Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
11
ЎЗБЕКИСТОНДА КОРПОРАТИВ ДАРОМАДЛАРГА СОЛИҚ
СОЛИШ МЕХАНИЗМИДАГИ МУАММОЛАР
Мухамеджанов М.
UTAX SMT МЧЖ директори ТДИУ мустақил изланувчиси
Аннотация:
Мазкур
мақолада
Ўзбекистонда
корпоратив
даромадларга солиқ солиш тизимидаги мавжуд муаммолар ва камчиликлар
атрофлича таҳлил этилган. Солиқ ставкалари, имтиёзлар сиёсати, ҳисоб-
китоб усуллари ва назорат механизмларининг амалиётда қўлланилишидаги
муаммолар
аниқланган.
Шунингдек,
миллий
солиқ
тизимининг
самарадорлигини ошириш, солиқ юкини оптималлаштириш ва бизнес
субъектларининг соя иқтисодиётга оғишига барҳам беришга қаратилган
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Мақолада халқаро тажриба таҳлили
асосида Ўзбекистон солиқ сиёсатидаги институционал ислоҳотлар
зарурлиги асослаб берилган.
Калит сўзлар: корпоратив даромад солиғи, солиқ тизими, муаммолар,
солиқ имтиёзлари, соя иқтисодиёти, солиқ юки, институционал ислоҳотлар,
Ўзбекистон.
КИРИШ
Корпоратив даромад солиғи (КДС) механизидаги муаммоларни унинг
назарий жиҳатдан иқтисодиётда бажариши керак бўлган функцияларидан
келиб чиқиб ўрганиш ҳар бир йўналишда такомиллаштирилиши зарур бўлган
жабҳаларни аниқлаш имконини беради.
КДС механизми назарий ва амалий ҳиҳатдан иқтисодиётда асосий уч
функцияни бажариш икониятига эга бўлиши кераклигини олдинги бобларда
кўриб чиққан эдик. Булар,
- фискал функция,
- инвестицион фаолиятни рағбатлантириш функцияси, ва
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
12
КДСнинг ҳар бир функцияси бўйича Ўзбекистондаги ҳолат таҳлили
бўйича хулосаларни қуйида кўриб чиқамиз.
КДСнинг биринчи, яъни фискал функциясида сўнги йилларда жуда
катта ижобий ўзгаришлар кузатилди. Хусусан, 2018 йилда унинг тушуми
жами солиқ даромадларида атиги 4.1 фоизни ташкил қилган бўлса, 2023
йилга келиб бу кўрсаткич 24.6 фоизни, яъни бюджет даромадларининг чорак
бир қисмини ташкил этди. Бу бир томондан ижобий ҳолат бўлиб кўринсада,
хорижий алакатларнинг тажрибаси ўрганилганда, бу кўрсаткич анча паст
эканлиги, айниқса ривожланган мамлакатларда 10 фоиз атрофида эканлиги
аниқланди. КДСнинг бюджет даромадаларида юқори улушга эга бўлиши
узоқ муддатда асосий икки салбий оқибатларга олиб келиши таъкидланади
Биринчидан, КДСнинг бюджет даромадларидаги юқори улуши бюджет
даромадларининг барқарорлигини таъминлашга қийинчилик туғдиради.
Чунки, КДС тушуми тўғридан-тўғри бизнес субъектларининг фойдасига
боғланганлиги унинг турли иқтисодий қисқаришлар даврида ўзгарувчан
бўлишига олиб келади. Бу эса ўз навбатида бюджет даромадларининг ҳам
нобарқарорлигига сабаб бўлиши мумкин
Иккинчи салбий оқибати биринчиси билан узвий боғлиқ. Хусусан, солиқ
юкининг катта қисми бизнес субъектларининг фойдасига қаратилганлиги
улар ихтиёрида қоладиган соф фойдани камайтиради. Бу бизнес
субъектларига ўз фаолиятини кенгайтириш учун киритиладиган инвестиция
ҳажмини камайишига олиб келади. Бу эса узоқ муддатда иқтисодий ўсиш
суръатларининиг секинлашишига, оқибатда эса мамлакат иқтисодиётини
турғунликка ҳолатида қолиб кетишига олиб келиши мумкин
Юқоридаги салбий оқибатлар олдинни олиш мақсадида, КДС
механизмининг амалдаги юқори фискал юкини юмшатиш ва уни
1
S. Gechert & P. Heimberger. Do corporate tax cuts boost economic growth? European Economic Review, Volume
147, 2022. URL:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014292122000885
2
Avi-Yonah R.S. Corporate Taxation in the United States: A Primer. University of Michigan Law School, Public
Law and Legal Theory Research Paper Series, Research Paper No. 33 (2019).
3
Zaripov, K. B. (2023). Profit tax in Uzbekistan. American Journal of Business Management, Economics and
Banking, 3(6), 35–39.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
13
рағбатлантирувчи функциясининг аҳамиятини ошириш, мамлакат миқёсида
амалга ошириладётган кенг кўламли ислоҳотлар даврида ҳар қачонгидан ҳам
долзарб ҳисобланади.
КДСнинг инвестицион фаолиятни рағбатлантириш функциясининг
амалдаги ҳолати ўрганилганда, унинг механизмида инвестицион фаолиятни
рағбатлантиришга қаратилган бир қатор янги элементлар киритилганлигини
юқорида кўриб чиқдик. Инвестициявий чегирма, илмий тадқиқотлар ва (ёки)
тажриба конструкторлик ишланмалари учун харажатлар, махсус иқтисодий
зона иштирокчиларига бериладиган имтиёзлар, ҳамда асосий воситаларга
нисбатан амортизация ставкаларининг оширилиши, ўтган даврлар кўрилган
зарарларни келгуси даврларда чегириладиган харажатларга киритиш
тартибининг
ўзгартирилиши
шаклидаги
енгилликлар
шулар
жумласидандир
Юқорида санаб ўтилган енгилликлар асосан йирик лойиҳаларни амалга
ошириш учун етарли капиталга эга бизнес субъеклари учун кўпроқ имконият
яратади. Аммо, умумбелгиланган солиқ режимига ўтишнинг чегаравий
миқдори сифатида 1 млрд. сўмлик жами даромад меъзонининг белгиланиши,
даромадлари эндигина чегаравий миқдордан ўтган кичик бизнес субъектлари
йирик инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда чекланганлиги уларни
солиқ имтиёзларидан тўлақонли фойдаланиш имкониятини ҳам чеклаб
қўяди.
Шу сабабдан, ушбу инструментларнинг қай даражада самарадорлигини
баҳолаш ва хорижий мамлакатларнинг энг илғор тажрибасидан келиб чиқиб,
КДС механизмидаги мавжуд бўшлиқларни бартараф этишга қаратилган
қўшимча инструментларни ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш солиқ
сиёсати олдида турган долзарб масала ҳисобланади
Бунда биринчи навбатда КДС механизми ўзининг инвестицияларни
4
Turayev, A. A., & Xamidova, P. A. (2023). The economic essence of the corporate income tax and its role in
budget revenues. New Journal of Business and Management, 5(2), 12–17.
5
Niyazmetov, I. (2020). Causes of taxation system’s inefficiency: Evidence from Uzbekistan. International
Journal of Management Science and Business Administration, 6(2), 28–36.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
14
рағбатлантириш борасидаги ролининг амалдаги ҳолатини баҳолаш
муаммонинг умумий ҳолати тўғрисида тасаввурга эга бўлиш имкониятини
беради.
Таҳлилни амалга ошириш учун 2000-2023 йиллар оралиғида амал
қилган КДС механизмини доирасида ҳақиқатда келиб тушган фойда солиғи
тушумларининг киритилган инвестиция ҳажмига таъсирини эмпирик
жиҳатдан баҳолаймиз.
Назарий моделнинг асосий хулосасини оддий эмпирик синовдан
ўтказиш мақсадида қуйидаги икки гипотезани илгари сурамиз:
H
1
– КДСнинг юқори юки узоқ муддатда инвестиция ҳажмига салбий
таъсир кўрсатади.
Таҳлил учун инвестиция ҳажми кўрсаткичи сифатида асосий
капиталнинг ялпи жамғарилиши асосий ўзгарувчи сифатида танланди. Бунда
ялпи капитал шаклланиши (илгари ялпи ички инвестициялар деб номланган)
иқтисодиётнинг асосий фондларига қўшилган харажатлар ва товар-моддий
захираларидаги соф ўзгаришлардан иборат. Статистика агентлиги
маълумотларидан фойдаланилди.
КДС механизмининг узоқ ва қисқа муддатли таъсирини баҳолаш учун
фойда солиғи тушуми асосий кўрсаткич сифатида танланди. Солиқ қўмитаси
маълумотларидан фойдаланилди. Асосий детерминант сифатида фойда
солиғи тушумининг жами солиқ юкидаги улушини танланишига сабаб у бир
вақтнинг ўзида солиқ юки ҳамда КДС механизмидаги ислоҳотлар пакетининг
таъсирини акс эттириш имконини беради
Юқоридаги гипотезаларни тасдиқлаш мақсадида эконометрик таҳлилни
амалга оширамиз. Ушбу эмпирик таҳлилда ўрнатган гипотезаларимиздан
келиб чиқиб қуйидаги модел асосида регрессион таҳлил амалга ошриамиз:
𝐺𝐶𝐹
𝑖,𝑡
= ∑
𝑎
𝑗
× 𝑇
𝑖,𝑡−𝑗
+ 𝜀
𝑖,𝑡
5
𝑗=0
6
Rasulov, A. F., & Voronin, S. A. (2020). Reform of taxation in the Republic of Uzbekistan: New risks and new
opportunities. Scientific Bulletin of the National Technical University, 89(1), 54–62.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
15
бу ерда
GCF
𝑖
,
𝑡
-
i
мамлакатнинг
t
йилдаги асосий капиталнинг ялпи
жамғарилишининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши; T
𝑖
,
𝑡
-
i
мамлакатнинг
t
йилдаги фойда солиғи тушумининг жами солиқ тушумидаги улуши.
Бунда,
𝛼
𝑗
− коеффициентлари
T
𝑖
,
𝑡
нинг
GCF
𝑖
,
𝑡
га таъсирини кўрсатади.
Эмпирик таҳлилни амалга оширишда биз ҳар бир мамлакатга хос бўлган
кузатилмайдиган ҳетероженликни қамраб оладиган “вақт қаторлари” (Time
series) моделидан фойдаланамиз.
1-расм. Таҳлил маълумотларининг қиёсий таҳлили
Маълумотлардан кўриш мумкинки, ялпи капитал жамғармасиининг
(ЯКЖ) ЯИМдаги улуши 2000 йилларда 20 фоизни ташкил қилган бўлса, 2023
йилга келиб, унинг улуши 40 фоиздан ортиқ бўлган. Фойда солиғи ҳам ушбу
даврларда ўсиш тенденциясига эга бўлиб, 2000 йилларда 13 фоизни ташкил
этган бўлса, 2023 йилда 25 фоизни ташкил этган. Аммо, иқтисодий ўсиш
кўрсаткичлари таҳлили унинг ушбу давр оралиғида катта ўсиш суръатига эга
бўлмаганлигини кўрсатди. Хусусан, 2000 йилларда 4-5 фоизни ташкил этган
бўлса, 2023 йилда ўртача 5-6 фоиз орасида эканлигини кўришимиз мумкин.
Буни сўнги йилларда жисмоний капитал кўпайган бўлсада, фойдага нисбатан
юқори солиқ юки ишлаб чиқаришнинг мос равишда кенгайишини
7
Муаллиф томонидан тайёрланди.
-
10,0
20,0
30,0
40,0
50,0
60,0
ЯКЖ ЯИМдаги улуши
ЯИМ ўсиш суръати
Фойда солиғи тушумининг улуши
Яширин иқтисодиёт
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
16
чеклинишига сабаб бўлаётганлиги билан изоҳлаш мумкин.
Фойда солиқ тушумлари даражасининг юқоридаги кўрсаткичларга
таъсирини баҳолаш учун амалга оширилган регрессион таҳлил натижалари
қуйидагиларни кўрсатди.
1-жадвал
Регрессион таҳлил натижалари
Ўзгарувчилар
Тенг: 2.1
GCF
𝑖
,
𝑡
коэфф.
стрд. хатолик
T
𝑡
0.599***
(0.165)
T
𝑡
-1
0.525**
(0.201)
T
𝑡
-2
0.355
(0.270)
T
𝑡
-3
-0.195
(0.311)
T
𝑡
-4
-0.229*
(0.440)
T
𝑡
-5
-1.188**
(0.484)
Константа (α
j
)
28.076***
(2.788)
R
2
0.790
F-тест
7.56***
Статистик тестлар
Кузатувлар сони
24
*** - аҳамиятлилик даражаси p<0.01 (99%) ни англатади.
** - аҳамиятлилик даражаси p<0.05 (95%) ни англатади.
* - аҳамиятлилик даражаси p<0.1 (90%) ни англатади
Амалга оширилган эконометрик таҳлил натижалари юқорида
белгилаган гипотезаларни тасдиқлаганини кўриш мумкин. Фойда солиғи
тушумининг даражасининг (
T
𝑖
,
𝑡
) ялпи капитал жамғарилишига (
GCF
𝑖
,
𝑡
)
таъсирининг эконометрик таҳлили фойда солиғи тушумларинидаги ўсиш
ислоҳотлар биринчи ва иккинчи йилларида ички инвестицияларга ижобий
8
Муаллиф томонидан тайёорланди
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
17
таъсир қилишини кўрсатди (2.3-жадвал Тенг: 2.1-га қаранг). Хусусан, фойда
солиғининг жами солиқ тушумларидаги улушининг (
T
𝑖
,
𝑡
) жорий даражаси
статистик жиҳатдан 99% фоизда аҳамиятли таъсирга эга эканлиги ва фойда
солиғи улушининг 1 фоизга ошиши ялпи капитал жамғарилишининг
ЯИМдаги улушини (
GCF
𝑖
,
𝑡
) 0.599 фоизга ошишини кўрсатди.
Фойда солиғининг жами солиқ тушумларидаги улушининг (
T
𝑖
,
𝑡
-1
) бир
йилга кечиктирилган даражаси ҳам ялпи капитал жамғарилишининг
ЯИМдаги улуши (
GCF
𝑖
,
𝑡
) билан ижобий алоқадорлик ишорасини кўрсатди.
Статистик аҳамиятлилик даражаси 95 фоиз бўлиб, ихтиёрий ўзгарувчининг
бир фоизга ошиши 0.525 фоизга ошишини кўрсатди.
Фойда солиғининг жами солиқ тушумларидаги улушининг икки йилга
(
T
𝑖
,
𝑡
-2
) ва уч йилга (
T
𝑖
,
𝑡
-3
) кечиктирилган даражаси мос равишда ижобий ва
салбий ишораларга эга. Аммо статистик жиҳатдан аҳамияятлилик даражаси
қабул қилиниши мумкин бўлган чегаралардан паст эканлиги аниқланди.
Фойда солиғининг жами солиқ тушумларидаги улушининг тўрт йилга
(
T
𝑖
,
𝑡
-4
) ва беш йилга (
T
𝑖
,
𝑡
-5
) кечиктирилган даражаси тобе ўзгарувчи (GCF
𝑖
,
𝑡
)
билан салбий алоқадорликда эканлигини кўрсатди.
Хусусан, ихтиёрий ўзгарувчининг тўрт йилга (
T
𝑖
,
𝑡
-4
) ва беш йилга (
T
𝑖
,
𝑡
-5
)
кечиктирилган даражаси мос равишда статистик жиҳатдан 95 ва 90 фоиз
аҳамиятлилик даражасини кўрсатган бўлиб, ихтиёрий ўзгарувчининг бир
фоизга ошиши мос равишда тобе ўзгарувчининг 0.229 ва 1.188 фоизга
камайишини кўрсатди.
Вақт ўтиши билан юзага келадиган бу қарама-қарши алоқадорликни
қуйидагича изоҳлаш мумкин. Биринчи навбатда ички инвестициялар давлат
ва хусусий секторлар томонидан киритилишини инобатга олсак, фойда
солиғининг жами солиқ тушумларидаги улушини кўпайишига олиб
келадиган ислоҳотлар дастлаб давлат томонидан инфраструктура ва бошқа
йўналишларда инвестицияларнинг ошишига олиб келади. Бу ўз навбатида
мамлакат миқёсида ялпи капитал жамғарилишининг ошишига олиб келади.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
18
Аммо, узоқ муддатда бу солиқ юки хусусий секторнинг инвестиция
қарорларинин чеклаш орқали ялпи капитал жамғарилишининг камайиб
кетишига олиб келиши мумкуин.
Шу сабабдан, илмий-назарий адабиётлар КДС механизмини фискал
аҳамиятидан кўра унинг инвестицияларни рағбатлантиришга йўналтириш
зарурлиги такидланади.
Юқоридаги эмпирик таҳлил натижаларидан хулоса қилиш мумкинки,
амалда бўлиб келган КДС механизми кўпроқ фискал йўналганлиги унинг
иқтисодиётдаги энг муҳим ҳисобланган бошқа икки функциясини, хусусан,
инвестицияларни
рағбатлантириш
ва
яширин
иқтисодиётни
қисқартиришдаги қобилиятини чеклаб қўйилишига олиб келмоқда.
ХУЛОСА
Тадқиқотлар натижасида Ўзбекистонда амалда бўлиб келаётган фойда
солиғи механизмидаги асосий муаммолар юридик шахс бўлган бизнес
субъектларини солиққа тортишда бир вақтнинг ўзида иккита тартибнинг
мавжудлиги бир қатор бўшлиқларни келтириб чиқарётганлиги ҳамда солиқ
ставкаснинг даражаси ва тузилмаси фойда солиғи механизмининг
иқтисодиётдаги барча функциясини самарали амалга оширишга тўсқинлик
қилаётганлиги аниқланди.
Таҳлиллар фойда солиғи механизмини такомиллаштиришда биринчи
навбатда солиққа тортишнинг оптимал бўлган ягона тартибини белгилаш,
солиқ ставкаларини оптималлаштириш, кичик бизнес субъектлари мақомини
аниқлашнинг жаҳон тажрибасидан келиб чиқиб мақбул меъзонлари ва
чегарасини ишлаб чиқиш зарурлигини кўрсатди.
АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. S. Gechert & P. Heimberger. Do corporate tax cuts boost economic growth?
European
Economic
Review,
Volume
147,
2022.
URL:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014292122000885
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
19
2. Avi-Yonah R.S. Corporate Taxation in the United States: A Primer. University
of Michigan Law School, Public Law and Legal Theory Research Paper Series,
Research Paper No. 33 (2019).
3. Zaripov, K. B. (2023).
Profit tax in Uzbekistan
. American Journal of Business
Management, Economics and Banking, 3(6), 35–39.
4. Turayev, A. A., & Xamidova, P. A. (2023).
The economic essence of the
corporate income tax and its role in budget revenues
. New Journal of Business and
Management, 5(2), 12–17.
5. Niyazmetov, I. (2020).
Causes of taxation system’s inefficiency: Evidence from
Uzbekistan
. International Journal of Management Science and Business
Administration, 6(2), 28–36.
6. Rasulov, A. F., & Voronin, S. A. (2020).
Reform of taxation in the Republic of
Uzbekistan: New risks and new opportunities
. Scientific Bulletin of the National
Technical University, 89(1), 54–62.
