Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
3
O'SMIRLAR ORASIDA AGRESSIV XULQNING OLDINI OLISHDA
TA'LIM VA PEDAGOGIK YONDOSHUVLARNING AHAMIYATI
Nishanbayeva Odina Xikmatillayevna
Xalqaro Nordik Universiteti
Pedagogika va Psixologiya yo‘nalishi
2-kurs magistranti
Annotatsiya: Ushbu maqola o'smirlar orasida agressiv xulq-atvorning oldini
olishda ta'lim muassasalari va pedagogik yondoshuvlarning muhim rolini
o'rganadi. Maqolada agressiyaning psixologik va ijtimoiy omillari tahlil qilinadi
hamda o'smirlarning agressiv xatti-harakatlarini kamaytirishga qaratilgan
samarali ta'limiy strategiyalar va pedagogik usullar ko'rib chiqiladi. Maktab
muhitida ijobiy munosabatlarni shakllantirish, empatiya ko'nikmalarini
rivojlantirish, nizolarni konstruktiv hal etishga o'rgatish, xulq-atvor qoidalarini
aniq belgilash va ularga rioya qilishni ta'minlash, shuningdek, ota-onalar bilan
hamkorlikning ahamiyati alohida ta'kidlanadi. Maqola o'smirlar orasida
agressiyaning oldini olish bo'yicha amaliy tavsiyalar va pedagogik amaliyotlar
uchun yo'nalishlar beradi.
Kalit so’zlar : O'smirlar, agressiv xulq, oldini olish, ta'lim, pedagogik
yondoshuvlar, empatiya, nizolarni hal etish, maktab muhiti, xulq-atvor qoidalari,
ota-onalar bilan hamkorlik.
ЗНАЧЕНИЕ ОБРАЗОВАНИЯ И ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
ПОДХОДОВ В ПРОФИЛАКТИКЕ АГРЕССИВНОГО ПОВЕДЕНИЯ
СРЕДИ ПОДРОСТКОВ
Аннотатция: Данная
статья
исследует
важную
роль
образовательных учреждений и педагогических подходов в профилактике
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
4
агрессивного поведения среди подростков. В статье анализируются
психологические
и
социальные
факторы
агрессии,
а
также
рассматриваются
эффективные
образовательные
стратегии
и
педагогические методы, направленные на снижение агрессивных действий
подростков. Особое внимание уделяется формированию позитивных
отношений в школьной среде, развитию навыков эмпатии, обучению
конструктивному разрешению конфликтов, четкому определению правил
поведения и обеспечению их соблюдения, а также важности
сотрудничества с родителями. Статья предлагает практические
рекомендации и направления для педагогической практики в области
профилактики агрессии среди подростков.
Ключевые слова: учебно-познавательная деятельность, методика,
развитие, общеобразовательная школа, учащиеся, английский язык,
познавательные процессы, интерактивные методы, когнитивные
способности.
THE SIGNIFICANCE OF EDUCATION AND PEDAGOGICAL
APPROACHES IN PREVENTING AGGRESSIVE BEHAVIOR AMONG
ADOLESCENTS
Annatation : This article explores the crucial role of educational institutions
and pedagogical approaches in the prevention of aggressive behavior among
adolescents. The paper analyzes the psychological and social factors of aggression
and examines effective educational strategies and pedagogical methods aimed at
reducing aggressive actions in teenagers. Special attention is paid to fostering
positive relationships in the school environment, developing empathy skills,
teaching constructive conflict resolution, clearly defining behavioral rules and
ensuring their adherence, as well as the importance of collaboration with parents.
The article offers practical recommendations and directions for pedagogical
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
5
practice in the field of aggression prevention among adolescents.
Keywords: Adolescents, aggressive behavior, prevention, education,
pedagogical approaches, empathy, conflict resolution, school environment,
behavioral rules, collaboration with parents.
KIRISH.
O'zbekiston Respublikasida yosh avlodning har tomonlama
rivojlanishi, ularning intellektual salohiyatini oshirish va zamonaviy bilimlar bilan
qurollantirish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu
borada qabul qilingan O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ta'lim-tarbiya
tizimini yanada takomillashtirish bo'yicha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PF-60-son
Farmoni (2022-yil 28-yanvar) va "2022–2026-yillarga mo'ljallangan Yangi
O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to'g'risida"gi PF-60-son Farmonida
belgilangan vazifalar
ta'lim tizimida tub islohotlarni amalga oshirish, o'quv
jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish va o'quvchilarning
mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Ayniqsa, o'sib
kelayotgan yosh avlodning ma'naviy-axloqiy tarbiyasi, ularni turli xil salbiy
ta'sirlardan himoya qilish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O'smirlik davri
shaxsning shakllanishida muhim bosqich bo'lib, bu davrda yuzaga keladigan
xulqiy buzilishlar, jumladan, agressiv xatti-harakatlar kelajakda jiddiy ijtimoiy
muammolarga olib kelishi mumkin. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining
"Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirishga doir qo'shimcha
chora-tadbirlar to'g'risida"gi PF-5975-son Farmoni (2020-yil 9-yanvar) va
"Voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklar profilaktikasi
tizimini takomillashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PQ-
4234-son Qarori (2019-yil 10-aprel)
kabi hujjatlar ham yoshlar o'rtasida
huquqbuzarliklarning oldini olish, ularning ijtimoiy moslashuvini ta'minlash va
salbiy illatlardan himoya qilishga qaratilgan muhim qadamlardir. Shu nuqtai
1
moiti.uz
2
Lez.uz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
6
nazardan,
o'smirlar
orasida
agressiv
xulqning
oldini
olishda
ta'lim
muassasalarining va pedagogik yondoshuvlarning roli beqiyosdir. Maktablar
nafaqat bilim berish maskani, balki o'quvchilarning shaxsiy fazilatlarini
rivojlantirish, ularda empatiya, o'zaro hurmat, tolerantlik kabi ijobiy xislatlarni
shakllantirish markaziga aylanishi zarur. O'quv jarayoniga zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni joriy etish, interaktiv metodlardan foydalanish, o'quvchilarni
mustaqil fikrlashga undash, ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish orqali
o'smirlarning o'zini o'zi boshqarish, emotsional intellektini oshirish va nizolarni
konstruktiv hal etish ko'nikmalarini shakllantirish mumkin.
Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasi Prezidentining ta'lim sohasidagi
islohotlari va yosh avlodning har tomonlama rivojlanishiga qaratilgan davlat
siyosatining ustuvorligini hisobga olgan holda, umumta'lim maktablarida o'smirlar
orasida agressiv xulqning oldini olishda ta'lim va pedagogik yondoshuvlarning
ahamiyatini tahlil qiladi. Maqolada o'quvchilarda ijobiy xulq-atvorni
shakllantirishga qaratilgan samarali pedagogik strategiyalar va amaliy tavsiyalar
keltiriladi.
Magistratura mutaxassisligi ikkinchi bosqich talabalarining stajirovkaini
to‘g‘ri tashkil qilish bo‘lajak yosh mutaxassislarni real ishlab chiqarish
sharoitlariga, ilmiy-tadqiqot va ilmiy-pedagogik faoliyatga tayyorlashning muhim
shartlaridan biri hisoblanadi. Shu boisdan men Nishanbayeva Odina
Xikmatillayevna Xalqaro Nordik Unversiteti talabasi o’z bilim ko’nikma va
malakalarimni amalyotda qo’llash va ilmiy - pedagogik faloiyatimga tayyorgarlik
ko’rish, uni amalga oshirish, o’quv- metodik ishlarni tahlil qilish, natijalarni
baholash
bo’yicha
ilmiy-
amaliy
ishlar
oilb
borish
maqsadida “
Inson” ijtimoiy xizmatlar markazida stajirovka
o‘tadim. Haftaning birinchi
kuni ijtimoiy xizmatlar markaziga yetib borim va maktab direktori
Sh..Abduganiyev
uchrashildim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
7
Stajirovka davomida ilmiy ish mavzusidan kelibchiqqan holda mavzuga oid
nazariy ma’lumotlaro‘rganildi. Xorij va O‘zbekistonda shu mavzuyuzasidan tadqi
qot olib borgan olimlar haqidama’lumotlar to‘plandim. Inson ijtimoiy hizmatlar
markazi psixologlar guruhi bosh mutaxassisining lavozim yoriqnomasi bilan
tanishib chiqtim . Va direktor tamonidan menga fikr almashish uchun Shoxaziz Nurmatov
biriktirildi . Agressivlikni aniqlash uchun Bassa-Darkin metodikasidan foydalandim .
Bu mavzu boyicha ilmiy ish olib borgan olimlar quyda keltirilgan:
1).
Albert Bandura:
Ijtimoiy o'rganish nazariyasining asoschisi.
Banduraning fikricha, bolalar va o'smirlar agressiv xulqni kuzatish va taqlid
qilish orqali o'rganadilar. Kattalar va tengdoshlarning xatti-harakatlarini
kuzatish, ayniqsa, agar bu xatti-harakatlar mukofotlansa, agressiv xulqning
shakllanishida muhim rol o'ynaydi. Ta'lim jarayonida ijobiy xulq namunalari
ko'rsatish va agressiyani rag'batlantirmaslik muhim ahamiyatga ega.
2)L.S. Vigotskiy
(Л.С. Выготский):
Kognitiv
rivojlanishning
sotsiokultural nazariyasining asoschisi sifatida, Vigotskiyning "yaqin
rivojlanish zonasi" (Зона ближайшего развития - ЗБР) tushunchasi
o'smirlarning ijtimoiy muhit va o'qituvchilar yordamida agressiv xulqni
bartaraf etish va ijobiy xatti-harakatlarni o'rganishdagi ahamiyatini tushunish
uchun muhimdir.
3)
Kenneth Dodge:
Ijtimoiy axborotni qayta ishlash nazariyasining yetakchi
vakili. Dodge o'smirlarning ijtimoiy signallarni qanday qabul qilishlari va talqin
qilishlari ularning xulq-atvoriga ta'sir qilishini ta'kidlaydi. Agressiv o'smirlar
ko'pincha ijtimoiy signallarni dushmanona deb talqin qilishga moyil bo'ladilar va
shunga mos ravishda javob qaytaradilar. Ta'lim orqali o'smirlarga ijtimoiy
signallarni to'g'ri talqin qilish va muqobil javob variantlarini o'rganishga yordam
berish agressiyaning oldini olishda muhimdir.
4)
Carol Gilligan:
Axloqiy rivojlanish sohasidagi tadqiqotlari bilan
tanilgan. Gilligan erkaklar va ayollar o'rtasidagi axloqiy qarashlardagi farqlarni
o'rgangan va "g'amxo'rlik etikasi" tushunchasini ilgari surgan. Ta'lim jarayonida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
8
o'smirlarda g'amxo'rlik, empatiya va boshqalarga nisbatan mas'uliyat tuyg'ularini
rivojlantirish agressiv xulqning oldini olishga yordam beradi.
5)
Ron Slaby:
Agressiya, zo'ravonlik va ijtimoiy rivojlanish bo'yicha
mutaxassis. Slabyning tadqiqotlari o'smirlar agressiyasining turli shakllari va
ularning sabablarini o'rganadi. Uning ishlari agressiyaning oldini olish uchun
maktablarda ijtimoiy-emotsional o'rganish dasturlarini joriy etishning
muhimligini ta'kidlaydi.
6)
A.S. Belichova (А.С. Беличева):
Ijtimoiy pedagogika sohasidagi
mutaxassis sifatida, Belichova o'smirlar o'rtasida devian xulq-atvor, shu jumladan
agressiya profilaktikasi bo'yicha tadqiqotlar olib borgan. Uning ishlari ijtimoiy
muhitning o'smir shaxsiyatiga ta'sirini o'rganadi.
7)
D.I. Feldshteyn (Д.И. Фельдштейн):
O'smir psixologiyasi bo'yicha
taniqli olim. U o'smirlik davrining psixologik xususiyatlari, shu jumladan,
agressiya namoyon bo'lishining sabablari va oldini olish yo'llarini o'rgangan.
Xulosa.
Bugungi kunda o'smirlar orasida agressiv xulqning oldini olish
dolzarb ijtimoiy-pedagogik muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Ushbu mavzuni
o'rganishga bag'ishlangan ilmiy tadqiqotlar ta'lim muassasalari va pedagogik
yondoshuvlarning bu jarayonda muhim o'rin tutishini ko'rsatadi.
Olib borilgan tahlillar shuni ko'rsatadiki, o'smirlar agressiyasining ildizlari
nafaqat individual psixologik omillarga, balki ijtimoiy muhit, oilaviy tarbiya,
tengdoshlar ta'siri va ommaviy axborot vositalarining ta'siriga ham borib taqaladi.
Shuning uchun ham agressiv xulqning oldini olish kompleks yondashuvni talab
etadi, bunda ta'lim tizimi markaziy o'rinni egallaydi.
Ta'lim muassasalarida yaratilgan ijobiy muhit, o'quvchilarda empatiya,
o'zaro hurmat, tolerantlik kabi ijobiy fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan
pedagogik strategiyalar, nizolarni konstruktiv hal etishga o'rgatish, xulq-atvor
qoidalarini aniq belgilash va ularga rioya qilishni ta'minlash o'smirlar orasida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
9
agressiyaning kamayishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Shuningdek, taniqli olimlarning nazariyalari, jumladan Albert Banduraning
ijtimoiy o'rganish nazariyasi, Kenneth Dodge'ning ijtimoiy axborotni qayta ishlash
nazariyasi, Daniel Golemaning emotsional intellekt nazariyasi va boshqalar
o'smirlar agressiyasining mexanizmlarini tushunish va uni oldini olish bo'yicha
samarali pedagogik amaliyotlarni ishlab chiqish uchun muhim nazariy asos bo'lib
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, o'smirlar orasida agressiv xulqning oldini olishda
ta'lim va pedagogik yondoshuvlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ta'lim tizimida olib
boriladigan maqsadli, tizimli va kompleks chora-tadbirlar yosh avlodning sog'lom
va barkamol rivojlanishiga, jamiyatda tinchlik va barqarorlikning ta'minlanishiga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Bandura, A. (1977).
Social learning theory
. Prentice Hall.
2.
Dodge, K. A. (1993). Social-cognitive mechanisms in the development of
conduct disorder.
Development and Psychopathology
,
5
(1-2), 193-210.
3.
Gilligan, C. (1982).
In a different voice: Psychological theory and women's
development
. Harvard University Press.
4.
Goleman, D. (1995).
Emotional intelligence
. Bantam Books.
5.
Slaby, R. G., & Guerra, N. G. (1988). Cognitive mediators of aggression in
adolescent offenders: I. Assessment.
Developmental Psychology
,
24
(4),
580.
1
6.
Vigotskiy, L. S. (1978).
Mind in society: The development of higher
psychological processes
. Harvard University Press.
7.
Belichova, A. S. (1999).
Osnovy sotsial'noy profilaktiki deviantnogo
povedeniya
nesovershennoletnix
.
Moskva.
(Беличева,
А.
С.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
10
(1999).
Основы социальной профилактики девиантного поведения
несовершеннолетних
. Москва.)
8.
Feldshteyn, D. I. (2004).
Psixologiya vzrosleniya: strukturno-soderjatel'nye
xarakteristiki razvitiya lichnosti na rubeje detstva i yunosti
. Moskva.
(Фельдштейн, Д. И. (2004).
Психология взросления: структурно-
содержательные характеристики развития личности на рубеже
детства и юности
. Москва.)
9.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
Farmoni "Ta'lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish bo'yicha chora-
tadbirlar to'g'risida".
10.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 9-yanvardagi PF-5975-
son Farmoni "Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni
yuksaltirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida".
11.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-apreldagi PQ-4234-
son Qarori "Voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklar
profilaktikasi tizimini takomillashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar
to'g'risida".
