Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
407
EKSTREMIZM VA TERRORIZMNING SHAKLLANISHI HAMDA
RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Gulhayo Iqboljonova
O‘zbekiston milliy universiteti magistranti
Tel: +998 94 934 24 04
Email:
Annotatsiya: Ushbu maqola jamiyatdagi ekstremizm va terrorizm kabi har
doim dolzarb bo‘lgan muammolarni o‘rganishga qaratilgan. Terroristik va
ekstremistik jinoyatlarning xavfi O‘zbekistonning 160 dan ortiq millat vakillari
istiqomat qiladigan, o‘z diniga bo‘lgan mentaliteti va munosabati turlicha bo‘lgan
ko‘p millatli davlat ekanligi bilan izohlanadi. Turli millat va elat vakillari o‘rtasida
etnik adovatni qo‘zg‘atish juda noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin. Va bu
borada ekstremizm va terrorizm tarixini o‘rganishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar
zarur va dolzarb hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: ekstremizm; terrorizm; ekstremizmga qarshi kurash;
terrorizmga qarshi kurash; jinoiy javobgarlik; ekstremistik jinoyat.
KIRISH
Keyingi yillarda ekstremistik va terroristik tashkilotlar, noqonuniy qurolli
guruhlar faollashuvidan davlat manfaatlarini himoya qilish alohida ahamiyat kasb
etmoqda. Bunga, birinchi navbatda, ushbu tashkilotlar tomonidan katta ijtimoiy
xavf sabab bo‘lmoqda. Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasining 2018-
yil 30-iyuldagi 489-sonli “Ekstremizmga qarshi kurashish to‘g‘risida” Qonunida
“…ekstremizmning oldini olishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish, shu
jumladan aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda
ekstremizmga nisbatan murosasizlik munosabatini shakllantirish, shuningdek
uning yuzaga kelishiga imkon beruvchi sabablar va shart-sharoitlarni bartaraf
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
408
etish;…” lozimligi ta’kidlanadi
ASOSIY QISM
Ekstremizm va uning ekstremal shakli – terrorizm jamiyatda ancha oldin
paydo bo‘lgan. Ushbu hodisalarning tarixiy tahliliga ko‘plab ilmiy tadqiqotlar
bag‘ishlangan. Shunday qilib, Pogoreltsev V.I. lotin tilidan tarjima qilgan
“ekstremizm” atamasi “o‘ta, haddan tashqari, ma’lum chegara va me’yorlardan
tashqariga chiqadi” degan ma’noni anglatadi
. Ekstremizm deganda, birinchi
navbatda, murosasizlik, ksenofobiya, millatchilik, fashizm, etnik va diniy xilma-
xillikka salbiy munosabat, separatizm va terrorizmni nazarda tutamiz.
O‘z navbatida, terrorizm ekstremizmning eksteremal shakli bo‘lib,
zo‘ravonlik yo‘li bilan, hatto shaxslarni halokat darajasigacha bo‘lgan qo‘rqitishni
nazarda tutadi.
Ekstremistik va terroristik faoliyatga qarshi kurash davlat boshqaruvining
turli darajalarida qabul qilingan bir qator me’yoriy-huquqiy hujjatlarga asoslanadi.
2021-yil 1-iyuldagi PF-6255-sonli “2021 — 2026-yillarga mo‘ljallangan
ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
Milliy
strategiyasini
tasdiqlash
to‘g‘risida”
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni
bu sohadagi asosiy hujjatlardan biri sifatida e’tirof etilishi
kerak, unda ekstremizm sohasidagi asosiy tushunchalar, ekstremistik faoliyatga
qarshi kurashishning asosiy yo‘nalishlari, ekstremizm paytida javobgarlik
to‘g‘risidagi umumiy qoidalar, ekstremizm tadbirlarini amalga oshirishda xalqaro
hamkorlik qoidalarini belgilaydi. O‘z navbatida, ekstremizm uchun, shu jumladan
ekstremistik faoliyatni moliyalashtirganlik uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risidagi
normalar amaldagi jinoyat qonunchiligida mustahkamlab qo‘yilgan.
Zamonaviy huquq-tartibot idoralari aniqlangan ekstremistik va terroristik
jinoyatlar soni bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlarni olib boradi.
Keling, ekstremizm va terrorizmning paydo bo‘lish tarixiga murojaat qilaylik.
1
https://lex.uz/uz/docs/-3841957?ONDATE=21.04.2021&ONDATE2=01.11.2018&action=compare
2
Погорельцев В.И. Зарождение и развитие экстремизма в мире и в России // Международный журнал
гуманитарных и естественных наук. 2020. № 3-2 (42). С. 178-184.
3
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
409
Terrorizm 1789-yilda Fransiyada paydo bo‘lganligi hamma tomonidan qabul
qilingan. Ammo bu uning ilgari mavjud emasligini anglatmaydi: terroristik
harakatlarga birinchi urinishlar Qadimgi dunyoda paydo bo‘lgan. Sikariy yahudiy
sektasi birinchi terrorchi guruh edi. Bu guruh aʼzolari rimliklar bilan hamkorlik
qilgan odamlarning tomogʻini pichoq bilan kesishgan
. Bunday xatti-harakatlari
bilan ular yuqori va quyi tabaqalar o‘rtasida ziddiyatli vaziyatlarni yuzaga
keltirdilar.
Qadimgi dunyoda birinchi terrorchi guruh yo‘q qilinganiga qaramay, u inson
ongini egallab olgan virus kabi tarqala boshladi. Dastlab, terrorchilik juda kam
uchraydi va o‘lim bilan jazolanadi, ammo vaqt o‘tishi bilan jinoyatchilar
terrorchilik harakatlarida o‘z talablarini bajarish va shu yo‘l bilan turli maqsadlarga
erishish imkoniyatini ko‘rdilar.
Hozirgi kunda ekstremizm va terrorizm keng tarqalgan. 2001-yil 11-
sentabrdagi terrorchilarning yo‘lovchi samolyotlarini olib qochgani oqibatida uch
mingdan ortiq odam halok bo‘lgan voqealar hali ham ko‘pchilikning xotirasidan
saqlanib qolgan. Terrorchilar Nyu-Yorkdagi ikkita osmono‘par binoni buzib,
shaharga katta zarar yetkazdilar
. Butun dunyo bu fojiali voqeadan darhol xabar
topdi va yo‘qotishlar uchun motam tutdi.
Ammo atigi uch yil o‘tgach, dunyo yana yangi dahshatli voqeaga duch keldi.
2004 yilda terrorchilar Beslan shahridagi 1-maktabni egallab olishgan. 300 dan
ortiq bola halok bo‘ldi va undan ham ko‘proq bolalar jarohat oldi
Bu kabi hodisaslar O‘zbekiston hududida ham bir necha marta sodir bo‘lgan.
1. 1999-yil 16-fevral – Toshkentdagi portlashlar. Toshkent shahrida bir nechta
kuchli portlashlar sodir boʻlib, 13 kishi halok boʻlgan va 128 kishi yaralangan. Bu
hujumlar Oʻzbekiston hukumati tomonidan “Turkiston islom harakati” terrorchilik
tashkiloti bilan bogʻlangan.
2. 2004-yil – Toshkent va Buxorodagi teraktlar. Mart va iyul oylarida
4
5
https://daryo.uz/2022/09/11/dunyoni-ozgartirib-yuborgan-kun-11-sentabr-voqealari-daqiqama-daqiqa
6
https://kun.uz/news/2020/09/23/beslan-fojiasi-birinchi-qongiroqdagi-
bosqin?q=%2Fuz%2Fnews%2F2020%2F09%2F23%2Fbeslan-fojiasi-birinchi-qongiroqdagi-bosqin
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
410
Toshkent va Buxoro shaharlarida bir nechta portlashlar va qurolli toʻqnashuvlar
sodir boʻlgan. Bu hujumlarda kamida 33 kishi halok boʻlgan. Hukumat bu
voqealarni diniy ekstremistik guruhlar bilan bogʻlagan.
3. 2005-yil 13-may. “Andijon fojiasi”. Andijon shahrida sodir bo‘lgan
voqealar mustaqil O‘zbekiston tarixidagi eng qonli hodisalardan biri sifatida
eslanadi. Bu voqealar xalqaro hamjamiyatda keng muhokamalarga sabab bo‘lgan
va turli talqinlarga ega. Rasmiy manbalarga ko‘ra qurbon bo‘lganlar soni 187 kishi.
4. 2009-yil – Andijon viloyatidagi ekstremistik guruhlar faoliyati. Andijon
viloyatida “Jihodchilar” deb atalgan ekstremistik guruh a’zolari tomonidan diniy
ekstremistik adabiyotlar tarqatilgan va yoshlar radikal qarashlarga jalb qilingan.
Natijada 10 dan ortiq kishi hibsga olingan va ularga nisbatan jinoyat ishlari
qoʻzgʻatilgan.
5. 2022-yil – “Tavhid va Jihod katibasi”ga aloqador guruh fosh qilindi.
Toshkent shahrida 27 kishilik ekstremistik guruh faoliyati fosh etilgan. Guruh
a’zolari Suriyadagi jangarilar safiga borishni rejalashtirgan va “Tavhid va jihod
katibasi” terrorchilik tashkilotiga moddiy yordam koʻrsatgan.
6. 2023-yil – Ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik chaqiriqlar tarqatgan shaxslar
qoʻlga olindi. Internet orqali terrorchilikni targʻib qilgan, Suriyadagi jangarilar
bilan bogʻlangan shaxslar aniqlangan. Ularning ba’zilari Suriyaga chiqib
ketmoqchi boʻlgan, bir qismi esa noqonuniy yoʻllar bilan moliyaviy yordam
yuborishga uringan
Bu voqealar munosabati bilan davlat terrorizmga qarshi kurashga jiddiy
yondashdi. Terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash milliy xavfsizlik
strategiyasiga kiritildi. Ayni paytda terrorchilik harakatlari va ekstremistik
jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha tobora yangi chora-tadbirlar ishlab
chiqilmoqda. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar barcha mumkin bo‘lgan
terrorchilik va ekstremistik harakatlarni aniqlash va oldini olish, ekstremist va
terrorchilarni aniqlashning yangi usullarini ishlab chiqish mas’uliyatini o‘z
7
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
411
zimmasiga oldi. Uuning vazifasi nafaqat jazo tayinlash, balki jinoyatning oldini
olishdir. Biroq, ilmiy adabiyotlarda to‘g‘ri ta’kidlanganidek, har doim qonuniylik
printsipiga rioya qilish, shu jumladan aybdor shaxslarga hukm chiqarishda ham
juda muhimdir
. Terrorizm va ekstremizmning keng tarqalishi bilan xalqaro
terrorchilik aktini sodir etganlik uchun jazo choralari yanada qattiqlashdi. 2001-
yildagi terrorchilik xurujlari va undan keyingi terrorchilik harakatlaridan so‘ng
ko‘plab mamlakatlarda qonun chiqaruvchilar terrorizmning tarqalishi va uning
xavfi ortib borayotganiga e’tiborini qaratdi.
Ilmiy adabiyotlarda ekstremizm va terrorizmning turlari haqida turli fikrlarni
uchratish mumkin: irqiy, millatchilik, yoshlar, diniy, siyosiy, etnik, ekologik va
boshqalar.
Keling, ekstremizmning ayrim turlarining xususiyatlarini ochib beraylik.
Siyosiy ekstremizm ostida Malykhina T.A. mafkuraga asoslangan
ekstremizm turini va siyosiy maqsadlarga erishish uchun o‘ta noqonuniy,
ko‘pincha zo‘ravonlik usullarini qo‘llash amaliyotini tushunadi. U turli
mafkuralardan foydalangan holda jamiyatni beqarorlashtiradigan buzg‘unchi
aksilsiyosiy faoliyatni ifodalaydi. Uning tarafdorlari jamiyatda shakllangan siyosiy
va ijtimoiy institutlarga zid harakat qilib, ularni zaiflashtirish va keyinchalik
butunlay tartibsizlantirish maqsadida ularning barqarorligiga putur yetkazadi. Bu
bunday faoliyatga ommaviy chaqiriqlar, tegishli provokatsion shiorlarni ilgari
surish, namoyishlar o‘tkazish, shuningdek ommaviy tartibsizliklar, fuqarolik
itoatsizlik aktlari, terroristik harakatlarni provokatsiya qilish yoki uyushtirish
orqali zo‘ravonlik, zo‘ravonlik usullari bilan birga bo‘lishi mumkin. Bunda, qoida
tariqasida, ekstremistik harakatlar tashkilotchilari va yetakchilari murosasiz
harakat qiladilar, hokimiyat bilan muzokaralar olib bormaydilar, har qanday
tinchlik bitimlari va yon berishlarni inkor etadilar
8
Сидорова Е.З., Серебренников И.Н. О некоторых проблемах реализации принципа законности
Уголовного кодекса Республики Казахстан // Научный дайджест Восточно-Сибирского института МВД
России. 2020. № 2 (5). С. 65-69.
9
Малыхина Т.А. Основные детерминанты и особенности профилактики экстремизма в молодежной среде:
учеб. пособие. - Иркутск: ФГКОУ ВО ВСИ МВД России, 2020. – 59 с.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
412
Diniy ekstremizm deganda, islom dunyosini musulmon mafkurasini targ‘ib
qilmaydigan boshqa xalqlar tajovuzidan himoya qilish maqsadida diniy
ta’limotlarni talqin qilishda mavjudligi bilan oqlangan muxolifatga qarshi kurashda
zo‘ravonlik taktikasini qo‘llash tushunilishi kerak. Diniy ekstremizm an’anaviy
diniy e’tiqodlarni sub’ektiv talqin qilish, o‘zgacha fikrni qat’iy rad etish, boshqa
din vakillariga nisbatan mutlaqo murosasizlikka asoslangan. Ekstremistik va
terrorizmga qarshi kurash bo‘yicha mutaxassis Petrov A.V. bugungi kunda
vahhobiylik radikal diniy ta’limotining turli tarafdorlarining buzg‘unchi faoliyati
eng katta tashvishga sabab bo‘lmoqda, deb hisoblaydi
Milliy yoki etnik ekstremizm deganda boshqa millatlar, elatlar, aholining
ijtimoiy qatlamlari vakillariga nisbatan murosasizlik va o‘ta dushmanlik
tushuniladi. Etnik ekstremistik tashkilotlarning ishtirokchilari va a’zolari
millatlararo munosabatlar nazariyasi va amaliyotida millatchilik g‘oyalari
tarafdorlari bo‘lib, o‘z maqsadlari yo‘lida zo‘ravon kurash usullaridan
foydalanadilar. Ushbu turdagi ekstremizmning xavfliligi shundaki, u fuqarolarning
ajralmas konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga, ko‘p millatli davlat sifatida
mamlakat yaxlitligiga tajovuz qiladi. Milliy ekstremizm ekstremizmning boshqa
turlari orasida eng keng tarqalgani bo‘lib, ko‘plab mamlakatlar va mintaqalar
uchun ulkan xavf tug‘diradi. Uning mafkurasi jangari millatchilik, shovinizm va
etnik zo‘ravonlikning turli shakllariga asoslangan. Uning asosiy maqsadi etnik
o‘zini identifikatsiya qilish, siyosiy sohada etnik guruhning huquqlarini himoya
qilish va kengaytirishdir. Bundan tashqari, barcha maqsadlar faqat millatchilar
siyosiy hokimiyatga da’vo qiladigan mustaqil davlat tuzilmasini yaratish g‘oyasi
nomidan zo‘ravonlik qo‘llash orqali amalga oshiriladi
Ekstremizm deganda mamlakatning ekologik xavfsizligiga tahdid soluvchi,
shuningdek, tabiiy muhitga turli xurujlar qilish orqali muayyan maqsadlarga
erishishga qaratilgan noqonuniy faoliyat tushuniladi. Tislenko D.I. ekologik
10
Петров А.В. Экстремизм: понятие и виды в современной России // Гуманитарные, социально-
экономические и общественные науки. 2015. № 4. С. 160-164.
11
Малыхина Т.А. Основные детерминанты и особенности профилактики экстремизма в молодежной
среде: учеб. пособие. - Иркутск: ФГКОУ ВО ВСИ МВД России, 2020. – 14 c.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
413
terrorizm kabi ekologik ekstremizmning o‘ta xavfli turi, atrof-muhitni ifloslantirish
tahdidi orqali aholini qo‘rqitishga qaratilgan zo‘ravonlik mafkurasi va amaliyotini
nazarda tutadi, deb hisoblaydi
Internetdagi ekstremizm va yoshlar ekstremizmi kabi ekstremizm turlariga
alohida e’tibor qaratmoqchiman.
Axborot
ekstremizmi
deganda
Internetda
amalga
oshirilayotgan
ekstremizmni tushunish mumkin.
Ekstremizmning bu turi ayniqsa tashvishlidir, chunki Internetda ekstremistik
jinoyatlar sodir bo‘layotgani tobora kengayib bormoqda. Bu, birinchi navbatda,
millionlab fuqarolar bo‘sh vaqtlarini o‘tkazadigan “butun dunyo to‘ri” -
Internetning rivojlanishi bilan bog‘liq.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida IT infratuzilmasini yaxshilash, soha
va tarmoqlarni raqamlashtirish yuzasidan yig‘ilish o‘tkazildi.
Unda IT sohasi rivojlangani sari kiberxavfsizlikni ta’minlashning dolzarbligi
Mamlakatimizda internet auditoriyasi juda katta, desak xato bo‘lmaydi. Bu
esa ayrim fuqarolarning internet tarmog‘ida ekstremistik xarakterdagi jinoyatlarni
sodir etishiga, boshqa fuqarolar esa, aksincha, bunday jinoyatlar qurboniga
aylanishiga olib keladi. Aynan internetda mamlakatimizdagi turli etnik guruhlar va
millatlar vakillari, ayrim internet forumlari yoki saytlari o‘quvchilarining katta
auditoriyasi yoki oddiy internet foydalanuvchilari o‘rtasida millatlararo nizo
qo‘zg‘atish ancha oson.
Internet-ekstremizm xavfi ortib borayotganini ko‘rsatish uchun sud
amaliyotiga murojaat qilaylik.
Shunday qilib, Jinoyat ishlari bo‘yicha Oqqo‘rg‘on tuman sudining 2023-yil
8-maydagi hukmiga ko‘ra J.U. (2002-yilda Toshkent shahrida tug‘ilgan, maʼlumoti
— tugallanmagan oliy)ga Jinoyat kodeksining 244-1-moddasi (jamoat xavfsizligi
va jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni tayyorlash, saqlash, tarqatish
12
Тисленко Д.И. Экологический терроризм: монография. - М.: Юрлитинформ, 2013. – 206 с.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
414
yoki namoyish etish) 3-qismi “g” bandi bilan Jinoyat kodeksining 57-moddasi
(yengilroq jazo tayinlash)ni qo‘llab, 3 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilish
jazosi tayinlandi
Xabarga ko‘ra, J.U.ga tegishli bo‘lgan iPhone X xolislar ishtirokida ko‘zdan
kechirilgan vaqtda uning foydalanuvida bo‘lgan telefon raqamiga ochilgan
Telegram profili yordamida o‘zbek tilidagi “Shahid bo‘lib ketsak rozi bo‘lingiz”
nomli “jihod” va “hijrat”ga daʼvat qiluvchi diniy mazmundagi nashidalarni 10
nafar aʼzosi bo‘lgan “Alhamdulillah.” nomli guruhga tarqatgani aniqlangan.
Maʼlum qilinishicha, nashida mazmuni Din ishlari bo‘yicha qo‘mitaning
xulosasi bilan “aqidaparastlik g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan” deb topilgan va
“O‘zbekistonda tarqatish taqiqlanishi”, ko‘rsatilgan. Mazkur holat keng
jamoatchilik tomonidan e’tirozlarga sabab bo‘ldi. Hususan, faollar talabaning
yoshligi, do‘stlariga yuborgan nashidaning maʼnosini tushunmay shu ishni qilgani
va berilgan jazo o‘ta og‘irligini qayd etishgan. “Birorta guruh aʼzosi linkni
ochmagan, qiziqmagan ham (guvohlik va tushuntirish xatlari bor). Hammalari IIB
binosiga olib kelingach, u linkdagi qo‘shiq nashida ekanini bilishgan.
Ushbu holatlar inobatga olinib Oliy sud Jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov
hay’ati kassatsiya instansiyasining 28-iyuldagi ajrimiga muvofiq Jahongir
Ulug‘murodovga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari o‘zgartirilib, unga Jinoyat
kodeksining 244−1-moddasi 3-qismi “g” bandi bilan ushbu Kodeksning 57-
moddasi (yengilroq jazo tayinlash) ni qo‘llagan holda 3 yil muddatga ozodlikni
cheklash jazosi tayinlandi
Internetda ekstremizmga qarshi samarali kurashish maqsadida davlat
darajasida
foydalanuvchilar
ijtimoiy
tarmoqlarda
ro‘yxatdan
o‘tishda
foydalanuvchi identifikatsiya ma’lumotlari, IP-manzillari, internet-provayderlari,
telefon raqamlarini taqdim etishning soddalashtirilgan tartibini joriy etish hamda
ijtimoiy tarmoq ma’murlaridan ushbu turdagi ma’lumotlarni olish muddatini uch
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
415
kungacha qisqartirish zarur ko‘rinadi.
Bundan tashqari, internetda va birinchi navbatda, ommaviy ijtimoiy
tarmoqlarda ekstremizmga qarshi kurashish maqsadida foydalanuvchi chop etishga
urinayotgan ekstremistik materiallarni blokirovka qilish va bir vaqtning o‘zida
yo‘q qilish imkonini beruvchi dasturiy ta’minot yaratish maqsadga muvofiqdir.
Albatta, bu g‘oya ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik g‘oyalar va materiallarning
tarqalishini yo‘q qilishga yordam beradi, ammo bizning fikrimizcha, ushbu
dasturiy ta’minotni yaratish va undan foydalanishning murakkabligi tufayli amalga
oshirishning iloji bo‘lmaydi, chunki, qoida tariqasida, u barcha foydalanuvchi
sahifalarida taqiqlangan materiallar mavjudligini tahlil qilishi kerak. Bu haqda
bilgan foydalanuvchilar bunday resursdan foydalanishni xohlamaydilar va
ularning fikriga ko‘ra, hech kim o‘zlarining shaxsiy Internet sahifalarini nazorat
qilinishini to‘g‘ri deb qabul qilmaydi.
Yoshlar ekstremizmi deganda kattalar ekstremizmidan kamroq uyushganligi
va stixiyali bo‘lishi bilan farq qiluvchi ekstremizm deb tushunish mumkin. Bundan
tashqari, kattalar uning faoliyati bilan bevosita aloqada bo‘lishi mumkin va yoshlar
ko‘pincha o‘zlarining noqonuniy xatti-harakatlari bilan ularga taqlid qilishga
harakat qilishadi. So‘nggi o‘n yillikda ommaviy hodisaga aylangan yoshlar
ekstremizmi o‘z mohiyatiga ko‘ra jamiyatda amalda bo‘lgan xulq-atvor qoidalari
va me’yorlarini mensimaslikdan iborat.
Umuman olganda, hozirgi davrda davlatimiz tomonidan yoshlar
muammolariga
alohida
e’tibor
qaratilmoqda.
Mutaxassislar
to‘g‘ri
ta’kidlaganidek, davlat siyosatining turli yetakchi yo‘nalishlari bunga
bag‘ishlangan. Yosh avlod o‘rtasida jinoyatchilikka qarshi kurashish muammolari
ayniqsa dolzarbdir
. Davlat yoshlar tomonidan sodir etilayotgan noqonuniy xatti-
harakatlarning oldini olishga qaratilgan katta miqdordagi kuch va mablag‘lar
ajratmoqda. Biroq, afsuski, hozirgi vaqtda jamiyatga zamonaviy jinoiy tahdidlarga
ishonch bilan bog‘lash mumkin bo‘lgan bir qator salbiy ko‘rinishlar mavjud.
https://parliament.gov.uz/news/azmu-shijoatli-yoshlarimiz-yangi-ozbekiston-bunyodkorlaridir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
416
Shunday qilib, terrorizmga qarshi kurashish vazifasi qonun chiqaruvchi va
huquqni muhofaza qiluvchi organlar oldida turibdi. Terrorizm tahdidi juda ko‘p
odamlarni yo‘q qilishga qodir. Bitta terroristik harakat davlat farovonligiga putur
yetkazadi, jamiyat hayotining barcha jabhalarida keskin tanazzul sodir bo‘ladi,
davlat esa rivojlanishdan to‘xtab, butun kuchini tiklanishga sarflaydi.
Shubhasiz, amaldagi ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash qonunchiligi
ideal emas, lekin bu qonunlar shu bilan to‘xtab, terrorizm va ekstremizmga qarshi
kurash normalarini takomillashtirilmaydi degani emas. Va bu holatlarda qonun
chiqaruvchi hokimiyat tegishli mavzu bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarga tayanishi
mumkin.
Afsuski, terrorchilik harakati natijasida sodir bo‘lgan hamma narsani unutib
bo‘lmaydi. Yo‘qotish va ayriliqning achchiqligi yaqinlaridan ayrilgan insonlar
qalbida abadiy qoladi.
Hozirda
terrorchilar
yangi
odamlarni
“yollash”
usullarini
takomillashtirmoqda. Ular imkon qadar ko‘proq odamlarning o‘zlariga
bo‘ysunishini ta’minlash uchun manipulyatsiya va boshqa psixologik usullardan
foydalanadilar. Voyaga yetmaganlar asosan xavf ostida. Bu ularning o‘z-o‘zini
anglashi hali mustahkamlanmaganligi va unga ta’sir qilish kattalarga qaraganda
ancha oson ekanligi bilan bog‘liq. Yoshi tufayli o‘smirlar o‘zini-o‘zi yetarlicha
kuchli his qila olmaydilar va psixologik texnika va manipulyatsiyaga ko‘proq
moyil bo‘lishadi. “Oson” pul topish yoki manipulyatsiya va shantajga duchor
bo‘lish tufayli o‘smirlar terrorchilarga yordam beradigan jinoiy harakatlar
qiladilar. Hozirgi vaziyat ekstremistik va terrorchilik harakatlarining ijtimoiy
xavfliligidan dalolat beradi. Buni bilgan huquq-tartibot idoralari xodimlari bunday
holatlarni aniqlashga va dahshatli oqibatlarning oldini olishga harakat qiladilar va
qonun chiqaruvchi tashkilotlar, o‘z navbatida, bunday jinoyatlarni sodir etganlik
uchun jazoni kuchaytiruvchi normalarni belgilaydi.
XULOSA
Yuqoridagilardan kulib chiqib aytishimiz mumkinki, ilmiy adabiyotlarda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
417
ekstremizm va terrorizmning turli ko‘rinishlarini o‘rganish va tadqiq etishga
e’tibor qaratilganligini ta’kidlash lozim. Ekstremizmning siyosiy, diniy, milliy,
ekologik va boshqa turlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, yoshlar va axborot
(internetdagi) ekstremizm ayniqsa tashvish uyg‘otadi, chunki ular hozirgi vaqtda
eng keng tarqalgan. Boshqa millat, din, irq vakillariga nisbatan murosasizlik va
nafratga qarshi kurash va boshqa turli huquqiy aktlarga asoslanadi
Bu kurashda ekstremistik va terroristik xarakterdagi jinoiy harakatlarga
jinoiy-huquqiy qarshi kurash muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Погорельцев В.И. Зарождение и развитие экстремизма в мире и в
России // Международный журнал гуманитарных и естественных наук.
2020. № 3-2 (42). С. 178-184.
2.
Сидорова Е.З., Серебренников И.Н. О некоторых проблемах
реализации принципа законности Уголовного кодекса Республики
Казахстан // Научный дайджест Восточно-Сибирского института МВД
России. 2020. № 2 (5). С. 65-69.
3.
Малыхина Т.А. Основные детерминанты и особенности
профилактики экстремизма в молодежной среде: учеб. пособие. - Иркутск:
ФГКОУ ВО ВСИ МВД России, 2020. – 59 с.
4.
Петров А.В. Экстремизм: понятие и виды в современной России //
Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки. 2015. №
4. С. 160-164.
5.
Малыхина Т.А. Основные детерминанты и особенности
профилактики экстремизма в молодежной среде: учеб. пособие. - Иркутск:
ФГКОУ ВО ВСИ МВД России, 2020. – 14 c.
6.
Тисленко Д.И. Экологический терроризм: монография. - М.:
Юрлитинформ, 2013. – 206 с.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
418
INTERNET SAYTLARI
1.
2.
3841957?ONDATE=21.04.2021&ONDATE2=01.11.2018&action=compa
3.
https://lex.uz/docs/-5491626?ONDATE=13.01.2025%2000
4.
https://daryo.uz/2022/09/11/dunyoni-ozgartirib-yuborgan-kun-11-sentabr-
5.
https://kun.uz/news/2020/09/23/beslan-fojiasi-birinchi-qongiroqdagi-
bosqin?q=%2Fuz%2Fnews%2F2020%2F09%2F23%2Fbeslan-fojiasi-birinchi-
6.
https://www.gazeta.uz/oz/2021/02/16/16-february-1999/
7.
https://kun.uz/19373502?q=%2Fuz%2F19373502#
8.
https://daryo.uz/2023/05/08/toshkent-viloyatida-talaba-yigit-telegramda-
nashida-tarqatgani-uchun-uch-yilga-qamaldi/?id=1140002
9.
https://www.gazeta.uz/oz/2023/07/28/jahongir/
10.
https://parliament.gov.uz/news/azmu-shijoatli-yoshlarimiz-yangi-
