Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
333
IMPROVING ECONOMIC EFFICIENCY BY IMPLEMENTING
THE KPI SYSTEM IN INDUSTRIAL ENTERPRISES
САНОАТ САНОАТ КОРХОНАЛАРИДА KPI ТИЗИМИНИ
ЖОРИЙ ЭТИШ ОРҚАЛИ ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИКНИ
ОШИРИШ
ПОВЫШЕНИЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ЗА
СЧЕТ ВНЕДРЕНИЯ СИСТЕМЫ KPI НА ПРОМЫШЛЕННЫХ
ПРЕДПРИЯТИЯХ
Тошкент давлат транспот университети катта ўқитувчиси
Турсунов Орифали Самандарович
Аннотатсия: Ушбу мақола корхона иш фаолиятини баҳолаш - бу
корхонани бошқариш стратегик мақсадларга эришиш даражасига, хусусан,
корхонанинг бозор қийматини мустаҳкамлаш ва ўсишига қанчалик мос
келишини аниқлашга имкон берадиган воситалари кўриб чиқилди.
KPI тизимининг мақсади корхонанинг стратегиясини ўлчов ва
бошқарув тизимининг асосий параметрларини белгилайдиган ишлаш
кўрсаткичларининг
кенг
қамровли
тўпламига
айлантиришдир.
Кўрсаткичлар тўплами корхонанинг стратегиясини шакллантириш учун
асос яратади ва ходимларни ҳозирги ва келажакдаги муваффақиятнинг
асосий омиллари тўғрисида хабардор қилиш учун миқдорий хусусиятларни ўз
ичига олади.
Калит сўзлар: корхона иш фаолиятини баҳолаш, KPI – асосий ишлаш
кўрсаткичлари, Мақсадлар пирамидаси, KPI тизими, KPIларнинг
субъективлиги, KPI асосидаги мотиватсия, KPI тизимининг афзаллиги.
Аннотация: Стратегия предприятия, определение ее целей и задач
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
334
привилегии и обязанности высшего звена управления компании, как
сотрудники предприятия должны реализовывать стратегию уровень
структурных подразделений. Большой риск развития компания означает,
что между ней недостаточно обмена информацией руководством и
персоналом. Это потому, что в первую очередь информационная перегрузка
руководства, которая не позволяет неадекватная оценка информации и, как
следствие, невозможность контроль за выполнением сотрудниками
стратегических задач.
Ключевые слова: Оценка эффективности, KPI – ключевые показатели
эффективности, пирамида целей, система KPI, субъективность Cris,
мотивация на основе KPI, преимущества системы KPI.
Abstract: The main advantage of this approach is the ability to achieve
strategic goals, including achieving strategic goals, which, according to Korhon,
can be achieved during the preparation and conduct of joint exercises.
The goal of the KPI system is to make the strategy more flexible and
streamlined by defining the main parameters of the system. In order to avoid
confusion in strategies, the developers have added several new features to the
assembler that will allow players to create and improve their strategies in real
time.
Key words: Performance assessment, KPI – key performance indicators,
target pyramid, KPI system, subjectivity of Cris, KPI-based motivation, advantage
of KPI system.
Мақолада саноат саноат корхоналарида KPI тизимини жорий этиш
орқали иқтисодий самарадорликни ошириш бўйича таклифлар муҳокама
қилинади.
KPI тизимини кўплаб саноат корхона ва ташкилотларга жорий этилган.
Ижобий ва салбий оқибатлар аниқланди.
Саноат корхоналарида KPI (Key Performance Indicators) тизими,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
335
корхонанинг мақсадларига эришишини ва самарадорлигини баҳолаш учун
ишлатиладиган ўлчовлар тўпламидир. KPI тизими ёрдамида корхона
раҳбарлари ва ходимлари ўз фаолиятларини баҳолаб, керакли ўзгаришларни
амалга оширишлари мумкин. Саноат корхоналарида KPI тизими одатда
қуйидаги асосий соҳаларда қўлланилади:
1. «Ишлаб чиқариш самарадорлиги»: Бу KPI лар ишлаб чиқариш
жараёнларининг самарадорлигини ўлчайди. Мисол учун, ишлаб чиқариш
қуввати (тҳроугҳпут), ишлаб чиқаришдаги хатолар ва қайта ишлашлар сони,
ишлаб чиқариш линиясининг ишлаш вақти ва бошқалар.
2. «Ишлаб чиқариш ҳажми»: Бу кўрсаткич ишлаб чиқарилган
маҳсулотлар сонини ёки ишлаб чиқаришнинг умумий ҳажмини ўлчайди. Бу
кўрсаткич орқали ресурслардан фойдаланиш самарадорлиги баҳоланади.
3. «Костлар ва рентабеллик»: Саноат корхоналарида нархларни
бошқариш муҳим KPI ҳисобланади. Бу ерда ишлаб чиқариш харажатлари,
хом ашё нархи, меҳнат ресурслари ва бошқа операцион харажатлар таҳлил
қилинади.
4. «Маҳсулот сифати»: Маҳсулотлар сифати ҳам саноат корхоналари
учун муҳим KPI ҳисобланади. Бунга ишлаб чиқаришдаги сифат назорати,
қабул қилинган ёки қайтарилган маҳсулотлар сони, сертификатлаштириш ва
атроф-муҳитга таъсирлар киради.
5. «Меҳнат самарадорлиги»: Ишчилар томонидан ишлатилган ресурслар
ва иш вақти самарадорлигини таҳлил қилиш. Мисол учун, ходимларнинг
ишлаб чиқаришдаги улуши, ўртача иш соатлари, ишлаб чиқарилган маҳсулот
сони ва ҳоказо.
6. «Хавфсизлик»: Саноат корхоналарида иш жойларидаги хавфсизликни
баҳолаш учун KPI тизими ишлатилади. Бунга иш жойларида содир бўлган
бахтсиз ҳодисалар сони, жароҳатлар ва хавфсизликка оид чора-тадбирлар
киради.
7. «Жуда муҳим кўрсаткичлар (Critical Success Factors - CSF)»: Булар
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
336
корхонанинг узоқ муддатли мақсадларига эришишда муҳим омилларни
белгилайди ва KPI тизимининг асоси бўлиши мумкин.
- KPI Тизими қандай ишлайди?
- «Ўлчаш ва мониторинг»: Ҳар бир KPI аниқ ўлчовлар билан
белгиланган бўлиб, бу кўрсаткичлар доимий равишда кузатилиб туради.
- «Маълумот тўплаш»: KPI ларни тўғри баҳолаш учун маълумотлар
тўпланади ва таҳлил қилинади.
- «Таҳлил қилиш ва ҳисобот»: KPI натижалари таҳлил қилиниб,
корхонанинг ҳозирги ҳолати ва потентсиал ўзгаришлар ҳақида хулоса
чиқарилади.
- «Корректив чора-тадбирлар»: KPI орқали аниқланган камчиликлар ва
имкониятлар бўйича чоралар кўрилади.
Ходимларни рағбатлантириш ишлаб чиқариш эгалари учун кенг
тарқалган вазифадир. Корхонанинг бозордаги мавқеи ва савдо кўрсаткичлари
ходимларнинг иш сифатига боғлиқ. Шунинг учун менежерларни раҳбарият
томонидан белгиланган мақсадларга эришишга қизиқтириш муҳимдир.
Ходимларни бошқариш воситаларидан бири бу асосий ишлаш
кўрсаткичлари ёки KPI. Мақолада биз уларни корхонада амалга ошириш
хусусиятлари ва ишлаб чиқариш учун фойдалари кўриб чиқилади.
KPI (ингл. key performance indicators) - корхона ходимлари ва
бўлинмалари ишининг ўлчанадиган кўрсаткичлари. Улар сизга ишлаб
чиқаришни сифатли баҳолашдан миқдорий баҳолашга ўтишга имкон беради.
Оддий қилиб айтганда, сиз шахс ёки бўлим ишининг аниқ натижаларини
баҳолайсиз. Масалан, қайта ишланган аризалар сони, савдо ҳажми,
мижозларга совуқ қўнғироқлар сони.
KPI тизими одатий режалаштириш эмас. Унинг вазифаси маълум бир
ходимнинг корхонанинг умумий мақсадларига эришишга қўшган ҳиссасини
аниқлашдир. Асосий ишлаш кўрсаткичларини жорий этиш корхонанинг иш
фаолиятини динамикада кузатишга имкон беради.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
337
KPI технологияси амалда қандай кўринишга эга? Корхона раҳбарияти
корхона стратегияси асосида асосий кўрсаткичлар тизимини ишлаб чиқади.
Ҳар бир ходим учун уларнинг иш самарадорлигини баҳолайдиган бир нечта
кўрсаткичлар аниқланади. Агар режа ўз вақтида бажарилган бўлса, ходимга
мукофот тайинланиши мумкин, агар у бажарилмаса, жарима билан
жазоланиши мумкин.
Корхонада яхши қурилган KPI тизими қуйидагиларга имкон беради:
Иш ҳақи шаффофлигини таъминлаш. Ходим қанча пул топиши
мумкинлигини ва бунинг учун қандай шартларни бажариши кераклигини
аниқ билади. Мукофотлар ходимларнинг натижаларига кўра адолатли
тақсимланади.
Бўлимларнинг ишини назорат қилишни соддалаштиринг. Раҳбар фақат
бўйсунувчиларнинг меҳнат самарадорлиги тўғрисида хулоса чиқариш учун
метрик қийматларга қараш керак.
Корхонанинг заиф томонларини аниқланг. Ходимларнинг паст
кўрсаткичлари жамоанинг малакаси ҳақида ўйлаш учун сабабдир. Тренингни
ташкил қилиш фойдали бўлиши мумкин.
Аниқ иш қоидаларини яратинг. Ҳар бир жараён учун уни баҳолаш
мезонлари ажратилади. Бўлимлар ўз вазифаларини билишади, корхонанинг
умумий ишига қўшган ҳиссасини тушунишади.
Ташкилотда KPIни жорий этиш бир кунлик иш эмас. Тизим ҳақиқатан
ҳам натижа бериши учун сиз жорий ишлаб чиқариш жараёнларини
ўрганишингиз,
корхонанинг
мақсадлари
ва
стратегиясини
шакллантиришингиз керак бўлади.
Корхонага KPI тизимини жорий этиш тамойиллари
Ходимларни бошқариш тизимини ўзгартириш ва унинг иш
самарадорлигини баҳолаш узоқ ва осон жараён эмас. KPI-ни янги очилган
корхоналар ва бўлимларга киритиш мақсадга мувофиқдир: ходимлар ва
менежмент янги қоидаларга риоя қилишлари шарт эмас.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
338
Аммо аллақачон ишлаётган ишлаб чиқариш нима қилиши керак? Аста-
секин битта бўлимдан бошлаб асосий кўрсаткичлар тизимига ўтинг. Бундай
ҳолда, корхонада KPIни жорий этишнинг асосий тамойилларини ҳисобга
олиш керак:
Ҳамкорлик. Ташкилотнинг раҳбарияти, ходимлари, бўлинмалари
биргаликда ишлашлари ва мақсадларига муваффақиятли эришиш учун KPI
тизимини қабул қилишлари керак.
Бошқариш ва бошқариш. Бўлим бошлиғи ходимлар томонидан
режалаштирилган кўрсаткичларнинг бажарилишини назорат қилиши керак.
Бунинг учун ресурслар ва аниқ қоидалар талаб қилинади.
KPI кўрсаткичларининг жорий стратегияга мувофиқлиги. Корхонанинг
умумий мақсадлари ҳар бир ходимга этказилиши керак. Ходимлар ишлаб
чиқаришни ривожлантиришдаги ролидан хабардор бўлишлари керак.
KPI дастурини нолдан хатосиз қандай амалга ошириш мумкин
Кўпинча корхоналар ишлаб чиқаришнинг асосий кўрсаткичлари
тизимидан ҳафсаласи пир бўлади. Амалга оширилган KPIЛАР менежментга
ёрдам бермайди, балки ходимлар учун кераксиз қийинчиликларни келтириб
чиқаради. Кўрсаткичларни ҳисоблаш вақт талаб этади ва қарорлар қабул
қилинган маълумотларни ҳисобга олмасдан интуитив равишда қабул
қилинади.
Бундай вазиятнинг асосий сабаби-юқори умидлар. Раҳбарият KPI
тизимида барча муаммоларни ҳал қилиш учун универсал воситани кўради:
ишлаб чиқариш кўрсаткичларини режалаштиришдан тортиб, ходимларнинг
иш сифатини оширишгача. Шу билан бирга, ходимларни бошқаришга
бундай ёндашувнинг заиф томонлари ўрганилмаган бўлиб қолмоқда.
KPI-ни ишлаб чиқаришни олдиндан баҳоламасдан жорий этиш
қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:
Саноат корхонасининг турига ва мақсадларига қараб, KPI тизими
ўзгартирилиши ёки қўшимча кўрсаткичлар киритилиши мумкин. Ҳар бир
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
339
корхона ўз эҳтиёжлари ва стратегиясига мос равишда KPI тизимига
ёндашади.
KPI тизими ҳар бири учун ишлаб чиқилмоқда корхона бўлинмалари
алоҳида фаолиятнинг хусусиятларига мувофиқ, бу максимал даражага
эришишга имкон беради таъсири. Хорижий тажрибага мурожаат қилиш
йирик молиявий саноат корхона, мумкин 200-250 гача баҳолаш
кўрсаткичларини кўринг талаб қилинадиган фаолият самарадорлиги катта
молиявий ва вақтинчалик харажатлар. Бироқ, тажрибадан кўриниб
турибдики KPI тизимини Ўзбекистон бозорига жорий этиш, ҳар бир
ташкилий даражада 5-10 кўрсаткич этарли, акс ҳолда уларнинг ишлаб
чиқариш бўлинмалари томонидан бажарилишини назорат қилиш қийин
бўлади [3].
Фойдаланилган адабиотлар рўйҳати
1. Армстонг М., Берон А.
Э. Muminova, 2019. “Ўзбекистонда рақамли
иқтисодиётни ривожлантиришда “Саноат 4.0” технологияларининг
ўрни ва аҳамияти” // “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий
электрон журнали // № 2, март-апрел, 6 б.
2. Бобкова Э.В. Сбалансированная система показателей и альтернативне
модели // Экономика региона: электронный научный журнал / Владим. гос.
ун-т. - 2005. - №1 (avg.-okt.) http://www.journal.vlsu.ru/index. php?id=263.
3. Каплан Р., Нортон Д. 2003. Сбалансированная система показателей.
От стратегии к действию. М.: Олимп-Бизнес, 210 с.
4. Каплан Р., Нортон Д. 2007. Сбалансированная система показателей,
измеряюшчикҳ эффективность. // Серия «Klassika Harvard Business Review»,
Измерение результативности компании. М.: Alpina biznes buks, с. 123-144.
5. Каплан Р., Нортон Д. 2007. Использование сбалансированной системй
показателей как системй стратегического управления. // Серия «Klassika
Harvard Business Review», Измерение результативности компании. М.: Alpina
biznes buks, с. 179-208.
