Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
30
OʻQUVCHILAR BILAN PSIXOLOGIK TARGʻIBOT VA TASHVIQOT
ISHLARINI OLIB BORISHNING OʻZIGA XOS VAZIFALARI
Tuymayeva Zuhra Xurramovna
Qashqadaryo viloyati,Yakkabog' tumani 77- umumiy oʻrta ta'lim maktabi
amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA: Mutaxassislarning ta’kidlashicha hozirga qadar hammaga
ma’qul bo‘lgan an’anaviy pedogogik-psixologik metodlar o‘qishda va korreksion
ishlarda o‘z kutgan natijalarini bermayotganligi tufayli yangi metodlarni izlash
zarurati paydo bo‘ldi. Ushbu avj olib borayotgan muammolarni tezroq oldini olish
va samarali bartaraf etish masalasi bugungi kunning eng dolzarb muammosi
bo‘lib qoldi.
Kalit soʻzlar:koʻnikma,bilim,saviya,moyillik, oʻzlashtirish, konsultatsiya
KIRISH
Bog‘cha va maktablarda ishlash jarayonida samarali korreksion metodlarning
yo‘qligi o‘qish bilan bog‘liq muammolarning ko‘payib boryatganligi va
o‘zlashtirishi past bo‘lgan o‘quvchilar sonining ortishiga olib kelmoqda. Ushbu
muammolarning kelib chiqishi natijasida turli reabilitatsion va konsultatsion
markazlarning sonini ortishiga turtki bo‘lmoqda.O‘qishdagi qiyinchiliklar bilan
bog‘liq muammolarga kimlar duch kelmoqda? Ular umumiy maktablarda bilim
olib kelayotgan oddiy sinf o‘quvchilari. Ular ko‘pincha bir yoki bir necha fandan
(asosan og‘zaki) yaxshi natijalarga ega bo‘lishga harakat qiladi. Lekin yozish,
o‘qish va matematika borasida sezilarli darajada muammo va qiyinchiliklarga duch
kelinmoqda.Oxirgi yillarda ko‘pgina pedagogik, psixologik tadqiqotlar aynan
ta’limdagi qiyinchiliklarning kelib chiqishi va uni bartaraf etish sabablari va
mexanizmlarini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lmoqda. Tadqiqotlar natijalari shuni
ko‘rsatib turibdiki bolalarning oliy psixik funksiyalarning parsial ya’ni qisman
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
31
rivojlanishida ortda qolishi bilan bog‘liq sabablarga borib taqaladi. Ushbu
muammolarni
ishonchli
va
samarali
aniqlashda
neyropsixologiya,
neyropedagogika alohida ahamiyat kasb etadi.
A.R. Luriya va uning izdoshlari tomonidan olib borilgan ishlar natijasida oliy
psixik funksiyalarning tuzilishi va uning lokolizatsiyasi faoliyati natijasida o‘qish
va yozishni amalga oshirilishi uchun miyaning dasturlash, ixtiyoriy boshqarish
(III-blok, miyaning peshana qismi) hamda axborotni qabul qilish, qayta ishlash va
saqlash qismi (II-blok miyaning ensa qismi) hamkorligida amalga oshirilishi
taqiqotlar natijasida aniqlangan. Bunda miyaning energetik ya’ni miyaning
quvvatini ta’minlovchi qismi (I-blok miyaning ustun (stvol qismi)ning ham
ahamiyati katta hisoblanadi.
A.R. Luriya o‘z nazariyasida inson miyasini murakkab bir tuzilishga egaligi
va u uch blokdan (zonadan) iborat bo‘lib, har bir blok har xil yosh davrlarida va
bosqichlarida shakllanishini ta’kidlab o‘tgan. Ular quyidagicha o‘rganiladi: I-blok,
energetik yoki miyaning quvvati bloki hisoblanadi. Ushbu miyaning qismi bola
ona qornidan boshlab bola 2-3 yoshga to‘lgunga qadar shakllanib, o‘zida
retikulyatsion formatsiya va organizmning yoki biror a’zoning hayotiy faollik
darajasi hamda tetiklikligi uchun javob beradi.
II-blok, axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash bloki uch yoshdan
boshlab 7-8 yoshlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu qismga miyaning ikki yon chakka,
bosh orqa yuqori va bosh orqa zonalarini o‘z qamroviga oladi. Ushbu miya qismi
psixik faoliyatning operatsion-texnik jihatdan ta’minlash uchun xizmat qiladi.
III-blok, dasturlash, ixtiyoriy boshqarish va nazorat bloki 7-8 yoshdan
boshlab 12-15 yoshgacha shakllanib, boshning peshana zonasini o‘z ichiga olib,
umumiy qilib aytganda inson xulq-atvori va xatti-harakati muvofiqligi uchun javob
beradi. Ushbu blokning to‘liq yetilish davri to 20-21 yoshgacha davom etadi.
Yuqoridagi ma’lumotlar bizga yozish, o‘qish, matematik vazifalar, og‘zaki
nutq va uni tushunish kabi vaziyatlar oliy psixik funksiyalar ya’ni, murakkab
funksional tizim bosh miya va uning funksional komponentlariga tayangan holda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
32
o‘z faoliyatini amalga oshishi haqida ma’lumot beradi. Fonematik eshitish
qobiliyati, tovushlarni ajrata olish, og‘zaki nutq, yozuv va o‘qishni o‘zlashtirish,
ko‘rishga oid analiz funksiyasi harf, so‘zlarni tanish, ularni esda saqlash va matnni
o‘qishda muhim o‘rin egallaydi.
Har bir bolaning psixik rivojlanishi genetik individual tarzda shakllanib,
ularning psixik funksiyalarining rivojlanishi uzoq davom etuvchi jarayon bo‘lib,
bir funksiya oldinroq boshqalari esa keyinroq shakllanishini hech kimga sir emas.
Shu bois bir bolada ko‘rishga, eshitishga oid o‘zlashtirish boshqasida esa muhitni
tasavvur qilish imkoniyatlari shakllangan bo‘lib, har bir bolaning faoliyati,
harakati hamda intilishi bir-biriga o‘xshamaydi va bularning ba’zilari oldinroq
ba’zilari esa keyinroq rivojlanadi. Aynan miyaning ushbu tarkibiy qismi boladagi
ustun va zaif tomonlarini kompensatsiya qila olmasligi natijasida ijtimoiy
talablarga muvofiq bo‘la olmayotgani, qiyinchiliklarga duch kelayotganini bizga
aynan qaysi jihatlariga birinchi navbatda e’tiborni qaratishimiz kerakligini
bildiradi.
Bu kabi muammolarni oldini olish albatta maktabgacha ta’lim
tashkilotlaridan boshlanishi, o‘zining ijobiy natijasini beradi.Bunday muammoli
bolalarga kuchliroq motivatsiya, emotsional qiziqtirish (o‘z kuchi va qobiliyatiga
undovchi rag‘batlantiruvchi so‘zlar) va vazifalarni miqdorlash sezilarli darajada
yordam beradi. Hattoki bunday bolalarga faoliyatni o‘zgartiruvchi vaziyatlar ham
foydali hisoblanadi. Faoliyatni o‘zgartiruvchi vaziyatlar jismoniy mashqlar,
harakatli o‘yinlar orqali amalga oshirilishi ham mumkin.
Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarni intellektual
rivojlantirishda neyropedagogik va neyropsixologik bilimlarning o‘rni beqiyos
hisoblanadi. Chunki neyropedagogik, neyropsixologik yondashuv bizga oliy
psixik funksiyalarning o‘rganib bolalarning kuchli va zaif tomonlarini o‘z vaqtida
aniqlash va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga, guruh yoki individual
tarzda korreksion ishlarni samarali tashkil qilish orqali mavjud muammolarni
yaxshilashga yordam beradi.Neyrokorreksion mashqlar tizimli ravishda to‘g‘ri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
33
tashkil etilsa, bolaning intellektual rivojlanishida yutuqlarga erishish mumkin.
Neyrokorreksion mashqlarning aksariyat qismi jismoniy mashqlar hamda
bolalarning harakatchanlik faolligini oshirishga yo‘naltirilgan mashqlardan
iboratligiga e’tibor qaratsak, jismoniy tarbiyaning bola intellektini rivojlantirishda
samarali vosita ekanligiga ishonch hosil qilamiz.Ushbu muammoni ijobiy hal
etishni ko‘plab omillar, jumladan, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy
rivojlanishi va maktabgacha yoshdagi bola shaxsini intellektual rivojlantirishda
jismoniy tarbiya, jismoniy mashqlarning ahamiyatliligini ilmiy asoslash zarur.
Tarixiy tajriba zamonaviy maktabgacha ta’lim uchun muhim pedagogik
ahamiyatga ega bo‘lib, yosh bolalarning boshlang‘ich ta’limi va tarbiyasi haqidagi
ko‘plab qimmatli pedagogik g‘oyalarni o‘zida mujassam etgan. Shu sababli,
maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy va jismoniy tarbiyasi haqidagi o‘tgan
yillardagi pedagogik fikrga tayanmasdan, bu mumkin emas. bugungi kunda
maktabgacha pedagogika oldida turgan muammolarning muvaffaqiyatli
rivojlanishi bo‘lishi mumkin.
Hozirgi maktabgacha pedagogikada maktabgacha yoshdagi bolalarni
o‘qitish va tarbiyalashning mohiyati haqidagi nazariyotchi va amaliyotchilar ega
bo‘lgan bilimlarning to‘liqligi bilan bolaning psixofizik rivojlanishidan
xabardorligi o‘rtasida bog‘liqlik mavjud.
Rivojlanishning tarixiy bosqichlari va qonuniyatlari maktabgacha yoshdagi
bolalarning aqliy rivojlanishida jismoniy tarbiyaning o‘rni borasidagi nazariya va
amaliyotni chuqur o‘rganish, tahlil etish, baholash kelgusidagi vazifalarni
belgilash imkonini beradi.
Afina tuzumi davridan (miloddan avvalgi VI-IV asrlar) to hozirgi kungacha
fanlar, san’at, jismoniy tarbiya o‘rgatish va o‘qitish uslublarini rivojlantirish
asosida barkamol shaxsni tarbiyalash insoniyat ongida qiziqish uyg‘otib kelgan.
Bola hayotining dastlabki kunlaridanoq uni jismoniy tarbiyalashga alohida e’tibor
qaratgan davlatlardan biri Sparta (Peloponnesdagi qadimgi yunon siyosati) edi.
Sparta jamiyatida davlat jismoniy rivojlanishni nazorat qilgan va aqliy tarbiya har
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
34
bir spartalik uchun shaxsiy masala edi.Arastuning (miloddan avvalgi 340-yil)
fikricha tarbiya inson taraqqiyotining borishiga mos ravishda amalga oshirilishi
kerak: birinchidan, tana tarbiyasi, keyin mayl tarbiyasi va nihoyat, aql tarbiyasi.Ya.
A. Komenskiy o‘zining pedagogik konsepsiyasida maktabgacha yoshdagi
bolaning jismoniy, axloqiy va intellektual rivojlanishini yoritgan. U ta’limning
keyingi bosqichlari uchun alohida ahamiyatga ega bo‘lgan, eng yuqori darajaga
qadar bo‘lgan ilmiy va amaliy bilimlarning elementlari va asoslarini yaratishda
yoshni hisobga olishning dolzarbligini ko‘rsatib berdi.Italiyalik pedagog
Ramboldoni da Feltre (1378-1446) o‘quvchilarning ma’naviy va jismoniy kuchini
rivojlantirishda uyg‘unlik va faolligini rag‘batlantirishga katta ahamiyat
bergan.P.F.Lesgaft “Maktab o‘quvchilari jismoniy tarbiyasi bo‘yicha qo‘llanma”
(1888-1901) nomli ikki jildlik fundamental asarida jismoniy tarbiyaning o‘ziga xos
tizimini ishlab chiqdi.
Jismoniy tarbiya jarayonining o‘ziga kelsak, P.F.Lesgaft uni quyidagi algoritm
bo‘yicha ko‘rsatib o‘tgan:
-
bola elementar harakatlarni takrorlaydi, ularni bir-biri bilan taqqoslaydi,
farqlarni o‘rnatadi, tahlil qiladi;
-
harakatlar asta-sekin murakkablashadi, bola kattalar rahbarligida
qiyinchiliklarni yengib o‘tishni o‘rganadi;
-
bola atrofdagi narsalarni hisobga olgan holda harakat qiladi, natijani
oldindan ko‘radi, vaqt va makonda o‘z harakatlarini o‘lchashni o‘rganadi;
-
bolalar faoliyatining har xil turlarida murakkab harakatlardan foydalangan
holda, bola olingan ko‘nikmalarni tekshiradi va ularni mustahkamlaydi.
Yuqoridagilar bilan bog‘liq holda shuni ta’kidlash joizki, P.F.Lesgaft
tomonidan ishlab chiqilgan jismoniy tarbiya nazariyasi aqliy va birlik tamoyiliga
asoslanadi; jismoniy tarbiya: aqliy va jismoniy faoliyatning ijodiy faoliyati,
P.F.Lesgaftning fikricha, maqsadlarga erishish uchun vositalarni ongli ravishda
tanlash bilan mumkin. Ammo, davlat maktabgacha ta’lim g‘oyasini tubdan inkor
etmasdan, P.F.Lesgaft Frebel bolalar bog‘chalarida ta’lim va tarbiya amaliyotini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
35
keskin tanqid qildi va ulardagi pedagogik jarayon haddan tashqari tartibga solingan
va rasmiy deb hisobladi.
P.F.Lesgaft maktabgacha ta’limga katta ahamiyat bergan. Uning fikricha, bu
yoshda insonning eng muhim va barqaror fazilatlari shakllanadi: “Bolaning
jismoniy tarbiyasi uni o‘z kuchlari va harakatlarining namoyon bo‘lishini
o‘zlashtirish va nazorat qilishga o‘rgatish va uni har qanday boshlang‘ich ishga
tayyorlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. shunday qilib, so‘z bilan yoki yozma
ko‘rsatma bo‘yicha, u o‘zi uchun zarur bo‘lgan hamma narsani qila oldi. Jismoniy
tarbiya vazifasini, shuningdek, aqliy tarbiyaning vazifasini ham quyidagicha
belgilash mumkin: u, albatta, inson harakatlaridagi o‘zboshimchalikni
kamaytirishga va uning namoyon bo‘lish mustaqilligini rivojlantirishga yordam
berishi kerak. Bola o‘zini shunchalik nazorat qilishni o‘rganishi kerakki, u eng kam
energiya sarflab, eng kichik vaqt oralig‘ida eng ko‘p ishni qila oladi. Mavjud
gimnastika anjomlarida tasodifiy harakatlar va mashqlar bilan bu maqsadga
erishish mumkin emasligi aniq. Bu yerda ham xuddi aqliy tarbiyadagi kabi ketma-
ketlik va oxirgi holatda bo‘lgani kabi bir xil pedagogik asoslarga ega bo‘lishi
kerak”
P.F.Lesgaft jismoniy tarbiyani shaxsni har tomonlama kamol toptirishning eng
muhim vositasi sifatida baholab, uni aqliy, axloqiy va estetik tarbiya bilan
chambarchas bog‘liq deb hisoblagan. Uning fikricha, jismoniy mashqlarni
o‘rgatishda onglilik tamoyili shaxsning barkamol rivojlanishining zarur sharti
bo‘lib, jismoniy harakatlarning mazmunliligi bolaga o‘z kuchidan oqilona
foydalanishga yordam beradi.Rus pedagog olimlari orasida I.M.Sechenov birinchi
bo‘lib jismoniy tarbiyaga hayotimiz va faoliyatimiz uchun zarur shart sifatida
e’tiborni qaratdi va turli psixik hodisalar bilan inson jismoniy harakati va faoliyati
o‘rtasida psixomotor deb ataladigan aloqani o‘rnatdi.
XULOSA
Ko‘plab mutaxassislar aqliy va jismoniy tarbiya bir-biri bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, ular maktabning yagona vazifasi bo‘lishi kerak, deb hisoblaydilar. Har
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
36
qanday bir tomonlama rivojlanish, albatta, ta’limdagi uyg‘unlikni buzadi va yetuk
shaxsning rivojlanishi uchun sharoit yaratmaydi, degan g‘oyani ilgari suradilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abdullo Avloniy. Muxtasari tarixi anbiyo va tarixi islom. - T.: Fan, 1994. -
293b.
2.
Abdullayeva Sh. A. Sportchilarning tarbiyalanganlik darajasini tashxislash
metodlari. - Toshkent: Kamalak, 2002. - 134 b.
3.
Abdullayeva Sh. A., Axatova D. A., Sayitov S. S. va boshkalar. Pedagogika.
O‘quv qo‘llanma. - T.: Fan, 2004. - 198 b.
4.
Abdullayev A. Talaba va sport. - Toshkent: Moliya, 2015. - 168 b.
