Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
352
KONCHILIK SOHASI INNOVATSION FAOLIYATINI
O‘RGANISHNING TASHKILIY ASOSLARI
Toshkent davlat transport universiteti, PhD, dosent
Kurbanova Mehriniso Nematjanovna,
Toshkent davlat transport universiteti 2 kurs talabasi
Raxmatova Umida Xasan qizi.
Annotatsiya: Mazkur tadqiqotda konchilik sanoati korxonalarida
innovatsion faoliyatni amalga oshirish jarayonlari hamda ushbu jarayonlarni
samarali tashkil etish va boshqarish uchun zarur bo‘lgan tashkiliy tizimlar
masalalari yoritilgan. Tadqiqotning bosh maqsadi — kon sanoatida innovatsion
yechimlarni joriy etish jarayonini takomillashtirish va korxonalar faoliyatining
umumiy natijadorligini oshirishga xizmat qiluvchi tashkiliy mexanizmlarni
aniqlashdan iborat.
Kalit so‘zlar: Innovatsion rivojlanish, Sanoat korxonasi, Jahon bo'yicha
raqobat, Iqtisodiy rivojlanish..
Аннотация: В данном исследовании рассматриваются процессы
внедрения инновационной деятельности на предприятиях горнодобывающей
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
353
промышленности, а также вопросы организационных систем, необходимых
для эффективной организации и управления этими процессами. Основная
цель
исследования
—
выявление
организационных
механизмов,
способствующих совершенствованию процессов внедрения инновационных
решений в горнодобывающей отрасли и повышению общей эффективности
деятельности предприятий.
Ключевые слова: инновационное развитие, промышленные компании,
глобальная конкуренция, экономическое развитие.
Abstract: This study examines the processes of implementing innovation
activities at mining industry enterprises, as well as the organizational systems
necessary for the effective organization and management of these processes. The
main objective of the research is to identify organizational mechanisms that
contribute to improving the implementation of innovative solutions in the mining
sector and enhancing the overall efficiency of enterprise operations..
Keywords: Innovative Development, Industrial Companies, Global
Competition, Economic Development.
Kirish
: Bugungi kunda jahon miqyosida iqtisodiy globallashuv jarayonlari
chuqurlashib borayotgan bir sharoitda, konchilik sanoati korxonalarining
mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda. 2021 yilda Osiyo
mamlakatlari mineral xom ashyo ishlab chiqarish bo‘yicha 60,4 foiz ulush bilan
yetakchilik qilgan bo‘lsa, ularning orasida O‘zbekiston ikkinchi o‘rinni egallagan.
Elektr energiyasiga bo‘lgan talabning oshishi O‘zbekistonda konchilik sanoati
korxonalarining iqtisodiy salohiyatini kuchaytirib, xalqaro bozorda sifat jihatdan
raqobatbardosh mahsulotlari bilan tanilgan va sarmoya kiritish uchun jozibador
tarmoq hisoblanadi.
Xususan, 2022 yilda O‘zbekiston ferroquyma temir eksporti bo‘yicha 1307
tonna bilan 40-o‘rinni, rangli metallar bo‘yicha 221 569 tonna va qimmatbaho
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
354
metallar eksporti bo‘yicha esa 312 tonna bilan sezilarli natijalarga erishdi.
Mamlakatimizdagi yirik konchilik sanoati subyektlaridan biri bo‘lgan “Navoiy
KMK” AJ iqtisodiy imkoniyatlari yuqori bo‘lishi bilan birga, innovatsion
faoliyatda barqaror rivojlanishga ega. Biroq, uning hozirgi boshqaruv tizimi va
kelgusidagi rivojlanish mexanizmlarining yetarlicha faol emasligi ushbu
yo‘nalishda yanada mukammallashtirishni talab etadi.
Shu sababli, ushbu tadqiqot “Navoiy KMK” AJ misolida innovatsion
faoliyatni rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyatini asoslab
beradi hamda korxonaning strategik ahamiyatini inobatga olgan holda mavzuning
dolzarbligini oshiradi.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiy infratuzilmasida
konchilik sanoati muhim o‘rin tutadi. Bu tarmoqda innovatsion faoliyatni
kuchaytirish esa mamlakat raqobatbardoshligini ta’minlashda muhim strategik
vosita hisoblanadi. Osiyo davlatlarida ushbu sohada 520 milliondan ortiq ishchi
mehnat qilayotgani va bu jahon mehnat bozorining 1,2 foizini tashkil qilayotgani
konchilik sanoatining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Jahon
innovatsion bozori tahliliga ko‘ra, 8,1 foiz yangi texnologiyalar aynan konchilik
faoliyatiga qaratilgan bo‘lib, bu sohada innovatsiyalar, inson kapitali va ekologik
xavfsizlikning uzviy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu jihatdan olib qaralganda, mazkur tadqiqotda taklif etilayotgan
innovatsion faoliyatni rivojlantirish mexanizmlarining takomillashtirilishi ilmiy-
amaliy ahamiyat kasb etadi va mavzuning dolzarbligini yanada kuchaytiradi.
Adabiyotlar tahlili.
Jahon tajribasida konchilik sanoati korxonalarini
innovatsion faoliyatini rivojlantirish va mexanimzlarini takomillashtirish
yuzasidan M.N.Vyatkin, S.V.Vyatkin, C.Yi, B.P.Townson, R.D.Plessis, N.
Nilsson, S. Daniel, F. Zenyu, S.Houston, M.Burdett singari olimlarning tadqiqot
ishlarida ko‘rish mumkin.
O‘zbekistonda konchilik sanoati korxonalarining iqtisodiy rivojlantirish,
moliyaviy sog‘lomlashtirish, investitsion qobiliyatini oshirish yuzasidan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
355
N.X.Sag‘otov,
V.S.
Nikitin,
S.N.Xashimova,
O.O.
Qosimov,
N.B.Abdusalomova, D.Urmanova, Yakubov N.M. singari o‘zbek olimlari o‘z
tadqiqot ishlarida ko‘rib chiqqanlar.
Yuqorida keltirilgan olimlarning tadqiqot ishlari ilmiy-amaliy, uslubiy-
loyihaviy manba bo‘lib xizmat qilsada, ularda mamlakatimizda konchilik
sanoatining
innovatsion
faoliyatini
rivojlantirish
yuzasidan
iqtisodiy
samaradorlikni oshirish, innovatsion salohiyatni o‘stirishning texnik-iqtisodiy
ko‘rsatkichlarini baholashning iqtisodiy va moliyaviy masalalari yoritilmagan.
Mahalliy olimlarning tadqiqot ishlarida “Navoiy kon-metallurgiya
kombinati” aksionerlik jamiyati misolida izlanishlar olib borilishiga qaramasdan,
konchilik sanoati korxonalarining innovatsion mexanizmlarini hamda innovatsion
faoliyatning iqtisodiy va texnologik samaradorligini texnik-iqtisodiy baholanishi
yuzasidan tadqiqotlar olib borilmaganligi va izlanishlanishlarning noyobligi,
uning dolzarbligini asoslaydi.
Tahlil va natijalar.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda rangli va qimmatbaho
metallarni qazib olish hamda qayta ishlash, shuningdek ulardan yuqori qo‘shilgan
qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqarishga qaratilgan. Mazkur soha
mamlakatning strategik va iqtisodiy infratuzilmaning yetakchi ahamiyati
sanaladi.
Konchilik sanoatida innovatsion faoliyatni olib borish innovatsion
megejmentning fan sifatida ajralib chiqishidan oldinroq boshlangan bo‘lib, unda
avtomatlashtirilgan qurilmalar, texnologik dastgohlar kombinat barpo etilganida
ta’minlangan va muntazam yangilanib turilgan. Ilmiy va amaliy yondoshuv
asosida “Navoiy KMK” AJda ishlab chiqarish faoliyatini olib borish doimo
o‘zining ijobiy natijalarini namoyon etgan.
Mamlakatimizda foydali qazilma boyliklarning hamda rangli metallarning
zaxirasi bo‘yicha yetakchi o‘ringa ega bo‘lib, oltinning tasdiqlangan zaxirasi 6,4
ming tonna, kumush 24,6 ming tonna, mis 21,3 mln. tonna, ruh 14,8 mln. tonnani
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
356
tashkil etadi.
Mazkur ko‘rsatkichlar investitsiya bozorida alohida jozibadorlikka
ega bo‘lib, o‘ziga jalb etadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb etish
yuzasidan davlat dasturlari doirasida olib borilayotgan chora-tadbirlar o‘zining
salmoqli natijaviyligini hamda samarasini bermoqda. 2021 yilda mamlakatdagi
tog‘-kon to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni umumiy hajmi 1,2 mlrd. AQSh
dollarni, 2022 yilda bu ko‘rsatkich 0,9 mlrd. AQSh dollar ko‘proq pul mablag‘ini
tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilda 1,5 mlrd. AQSh dollar mablag‘ jalb etilgan.
Shundan Navoiy kon-metallurgiya kombinatining ulushi 2021 yilda 29,4%, 2022
yilda 28,9 hamda 2023 yilda 28,5 foiz ulushiga to‘g‘ri keladi.
metallurgiya kombinatining investitsion jozibidadorligini kamaytganligini emas,
uning o‘zini reinvestitsiya qilish faoliyatining yil sayin o‘sib borayotganligi bilan
tavsiflanadi. Xususan, 2021 yilda Navoiy kon-metallurgiya kombinatiga qilingan
investitsiyaning 19%, 2022 yilda 22% pul mablag‘i reinvestitsiya qilingan
ulushini tashkil etadi. Mamlakat budjeti daromadining 18% Navoiy kon-
metallurgiya kombinatining egallagan hissasidan iborat bo‘lib, uning asosiy
moliyaviy mustaqil flagmanga aylantirdi. Aholi darmomadini oshirishdagi
ulushida Navoiy kon-metallurgiya kombinatining 57 mingdan ortiq ishch
“Navoiy KMK” AJning ixtirolarni tadbiq etishning iqtisodiy samaradorligi
(2011-2022 yy)
2011 yilda “Navoiy KMK” AJ Navoiy erkin iqtisodiy hududi doirasida
ko‘plab investorlar, hamkorlar, homiylar hamda kreditorlar bilan mustahkam
aloqalar o‘rnatib, investitsion, ilmiy, malakaviy, intellektual texnologik hamda
ekologik loyihalarni tadbiq etdi. Mazkur loyihalar 2011 yilda 3 tani tashkil etgan
bo‘lishiga qaramasdan iqtisodiy samaradorligi 0,54 foiz natijaviylikni bergan.
2012 yilda loyihalarning ya’ni ixtirolarni amaliyotga joriy etishning iqtisodiy
samaradorligi 2011 yilga nisbatan 2 barobar o‘sishi korxonaning yana 3 ta
1
Фаҳриддинхўжаев
Ш. Рангли металлургиянинг ривожланиш истиқболлари
.
Иқтисодий тадқиқотлар ва
ислоҳотлар маркази
"Иқтисодий шарҳ" журнали №1/2022
2
Фаҳриддинхўжаев
Ш. Рангли металлургиянинг ривожланиш истиқболлари
.
Иқтисодий тадқиқотлар ва
ислоҳотлар маркази
"Иқтисодий шарҳ" журнали №1/2022
3
“Навоий КМК” АЖ маълумотлари ва йиллик ҳисоботлари
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
357
loyihaning natijasi sanaladi.
2013 yilda “Navoiy KMK” AJning yangi konlarni topilishida 4 ta ixtirodan
samarali foydalanish asosida 2,13 foiz iqtisodiy salmoqni taqdim etdi. Bu 2012
yilga nisbatan salkam 2 barobarga tengdir. 2014 yilda 58 foiz ko‘proq iqtisodiy
samaradorlik asosida 3,67 foizni tashkil etishida Qizilqum fosforit majmuasining
ochilishi hamda unda resurslar tejamkorligiga doir ixtirolarning tadbig‘i mahsuli
sanaladi.
2015 yilda ixtirolarning amaliy tadbig‘i 2014 yilga nisbatan 50 foizga oshgan
holda 9 ta loyihani hamda 2 foiz ko‘proq iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichini
tashkil etgan. №5 kon boshqarmasining “Surgali” hamda “shimoliy Konimeks”
konlarida ishlab chiqarish va maishiy inshootlarning foydalanishga topshirilishida
innovatsion ishlanmalarning ham hissasi mavjud.
2016 yilda innovatsion loyihalarning soni 10taga yetib, iqtisodiy
samaradorlik ko‘rsatkichi 5,62 foizni o‘suvchi xarakaterga ega holda taqdim
etgan. Bunda nazartda tutilgan ixtirolar va innovatsion loyihalar 2016 yilda
“muruntau” konida minerallashtirilgan massaning burmalanishlarini uyumlash
asosida eritish jarayoniga yo‘naltirish usuli orqali qayta ishlash, zavodning
alohida
toifalangan
ob’ektlarini
zaxiraviy
energetik
ta’minoti
zamonaviylashtirilganligini qamrab oladi. Shuningdek, “shimolik Konimeks”
konida sorbsion uskunalarning barpo etilishi xizmat qildi.
2017 yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Butunjahon intellektual
mulk” agentligi tomonidan Navoiy kon-metallurgiya kombinatining 12 nafat
ixtirochi va olimlarni murakkab oltin rudalardan oltinni ajratib olishga qaratilgan
texnologiyani ixtiro etishdagi ishtiroki tufayli “Eng yaxshi ixtirochi” oltin medali
bilan taqdirlangan bo‘lib, iqtisodiy samaradorlik 7,81 foizni tashkil etganligi bilan
izohlanadi. 2018 yildan buyon “Navoiy KMK” AJning innovatsion faoliyatining
ilm-fan yutuqlaridan foydalanish va ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish doirasida
40 dan ortiq loyihalar amalga oshirildi. 2018 yilda jami joriy etilgan loyihalar soni
15tadan iborat bo‘lib, iqtisodiy samaradorligi darajasi 9,89 foizni tashkil etgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
358
2019 yilda “Navoiy KMK” AJda №5 kon boshqarmasining 4 geotexnologik
konida noyob va foydali qazilma boyliklarni ishlab chiqarish maqsadida 16ta
loyiha tadbiq etilgan bo‘lib, uning iqtisodiy samaradorligi 13,2 foizni tashkil etdi.
2020 yilga kelib mazkur ko‘rsatkich 2019 yilga nisbatan 2 foiz ko‘proq bo‘lib,
amaliyotgan tadbiq etilgan ilmiy loyihalar soni o‘zgarmagan. Shunga qaramasdan
turib, korxonaning iqtisodiy samaradorligi 11,4 foizni egallagan holda o‘suvchi
dinamikani tashkil etdi.
2021 yilda kombinatda №2 gidromettalurgiya zavodining qayta ishlash
quvvatlarini yanada kengaytirishga yo‘naltirishgan bo‘lib, GMZning tegishli
tegirmon bloklari ishga tushirilganligi bilan izohlanadi. 2022 yilda ixtirolarning
21 ta loyiha doirasila korxonada raqamlashtirishga qaratilgan loyihalarni amaliy
tadbi natijaviyligi 13,2 foizni tashkil etdi. 2022 yilda “Texnologik va ishlanishi
murakkab bo‘lgan oltin tarkibli ma’danlarni qayta ishlash va o‘zlashtirishning
kompleks texnologiyalarini ishlab chchiqish va joriy etish” yuzasidan qilingan
innovatsion ishlanma, Tomdi shaxtasiga temir yo‘l foydalanilishini boshlanishi
hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan 19 ta loyiha qamrovida
innovatsion ishlanmalarning amaliy tadbig‘ining natijasida 21 foiz iqtisodiy
samaradorlikka erishildi. Umumiy yillar kesimida innovatsion faoliyat doirasida
amalga oshirilgan ishlarning barchasi o‘suvchi xarakter kasb etadi va barqaror
o‘sish xususiyatiga ega.
So‘nggi yillarda mamlakat iqtisodiyotini raqamli texnologiyalar asosida
taraqqiy ettirish sharoitida ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiluvchi
texnologik vositalar, chora-tadbirlar hamda innovatsion ishlanmalarning
aksariyat qismini tashkil etmoqda. Bu innovatsion faoliyatni olib borishda
qo‘yilayotgan talablardan biri bo‘lib, innovatsiya bozorida buyurtmachilar yoki
xaridorlarni qiziqtiradigan jihatlardan biriga aylanib ulgurdi. 2023 yilda
chiqindilarsiz ishlab chiqarish hamda “Yashil iqtisodiyot” tizimi asosida ishlab
chiqarishni ta’minlash maqsadida innovatsion mahsulotlarni ishlab chiqarish o‘z
ichiga 15 ta loyihani qamrab olib, uning moliyatashtirish manbasi “Navoiy KMK”
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
359
AJ innovatsion rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash Jamg‘armasi sanaladi.
Xulosa.
Mamlakatimizdagi innovatsion infratuzilmani takomillashtirish
uchun yetakchi flagman korxonalarni innovatsion faoliyatni rivojlantirish
mexanizmlarini takomillashtirish talab etiladi. Buning natijasida iqtisodiyotning
muqobillik va mutanosiblik kategoriyalari asosida rivojlanish sodir bo‘ladi,
yetakchi sanoat tarmoqlari korxonalari innovatsion faoliyat jihatdan oqsayotgan
korxonalar parallel rivojlanib innovatsion jihatdan oshib boradi.
Innovatsion faoliyatni rivojlantirish mexanizmlari jihatdan ko‘plab ilmiy
izlanishlar va tavsiyaviy xarakterga ega takliflar berilayotgan bo‘lsada, konchilik
sanoati korxonalarini innovatsion salohiyati mamlakatda salmoqli o‘ringa egaligi
tufayli innovatsion faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan mexanizmlarning
muqim sxemasi yoki tuzilmasi mavjud emas. Shu nuqtai nazarni ham inobatga
olgan holda innovatsion faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan mexanizmni ishlab
chiqish va ishlab chiqarishga tadbiq etish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Фаҳриддинхўжаев Ш. Рангли металлургиянинг ривожланиш
истиқболлари. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази "Иқтисодий
шарҳ" журнали №1/2022
2.
Kurbanova M., Atavullaeva F. Peculiarities of digital economy and its
development tendencies in the banking system of Uzbekistan //International
Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering. – 2019. – Т. 9. – №.
1. – С. 114-125.
3.
Kurbanova M. N. DIE AUSLANDSERFAHRUNG INNOVATIVER
ENTWICKLUNG
DER
WIRTSCHSAFT
ALS
HAUPTWACHSTUMSSCHWERPUNKTE
//Актуальные
проблемы
экономики и управления на предприятиях машиностроения, нефтяной и
газовой промышленности в условиях инновационно-ориентированной
экономики. – 2015. – Т. 1. – С. 225-229.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
360
4.
Plessis R.D. The South African mining industry towards 2055:
scenarios.Degree: Faculty of Business and Economic Sciences, 2015, Nelson
Mandela Metropolitan University URL:
http://hdl.handle.net/10948/4215
5.
Nelsson N. ow to future proof a Business Model : Capture and
capitalize value in the field of Urban Mining.Degree: 2015, , Blekinge Institute of
http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:bth-1051
6.
https://mininnovation.uz/oz/info/global-innovatsion-indeks
7.
Bobojonova, Z. S. (2021). Analysis of economic efficiency of oil
recovery from fields in Bukhara-Khivinsky region and ways of its implementation.
NVEO-NATURAL VOLATILES & ESSENTIAL OILS Journal| NVEO, 10183-
10187.
8.
Бобожонова, З. Ш. Фойдали қазилма бойликларининг
тавсифланиши ва заҳира ресурсларининг хомашё базасини иқтисодий
шакллантиришдаги аҳамияти. Таълим тизимида ижтимоий-гуманитар
фанлар, 71-76.
