Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
388
YOSHLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI
ПСИХОЛОГИЯ ПОДРОСТКОВОГО ВОЗРАСТА.
PSYCHOLOGY OF ADOLESCENCE.
Andijon davlat pedagogika instituti “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
v/b dotsenti psixologiya boʻyicha falsafa doktori (PhD)
Oʻgʻilxon Vaxabova Tolibjonovna
Tojimamatova Zuxra Ikromjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti filologiya fanlari fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti yoʻnalishi 102-guruh talasi
Annotatsiya: Yoshlik davri shaxs rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib,
insonning ijtimoiy va emotsional tajribalarni o‘zlashtirishi, mustaqil fikrlash
qobiliyatining shakllanishi bilan xarakterlanadi. Ushbu maqolada yoshlik
davrining asosiy xususiyatlari, emotsional va ijtimoiy rivojlanish jarayonlari,
shaxsiy identitetning shakllanishi va yoshlikdagi psixologik muammolar tahlil
qilingan. Oila va ijtimoiy muhitning yosh shaxs rivojiga ta’siri ham atroflicha
yoritilgan.
Абстрактный : Юношеский возраст представляет собой важный
этап развития личности, характеризующийся освоением социальных и
эмоциональных
навыков
и
формированием
способности
к
самостоятельному мышлению. В данной статье проанализированы
основные особенности юношеского возраста, процессы эмоционального и
социального развития, формирование личностной идентичности и
психологические проблемы, возникающие в этот период. Также подробно
освещено влияние семьи и социального окружения на развитие юного
человека.
Abstract: Youth is a crucial stage in personality development, characterized
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
389
by the acquisition of social and emotional experiences and the formation of
independent thinking abilities. This article analyzes the key features of youth, the
processes of emotional and social development, the formation of personal identity,
and the psychological problems encountered during this period. It also highlights
the influence of family and social environment on young individuals’ development.
Kalit so‘zlar: Yoshlik psixologiyasi, emotsional rivojlanish, shaxsiy identitet,
ijtimoiy moslashuv, psixologik muammolar, oila ta’siri, yosh davri xususiyatlari.
Ключевые слова : Психология юношества, эмоциональное развитие,
личностная идентичность, социальная адаптация, психологические
проблемы, влияние семьи, особенности юношеского периода.
Keywords: Youth psychology, emotional development, personal identity,
social adaptation, psychological problems, family influence, characteristics of
adolescence.
Kirish.
Inson hayotida yoshlik davri muhim burilish nuqtasi sifatida namoyon
bo‘ladi. Bu davrda shaxsning hayotga qarashi, ijtimoiy va psixologik rivojlanishi
shakllanadi. Yoshlik – bu mustaqillik, o‘zini oqlash, hayotda o‘z o‘rnini topishga
intilish va kelajakdagi maqsadlarni belgilash davri hisoblanadi. Shu boisdan
yoshlik psixologiyasi har tomonlama o‘rganishga loyiq va zarur mavzulardan
biridir.
Yoshlik davri psixologiyasining mohiyati
Yoshlik shaxsning o‘z hayot yo‘lini topishi, qadriyatlarini shakllantirishi va
maqsad sari harakat qilish jarayonidir. Bu bosqichda inson shaxsiy va ijtimoiy
tajriba orttiradi, o‘zini jamiyatda tutish qoidalarini o‘zlashtiradi.
o‘ziga va jamiyatga nisbatan muhim savollar qo‘yadi: “Men kimman?”, “Men
qanday bo‘lishni istayman?”, “Mening jamiyatdagi o‘rnim qayerda?”. Shuning
uchun ham yoshlik psixologiyasini o‘rganish orqali shaxsiy rivojlanish
jarayonlarini chuqurroq anglash mumkin.
1
Karimov F. “Psixologiya asoslari”, Toshkent, 2019.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
390
Yoshlik davrining asosiy xususiyatlari
Yoshlik davri o‘ziga xos psixologik va emotsional jarayonlar bilan ajralib
turadi. Bu davrda insonda quyidagi xususiyatlar rivojlanadi:
Mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish qobiliyati;
Ijtimoiy identifikatsiya jarayonining kuchayishi;
Emotsional noturg‘unlik va kayfiyat o‘zgaruvchanligi;
O‘z-o‘zini baholash va o‘z qadrini anglashga intilish.
Shu bilan birga, bu davrda qiyinchiliklar va stress holatlari ham ko‘payadi.
Bu yoshdagi shaxslar ko‘pincha ijtimoiy bosim, ota-ona va jamiyat talablariga
moslashish zarurati bilan to‘qnash keladilar.
Emotsional va ijtimoiy rivojlanish
Yoshlik davrida shaxsning emotsional olami keskin o‘zgaradi. Muhabbat,
do‘stlik, ishonch kabi ijtimoiy his-tuyg‘ular kuchayadi. Yoshlar o‘zaro
munosabatlarda ko‘proq mustaqillik va samimiylikni izlaydilar. Emotsional
rivojlanish jarayonida ijobiy va salbiy tajribalar muhim rol o‘ynaydi
. O‘zaro
to‘qnashuvlar, nizolar va tushunmovchiliklar ko‘pincha ruhiy bosimlarga olib
kelishi mumkin.
Ijtimoiy rivojlanishda esa yoshlar ko‘proq tengdoshlariga tayanadilar,
ularning fikri va baholari ularga ota-onalarinikidan ham ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi.
Muvaffaqiyatli ijtimoiy adaptatsiya kelajakdagi o‘ziga bo‘lgan ishonch va shaxsiy
mustaqillikni belgilab beradi.
Shaxsiylik va identitet shakllanishi
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, yoshlik davrining
asosiy vazifasi – identitet shakllantirishdir.
Yosh insonlar o‘z hayot maqsadlarini,
kasb tanlashni, shaxsiy qadriyatlar va prinsiplarni aniqlab oladilar. Agar bu jarayon
2
Azizxo‘jayev A. “Pedagogik va yosh davri psixologiyasi”, Toshkent, 2020.
3
Zaynutdinova N.A. “Yoshlik davrida emotsional rivojlanish”, Toshkent, 2021.
4
Erikson E. “Identity: Youth and Crisis”, New York, 1968.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
391
muvaffaqiyatli kechsa, ularning hayotga nisbatan ijobiy munosabati shakllanadi va
ular mustahkam irodaga ega bo‘ladilar. Aks holda, identitet inqirozi, maqsadsizlik
va noaniqlik holatlari yuzaga keladi.
Yoshlik davridagi psixologik muammolar
Yoshlik yoshi turli qiyinchiliklar va psixologik inqirozlar bilan to‘la bo‘ladi.
Depressiya, o‘z-o‘zini past baholash, xavotir, yolg‘izlik hissi yoshlar orasida keng
tarqalgan muammolardir. Ko‘pincha bular jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, oilaviy
nizolar, shaxsiy muvaffaqiyatsizliklar natijasida paydo bo‘ladi.
yoshlar uchun psixologik yordam va maslahatlar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Oila va ijtimoiy muhitning ta’siri
Oila, maktab va ijtimoiy muhit yosh shaxs rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Qo‘llab-quvvatlovchi va mehribon muhitda o‘sgan yoshlar ko‘proq ijobiy
xususiyatlarga ega bo‘ladilar. Ota-onalarning farzandlariga nisbatan do‘stona va
ishonchli munosabati yoshlarning emotsional barqarorligiga xizmat qiladi.
Aksincha, nazorat va talabchanlikning haddan oshishi shaxsning mustaqil fikr
shakllantirishiga to‘sqinlik qiladi.
Xulosa
Yoshlik davri inson shaxsiyatining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi. Bu bosqichdagi to‘g‘ri psixologik qo‘llab-quvvatlash kelajakdagi sog‘lom,
o‘ziga ishonadigan va ijtimoiy faolligi yuqori shaxslarni tarbiyalash uchun asos
bo‘lib xizmat qiladi. Yoshlarga ko‘proq e’tibor, to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq va psixologik
yordam ko‘rsatish jamiyat taraqqiyoti uchun muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov F. “Psixologiya asoslari”, Toshkent, 2019.
2.
Azizxo‘jayev A. “Pedagogik va yosh davri psixologiyasi”, Toshkent, 2020.
3.
Zaynutdinova N.A. “Yoshlik davrida emotsional rivojlanish”, Toshkent,
2021.
4.
Erikson E. “Identity: Youth and Crisis”, New York, 1968.
5.
Axmedov M. “Psixologik rivojlanish va muammolar”, Toshkent, 2022.
5
Axmedov M. “Psixologik rivojlanish va muammolar”, Toshkent, 2022.
