashga asoslangan
moliyalashtirish, oldindan to‘lovga asoslangan moliyalashtirish xizmatlarini
ko‘rsatishi mumkin.
Mikromoliya tashkiloti tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlar
qonunchilik hujjatlari talablari hamda maxsus kengash ko‘rsatmalariga rioya
qilgan holda ko‘rsatilishi lozim.
Mikromoliya tashkiloti tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid
xizmatlarni ko‘rsatishda qonunchilik hujjatlarida taqiqlangan va maxsus kengash
ko‘rsatmalariga zid bo‘lgan tovarlar savdosi bilan shug‘ullanish hamda faoliyat
turlarini moliyalashtirish taqiqlanadi.
Mikromoliya tashkiloti islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarni
ko‘rsatishda o‘z mijozlariga islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarning o‘ziga
xos xususiyatlari va ular bilan bog‘liq tavakkalchiliklar haqida tushuntirish
berishlari shart.
Islomiy moliya tizimi, boshqa moliya tizimlaridan farqli o‘laroq, o‘zining
jamiyatni rivojlantirishga, ijtimoiy adolatni ta’minlashga va barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashga qaratilgan prinsiplari bilan ajralib turadi. Shuningdek,
islomiy moliya xizmatlari, faqatgina foizsiz moliya bilan cheklanmay, balki
investitsiyalarni taqsimlashda ham adolatli yondoshuvni ta’minlaydi, risklarni
birgalikda taqsimlash va xalqaro moliya bozorlariga chiqish imkoniyatlarini
yaratadi.
O‘zbekistonda islomiy moliya xizmatlarining rivojlanishi, mamlakat
iqtisodiyotini yanada barqarorlashtirish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, kichik
va o‘rta biznesni rivojlantirish, shuningdek, xalqaro miqyosda raqobatbardoshlikni
oshirishga xizmat qilmoqda.
Islomiy moliyaviy xizmatlarning asosiy prinsiplari
Islomiy moliya tizimi, shariat qonunlariga asoslangan va foizli
operatsiyalarni taqiqlovchi bir tizimdir. Islomiy bankchilik va moliya sohasining
asosiy tamoyillari, bu tizimni boshqaradigan yuridik va iqtisodiy me’yorlar o‘ziga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
115
xosdir. Bu tamoyillar faqat moliya mahsulotlarini ishlab chiqishda emas, balki
umumiy iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlar uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Quyida islomiy moliyaviy xizmatlarning asosiy prinsiplari keltirilgan
1. Foiz (Riba) taqiqi
Islomiy moliya tizimining eng asosiy tamoyili foiz olish va foiz to‘lashni
taqiqlashdir.
Riba
— bu shariatga muvofiq bo‘lmagan foizli operatsiyalar bo‘lib,
unda kredit berish yoki qarz olish jarayonida qo‘shilgan ortiqcha to‘lov (foiz)
taqiqlanadi. Islomiy banklar, o‘z mijozlariga foizsiz moliya xizmatlarini taqdim
etishadi va qarz olish yoki kredit berishda foiz asosida ishlamaydilar. Buning
o‘rniga, ular
murabaha
,
mudaraba
,
musharaka
va boshqa shariatga muvofiq
moliyaviy mahsulotlarni taqdim etadilar.
2. Adolat va Shaffoflik (Tavhid va Sadaqa)
Islomiy moliya tizimi, barcha moliyaviy operatsiyalarni adolat va
shaffoflikka asoslaydi.
Tavhid
— bu barcha iqtisodiy operatsiyalarning bir xilda
bo‘lishi va ular orasida hech qanday adolatsizlik yoki noqonuniy yondoshuvning
bo‘lmasligi kerak. Bu prinsip asosida, har bir shartnoma va kelishuvda barcha
tomonlar bir xil huquqlarga ega bo‘lishi va ularning manfaatlari teng taqsimlanishi
kerak.
Shuningdek,
sadaqah
(xayriya) tamoyili islomiy banklarning faoliyatida
ham muhim o‘rin tutadi, ya’ni ular o‘z faoliyatlarida nafaqat tijorat, balki ijtimoiy
adolatni ta’minlashga ham intilishadi. Moliyaviy xizmatlar orqali jamiyatni
rivojlantirish va kambag‘allarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida banklar maxsus
xayriya dasturlarini tashkil qilishadi.
3. Risklarni Taqsimlash (Gharar va Maysir)
Islomiy moliya tizimi, risklarni taqsimlashni o‘zining eng muhim
tamoyillaridan biri sifatida qabul qiladi.
Gharar
— bu noaniqlik va riskning yuqori
darajasi bo‘lgan holatlar. Islomiy banklar, faqatgina o‘zaro risklarni teng
taqsimlaydigan operatsiyalarni amalga oshirishga ruxsat beradi. Boshqacha qilib
2
https://www.imf.org/media/files/data/statistics/BMP7/final-islamic-finance.ashx
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
116
aytganda, bank va mijoz o‘rtasidagi hamkorlikda risklar birgalikda bo‘lishi va
foyda ham, zarar ham teng bo‘lishi kerak.
Maysir
— bu qimor yoki tasodifiy natijalarga asoslangan operatsiyalarni
anglatadi. Islomiy banklar bu turdagi faoliyatlarni taqiqlaydi. Masalan, kelishilgan
shartlarga binoan foyda olish uchun har ikki tomon ham ma’lum mehnat va
sarmoyaga ega bo‘lishlari kerak. Bu tamoyil asosida, bank va mijozlar o‘rtasidagi
shartnomalar shaffof va halol bo‘lishi zarur.
4. Halol Tovarlar (Haram va Halal)
Islomiy moliya tizimi, faqatgina
halol
(shariatga muvofiq) bo‘lgan tovarlar
va xizmatlarga investitsiya qilishni rag‘batlantiradi.
Haram
— bu shariatga zid
bo‘lgan yoki musulmonlarga taqiqlangan faoliyatlarni anglatadi (masalan, alkogol,
qimor, poraxo‘rlik, foyda olish uchun noqonuniy ishlar). Islomiy moliya institutlari
har doim o‘zlarining investitsiya portfelini, harom tovarlardan va faoliyatlardan
saqlanishga harakat qiladi.
Masalan, islomiy banklar qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, ta’lim,
energetika kabi sohalarga investitsiya qilishga ko‘proq e’tibor qaratadilar, chunki
bu sohalar halol deb hisoblanadi.
5. Adolatli Foyda Ta’qsimoti
Islomiy bankchilikda, foyda taqsimoti ikkala tomonning (bank va mijoz)
o‘rtasida adolatli tarzda amalga oshirilishi kerak. Bu shartnoma bo‘yicha, mijozlar
o‘z sarmoyalaridan foyda olishadi, lekin ular sarmoya kiritishda qatnashadigan
risklarni ham qabul qilishadi.
Mudaraba
va
musharaka
kabi shartnomalar orqali
bank va mijozlar birgalikda ishlashadi, foyda va zararlar ma’lum shartlarga ko‘ra
taqsimlanadi.
6. Shariatga Muvofiqlik (Shari'ah Compliance)
Islomiy banklar va moliya institutlari, o‘z faoliyatini to‘liq shariat
qonunlariga muvofiq amalga oshiradilar. Ular, mahsulotlar va xizmatlarning har
bir jihatini shariat kengashlari yoki shariat maslahatchilari tomonidan tasdiqlangan
holda ishlab chiqadilar. Har bir yangi mahsulot yoki xizmat shariatga muvofiqligi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
117
jihatdan tekshiriladi va faqat tasdiqlangandan so‘ng, mijozlarga taklif etiladi.
Islomiy moliyaviy xizmatlarning asosiy turlari
O‘zbekistonda islomiy moliyaviy xizmatlar so‘nggi yillarda jadal rivojlanib
bormoqda. Islomiy moliya tizimi foizdan voz kechish, adolat va shaffoflikni
ta’minlash, risklarni taqsimlash kabi tamoyillarga asoslanadi. O‘zbekistonda
islomiy moliya xizmatlarining asosiy turlari o‘zgarib, mamlakat iqtisodiy tizimiga
muvofiq ravishda ishlab chiqilgan. Ushbu xizmatlar, shariatga muvofiq
mahsulotlar orqali mamlakat iqtisodiyoti va moliya sektori uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi.
Islomiy moliyaviy xizmatlarning asosiy turlari va uning afzalliklari:
1.
Murabaha (Foizsiz Savdo)
Murabaha — bu islomiy moliya tizimida keng tarqalgan va eng ko‘p
ishlatiladigan xizmatlardan biridir. Murabaha, o‘zida savdo va moliya
operatsiyalarini birlashtirgan shartnomadir. Bu xizmatda, bank mijozga tovar yoki
xizmatni oldindan kelishilgan narxda sotadi. Bank tovarni o‘zi sotib oladi va keyin
mijozga belgilangan foyda bilan sotadi. Bankning foydasi, aslida tovarning narxiga
qo‘shilgan marja (foyda) bo‘ladi.
Murabahaning afzalliklari:
•
Mijoz uchun foizli qarz olishdan ko‘ra, aniq va shaffof narxlar taqdim
etiladi.
•
Bank va mijoz o‘rtasida to‘liq adolatli shartlar asosida bitimlar tuziladi.
2. Mudaraba (Sarmoya va Mehnat Hamkorligi)
Mudaraba — bu islomiy moliya tizimida sarmoya kiritishning bir shakli
bo‘lib, unda ikki tomonning biri (sarmoyador) pul sarmoyasini kiritadi, boshqasi
(mudarib) esa ishchi kuchi va bilimlarini taqdim etadi. Ushbu hamkorlikda foyda
oldindan kelishilgan tartibda taqsimlanadi, zarar esa faqat sarmoyadorning
hisobiga tushadi, chunki zarar faqat sarmoya ustida yuzaga kelishi mumkin.
Mudarabaning afzalliklari:
3
https://corporatefinanceinstitute.com/recources/career-map/sell-side /capital-markets/islamic-finance/
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
118
•
Sarmoyador va ishchi o‘rtasidagi risklar adolatli tarzda taqsimlanadi.
•
Tadbirkorlik faoliyatini boshlash uchun kapital manbaini yaratish
imkoniyatini beradi.
•
Mijozlar uchun o‘z biznesini boshlashda kerakli kapitalni jalb qilish
imkoniyatini taqdim etadi.
3. Musharaka (Hamkorlik asosida Investitsiya)
Musharaka — bu ikki yoki undan ortiq tomonning o‘z sarmoyalarini
birlashtirib, umumiy loyiha yoki biznesni boshlashidir. Bu operatsiyada barcha
tomonlar foyda va zararlarni o‘z sarmoyalariga nisbatan taqsimlashadi. Musharaka
— ko‘pincha yirik loyihalar, masalan, sanoat ishlab chiqarish, savdo yoki
ko‘chmas mulk loyihalarida qo‘llaniladi.
Musharakaning afzalliklari:
•
Har bir hamkorning foyda va zararlaridan adolatli ravishda foydalanuvchi
bo‘lishi.
•
Yirik investitsion loyihalar uchun zarur bo‘lgan kapitalni jalb qilish
imkoniyatini yaratadi.
•
Jamiyatda yangi bizneslarni boshlashga va rivojlantirishga yordam beradi.
4. Istisna (Maxsus Shartnoma bo‘yicha Tovar yoki Xizmatni Sotish)
Istisna — bu islomiy bankchilikda ishlatiladigan xizmatlardan biri bo‘lib,
unda bank mijozga tovar yoki xizmatni ma’lum bir narxda taqdim etadi, lekin tovar
yoki xizmatning o‘zini taqdim etishdan oldin mijozning talabiga binoan shartnoma
tuzadi. Bank mahsulotni mijozga sotadi, lekin to‘lov muddatlari va shartlari o‘zaro
kelishilgan holda amalga oshiriladi.
Istisnaning afzalliklari:
•
Tovar yoki xizmatni oldindan sotib olish imkoniyatini yaratadi.
•
O‘zaro kelishilgan shartlar asosida moliyaviy erkinlikni ta’minlaydi.
5. Takaful (Islomiy Sug‘urta)
Takaful — bu islomiy sug‘urta tizimi bo‘lib, unda bir nechta shaxslar o‘z
mablag‘larini birlashtirgan holda bir-birlarini xavf-xatarlardan himoya qilish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
119
uchun moliyaviy yordam ko‘rsatadilar. Takafulda, sug‘urta kompaniyasi faqatgina
vositachi bo‘lib, barcha mablag‘lar ishtirokchilarga teng ravishda taqsimlanadi.
Takafulda foizli operatsiyalar va qimor mavjud emas, bu tizim to‘liq shariatga
muvofiqdir.
Takafulning afzalliklari:
•
Foiz va qimor operatsiyalaridan voz kechish.
•
Jamiyatda ijtimoiy xavfsizlikni ta’minlash.
•
O‘zaro hamkorlik va yordam tamoyillariga asoslangan.
6. Islomiy Pensiya Jamg‘armalari
Islomiy pensiya jamg‘armalari, shariatga muvofiq, foizli daromadlar
olishdan saqlanib, uzoq muddatli sarmoya qilishni o‘z ichiga oladi. Bu tizimda,
sarmoyalar faqatgina halol va shariatga muvofiq sohalarga yo‘naltiriladi. Mijozlar
o‘z pensiyalarini to‘plash uchun islomiy jamg‘armalarga sarmoya kiritadilar.
Afzalliklari:
•
Pensiya jamg‘armalariga shariatga muvofiq sarmoya kiritish.
•
O‘zaro yordam va ijtimoiy adolatni ta’minlash.
Islomiy moliyaviy xizmatlarning iqtisodiy ta’siri.
Islomiy moliyaviy xizmatlar, o‘zlarining foizsiz va shariatga muvofiq
ishlash prinsiplari orqali iqtisodiy tizimda bir qator muhim ta’sirlar yaratadi.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda islomiy moliya xizmatlarining
iqtisodiy ta’siri nafaqat moliyaviy tizimni mustahkamlash, balki iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga ham
yo‘naltirilgan.
1. Investitsiyalarni Jalb Qilish
Islomiy moliya tizimi, foizli operatsiyalarni taqiqlaganligi sababli,
sarmoyadorlarni foizsiz va shariatga muvofiq bo‘lgan investitsiya variantlariga jalb
qiladi. Bu tizim orqali, musulmon mamlakatlari va xalqaro bozorlar o‘rtasida
kapital almashinuvi osonlashadi. O‘zbekiston, islomiy moliya tizimini joriy
qilganidan so‘ng, xalqaro islomiy moliyaviy institutlar va investorlar tomonidan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
120
yanada ko‘proq investitsiyalar jalb qilishi mumkin.
Islomiy banklar va moliya institutlari, musulmon va islomiy moliya tizimiga
qiziqish bildiradigan investorlarga mo‘ljallangan sarmoyalarni taklif etadi. Islomiy
moliyaviy xizmatlar orqali O‘zbekiston xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda yangi
imkoniyatlarga ega bo‘ladi, ayniqsa, Markaziy Osiyo bozorlarida islomiy moliya
tizimi tobora ommalashayotganini hisobga olsak.
2. Kichik va O‘rta Biznesni Rivojlantirish
Islomiy moliya tizimi,
mudaraba
va
musharaka
kabi moliyaviy
shartnomalar orqali kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol
o‘ynaydi. Bu usullar orqali banklar, investitsiyalarni hamkorlik asosida
taqsimlaydi va biznesni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan kapitalni taqdim etadi.
Shuningdek, bu shartnomalarda foizsiz operatsiyalar amalga oshiriladi, bu esa
kichik va o‘rta biznes uchun qo‘shimcha moliyaviy yukni kamaytiradi.
Islomiy moliya tizimi, kichik va o‘rta bizneslarga oson va arzon moliyaviy
resurslarga kirish imkoniyatini yaratadi. Kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish
orqali, iqtisodiyotda yangi ish o‘rinlari yaratiladi va iqtisodiy o‘sish sur’atlari
oshadi.
3. Moliyaviy Barqarorlik
Islomiy moliya tizimi foizli operatsiyalarni taqiqlash orqali, iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga yordam beradi. Foizli tizimda, odatda, pulning qisqa
muddatli foyda olish uchun aylanib turishi va bu bilan iqtisodiy burilishlar,
inqirozlar yuzaga kelishi mumkin. Islomiy tizimda esa, investitsiyalar asosan
mahsulotlar va xizmatlar orqali amalga oshiriladi va ular real iqtisodiy faoliyatni
rag‘batlantiradi. Bu holat o‘z navbatida iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Foizli qarzlar va kreditlardan voz kechish orqali, banklar va moliya
institutlari o‘z mablag‘larini ko‘proq ishlab chiqarish va savdo jarayonlariga
yo‘naltiradi, bu esa iqtisodiyotda real qiymat yaratish imkonini beradi. Foizsiz
moliya tizimi iqtisodiy inqirozlarni kamaytirish va uzoq muddatli barqaror o‘sishni
ta’minlashga yordam beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
121
4. Samarali Kapitalni Ta’qsimlash
Islomiy moliya tizimi, sarmoyalarni amalga oshirishda adolatli va samarali
taqsimlash tamoyilini qo‘llaydi. Islomiy banklar,
mudaraba
yoki
musharaka
kabi shartnomalar orqali, sarmoya va risklarni teng taqsimlaydilar. Bu esa
kapitalning samarali va adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi. Shuningdek, bu tizim
faqat halol va shariatga muvofiq bo‘lgan sohalarga investitsiya qilishni
rag‘batlantiradi, bu esa iqtisodiy faoliyatning to‘g‘ri yo‘nalishda rivojlanishiga
yordam beradi.
Islomiy moliya tizimi orqali kapitalni faqat halol va shariatga muvofiq
bo‘lgan loyihalarga yo‘naltirish mumkin, bu esa iqtisodiy sektorlarning barqaror
rivojlanishiga yordam beradi. Bu tizimining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lgan
risklarni teng taqsimlash, yirik moliyaviy inqirozlarni kamaytirishga yordam
beradi.
5. Ijtimoiy Rivojlanish va Adolat
Islomiy moliya tizimi, iqtisodiy o‘sishni faqat moliyaviy jihatdan emas, balki
ijtimoiy jihatdan ham qo‘llab-quvvatlaydi. Islomiy banklar va moliya institutlari,
o‘z faoliyatlarini jamiyatni rivojlantirishga yo‘naltirgan holda amalga oshiradi.
Masalan,
zakot
va
sadaqa
kabi xayriya ishlari, aholining kam daromadli
qatlamlariga yordam berishga qaratilgan. Shuningdek, islomiy banklar jamiyatda
tenglik, adolat va ijtimoiy himoyani ta’minlashga intilishadi.
Islomiy moliya tizimi, jamiyatning kam daromadli qatlamlarini qo‘llab-
quvvatlash va ijtimoiy adolatni ta’minlashda yordam beradi. Xayriya va ijtimoiy
mas’uliyatni o‘z faoliyatiga kiritgan islomiy banklar, jamiyatda ijtimoiy
barqarorlikni yaratishga hissa qo‘shadilar.
6. Xalqaro Tijorat va Integratsiya
Islomiy moliya tizimi, xalqaro tijoratni rivojlantirishda ham muhim rol
o‘ynaydi. Islomiy banklar va moliya institutlari, o‘z mijozlariga xalqaro moliya
bozorlarida faoliyat yuritish imkoniyatlarini taqdim etadi. O‘zbekiston uchun bu
imkoniyatlar, islomiy moliyaviy xizmatlar orqali chet el investitsiyalarini jalb
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
122
qilish va xalqaro bozorlar bilan integratsiya qilish imkonini beradi.
Islomiy moliya tizimi, xalqaro islomiy investitsiyalarni jalb qilishga yordam
beradi, bu esa iqtisodiyotning yanada ochiq va global bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
O‘zbekiston islomiy moliya tizimini rivojlantirish orqali xalqaro iqtisodiy tizim
bilan yanada integratsiya bo‘ladi.
Xulosa
O‘zbekistonda islomiy moliyaviy xizmatlarning rivojlanishi, mamlakat
iqtisodiyoti uchun yangi imkoniyatlar va barqaror o‘sish yo‘llarini taqdim etadi.
Islomiy moliya tizimi foizli operatsiyalarni taqiqlash, investitsiyalarni halol va
shariatga muvofiq yo‘naltirish orqali nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi,
balki ijtimoiy adolatni, iqtisodiy tenglikni va jamiyatda yanada barqaror
rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Murabaha, mudaraba, musharaka, istisna va takaful kabi islomiy moliyaviy
mahsulotlar, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, xalqaro investitsiyalarni jalb
qilish va moliyaviy tizimni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek,
islomiy moliya tizimi, jamiyatda iqtisodiy inqirozlarni kamaytirishga,
investitsiyalarni samarali taqsimlashga va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga yordam
beradi.
O‘zbekistonda islomiy moliyaviy xizmatlarning rivojlanishi nafaqat milliy
iqtisodiyotga, balki xalqaro iqtisodiy tizimga integratsiyasini kuchaytirish, global
moliya bozorlariga kirish imkoniyatini yaratish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, islomiy moliyaviy
xizmatlarning rivojlanishi O‘zbekistonning iqtisodiy kelajagi uchun katta
ahamiyatga ega bo‘lib, jamiyatning barcha qatlamlari uchun yangi imkoniyatlar va
barqaror rivojlanish imkoniyatlarini yaratadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
123
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining “Mikromoliya
tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarni ko‘rsatish
tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” 23/4-son qarori, 19-iyul 2024 y.;
2.
Islomiy moliya asoslari – E.Baydaulet, H.Hasanov. Toshkent: O‘zbekiston
NMIU 9-21.2019.
3.
O.Ahmadjonov,
A.Abdullayev,
J.Anvarov,
S.Ismoilov.
ISLOM
MOLIYASI // scientific progress. Vol 3. Issue 2. 45-47, 2022y.;
4.
www.islommoliyasi.uz
