Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
22
MAKTAB AMALIYOTCHI PSIXOLOGI KIM?
HAMDA UNING VAZIFALARI
Yo‘ldashova Malika Shaxobovna
Parkent tumani MMTB ga qarashli 30-maktab amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya: Аmaliyotchi psixolog kasbi individual va guruhli psixologik
yordam , diagnostika, maslahat va psixoterapevtik mashgʼulotlarni oʼz ichiga
oladi. U umumiy va klinik psixologiya boʼyicha bilimga ega boʼlishi, rivojlanish
psixologiyasini tushunishi, psixodiagnostika va oilaviy terapeya usullaridan
foydalangan holda oila va shaxslar aro munosabatlar bilan ishlashi kerak.
Kalit so‘zlar: psixolog, rivojlanish, pedagoglar jamoa, jismoniy va aqliy
qobiliyat, iqtidorli o‘quvchilar.
KIRISH
Аmaliyotchi
psixolog muayyan usullardan foydalangan holda
psixodiagnostika oʼtkazadi. Shaxsiy xususiyatlar va idrokni, temperament turini,
hatti-harakatlarni hisobga olgan holda mijoz bilan ishalash rejasini tuzadi. Mijozga
individual yeki guruh bilan ishlayotgan boʼlsa, guruh ichida maslahatlar beradi.
Zamonaviy psixolog nimalarni bilishi va nimalarni bajara olishi kerak?
- Mavjud muammolarga tashxis qoʼyish va ularni bartaraf eta olish;
- Tashxis uchun muhim boʼlgan test. Soʼrovnomalarni tuzish, oʼtkazish va
taxlil qilishni bilish;
- Psixologik tadqiqotlar va maslahatlar oʼtkazish;
- Mijozning psixologik holatini taxlil qilish;
- Shaxsning psixologik portretini chizish;
- Treninglar tashkil etish;
- Markaziy asab tizimining anatomiyasi va tana tuzilishini bilishi ;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
23
- Umumiy kasalliklarning belgilari va ayniqsa, nevrologiya bilan bogʼliq
boʼlgan kasalliklarni bilishi kerak. Chunki psixosomatik holatlar koʼp uchraydi.
- Hujjatlarni yuritish.
Аmaliyotchi psixolog nimani davolaydi?
Bu soha mutaxassislari insonlardagi jiddiy ruhiy kasalliklar bilan bogʼliq
boʼlmagan, yaʼni ruhan sogʼlom insonlardagi shaxsiy, oilaviy va kasbiy
qiyinchiliklarni yengishda yordamlashadi. Аmaliyotchi psixolog insonning
umumiy psixologiyasi, yosh va ijtimoiy psixologiyani yaxshi bilishi zarur. Shu
bilan birga psixoemotsional zoʼriqish va stressli vaziyatlardan chiqish boʼyicha
psixodiagnostika, yordam va maslahat xizmatlarini koʼrsatadi.
Psixolog kasbining kamchiliklari:
- Uzoq vaqt oʼqish. Yaʼni amaliyotchi psixolog oliy maʼlumotli boʼlishi,
amaliyotni oʼtashi, katta tajriba orttirishi, doimiy ravishda rivojlanishi va malaka
oshirishi kerak.
- Doimiy terapeyada boʼlish zarurati
- Doimiy negati va muammolar ichida boʼlganligi uchun hissiy zoʼriqishda
boʼladi.
- Yuqori masʼuliyatda boʼlishi talab etiladi.
Bugungi kunda ko‘pchilik umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘zining
psixologlariga ega. Biroq shunga qaramay direktor va o‘qituvchilar ko‘pincha
psixologning qo‘lidan nima kelishi mumkinligini yaxshi tasavvur etolmaydilar.
Ularga psixolog hamma muammolarini bir zumda hal qilib beradigandek
tuyuladi. Ammo psixologning maktabda ish boshlaganidan keyin maktabda
tashqi jihatdan hech narsa o‘zgarmaganini ko‘rishgach, ularda «Maktab
psixologining o‘zi nima keragi bor?» degan tipdagi savollar tug‘iladi. Shuni
alohida ta’kidlash kerakki, maktabdagi amaliy ish uchun psixolog o‘rgangan
nazariy bilimlar yetmay qoladi.
Maktabga kelib qolgach, psixologlar ko‘pincha amaliyotning ular oldiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
24
qo‘ygan muammolaridan dovdirab qoladilar. Shunday ahvolga tushib
qolmasligi uchun psixolog avvalo maktabga nima maqsadda borayotganligini
aniqlashtirib olishi kerak. Psixologik xizmatning umumiy maqsadlaridan kelib
chiqib, psixolog umumiy o‘rta ta’lim maktabida quyidagi vazifalarni bajarishi
talab etiladi:
1.
Bolalarning har-bir yosh bosqichida shaxs sifatida va intellektual
jihatdan to‘laqonli rivojlanishini ta’minlash, ularda o‘z-o‘zini tarbiyalash va
rivojlantirish qobiliyatini shakllantirish:
2.
Har bir bolaga indivudual yondashuvni va uning psixologik-
pedagogik o‘rganilishini taminlash:
3.
Bolaning intellektual jihatdan va shaxs sifatida rivojlanish jarayonida
yuz berishi mumkin bo‘lgan chetga chiqishlarni profilaktika qilish. Shunday
qilib, psixolog maktabga avvalo bolalar uchun keladi. Lekin bu psixolog
o‘qituvchilar bilan ishlamaydi, degani emas. Psixolog maktabda yengib o‘tishi
kerak bo‘lgan birinchi to‘siq - bu maktabning pedagogik jamoasiga qo‘shila
olishdir. Bordi-yu psixolog bu murakkab organizmga qo‘shilib keta olmasa, o‘z
ishida muvaffaqiyatga erishishi dargumondir. Psixolog adaptatsion davrining
qiyin kechishiga bir necha omil sabab bo‘ladi. Ko‘pincha o‘qituvchilar
psixologni bolalarni qanday qilib tarbiyalashni, qanday yashashni o‘rgatuvchi
inson sifatida ko‘rib, dastlabki kezlardayoq unga nisbatan salbiy ustanovkani
shakllantirib oladilar. O‘z- o‘ziga ishonchi sust bo‘lgan o‘qituvchilar
psixologni go‘yo uning kamchiliklarini oshkor etuvchi shaxs sifatida idrok etib,
uni qandaydir inspektor sifatida qabul qiladilar. Bular esa psixologning maktab
sharoitiga tez ko‘nikib, maktab hayotiga chuqur singib ketishga halaqit beradi.
Buning oldini olish uchun psixolog o‘qituvchilar bilan o‘zaro teng
munosabatlarga kirishishi, ikkala taraf ham o‘zini bilag‘on qilib ko‘rsatmasligi,
eng muhimi bir-birini raqib deb hissoblamasligi zarur. Shunga erishish kerak-
ki, o‘qituvchilar psixologni ularga yordam bera oladigan boshqa mutaxassis
sifatida qabul qilsinlar.Maktabdagi ilk qadamlardanoq psixolog ma’muriyatga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
25
ularning faoliyat doirasiga nimalar kirmasligini, mo‘jizalar ko‘rsatish uning
qo‘lidan kelmasligini tushuntirishi lozim.
O‘qituvchi bilan bo‘lgan suhbatda u yoki bu bolaning muammosi
psixologik muammo bo‘lmagani uchun u bo‘yicha hech narsa qila olmasligini
tan olishdan qo‘rqmaslik kerak. Dastlabki qadamlarni qo‘yishda ota - onalar
bilan aloqa o‘rnatish juda muhim. Dastlabki aloqa ixtiyoriy xarakterda bo‘lishi
va o‘zi murojaat qilgan ota-onalar bilan amalga oshirilishi kerak. Buning uchun
psixolog alohida kun va soatlarni ajratishi lozim. Demak, umumiy o‘rta ta’lim
maktabida ishni boshlashdan avval psixolog:
1.
O‘zining pedagoglar jamoasi va maktab ma’muriyati bilan bo‘lgan
munosabatlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishi.
2.
O‘z ishining asosiy maqsadi - bu bolaning optimal rivojlanishini
ta’minlash ekanini doim yodda saqlashi.
3.
O‘zining faoliyatida profilaktik ishga u bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
diagnostik va rivojlantiruvchi ishga alohida e’tibor bilan qarashi lozim bo‘ladi.
Demak, psixologning zamonaviy funksional vazifalari quyidagicha:
a)
o‘quvchilarning (tarbiyalanuvchilarning) muassasalarda tarbiyalash
va
o‘qitish jarayonida ruhiy, jismoniy (somatik) va ijtimoiy farovonligini
muhofaza qilishga yo‘naltirilgan kasbiy faoliyatni amalga oshirish [6];
b)
Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyaga muvofiq shaxs
huquqlarini himoya qilishga, ta’lim muassasasi ijtimoiy sohasini
uyg‘unlashtirishga ko‘maklashish va ijtimoiy jihatdan ko‘nika olmaslik hollari
yuzaga kelishining oldini olish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish;
d)
o‘quvchilar (tarbiyalanuvchilar) rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan
omillarni aniqlash va turli ko‘rinishdagi psixologik yordam (psixokorreksiya,
reabilitatsiya va maslahat) berish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish,
o‘quvchilar (tarbiyalanuvchilar), ota-onalar (ularning o‘rnini bosuvchi
shaxslar), pedagogik jamoaga aniq muammolarni hal qilishda yordam berish;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 2-son May 2025
26
e)
turli yo‘nalish va maqsadlardagi psixologik diagnostikalarni
o‘tkazish, ruhiy, jismoniy va aqliy, qobiliyat, moyillik, imkoniyat kabi
sifatlarni aniqlash uchun testlar o‘tkazish, test natijalarini tahlil qilish va
baholash;
f)
bolalarni birinchi sinfga qabul qilish komissiyasi tarkibida bolalarni
olti
yoshdan o‘qishga tayyorligini aniqlashda ishtirok etish va boshqalar.
XULOSA
Maktab psixologi yosh avlodni katta hayotga to‘g‘ri yo‘naltirishga
ota-onalar va o‘qituvchilar bilan birdek mas’ul hisoblanadi. Qiyin
o‘smirlik davriga o‘tayotgan bolaning,shaxs sifatida shakllanayotgan
o‘smirning muammolarini hal qilishda maktab psixologining o‘rni
beqiyos.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
N.Boymurodov. Amalіy psіxologіya. O‘quv qo‘llanma. Toshkent, 2018.
2.
Абдурахманова, С. Е. (2016). Современные транспортные магистрали
Великого шелкового пути в Евразии.
Молодой ученый
, (3), 723-726.
3.
Собиржонова, М. В., Атаханова, Ю. Ю., & Назарова, М. Т. (2018).
СЕСТРИНСКОЕ ДЕЛО В ПЕДИАТРИИ.
Мировая наука
, (12 (21)), 396-
399.
4.
Собиржонова, М. В., Атаханова, Ю. Ю., & Холматова, Ё. Н. (2019).
МИОПИЯПРОБЛЕМА XXI ВЕКА.
Мировая наука
, (11 (32)), 298-301.
5.
Содикова, А. Х. (2023). ДИДАКТИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ
РАЗВИТИЯ
СПЕЦИАЛЬНЫХ
КОМПЕТЕНЦИИ
СТУДЕНТОВ
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ.
Science and innovation in the
education system
,
2
(5), 118-124.
6.
Содикова, А. Х. (2019). Признаки процесса обучения.
УЧЕНЫЙ XXI
ВЕКА
, 49.
