Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
370
JAHON TILI
Umirziyayev Umidjon Maxamadjonovich
Farg’ona davlat universiteti, Chet tillari fakulteti, Ingliz tili amaliy kursi
kafedrasi o’qituvchisi
Kirish
Ingliz tilining butun dunyo bo‘ylab tarqalishi Amerikalar, Osiyo va
Antipodlarga qilingan kashshof sayohatlar bilan boshlangan, 19-asrda Afrikada va
Janubiy Tinch okeani hududlarida mustamlakachilik rivojlanishi bilan davom
etgan va 20-asrda ko‘plab yangi mustaqil davlatlar tomonidan rasmiy yoki yarim
rasmiy til sifatida qabul qilinishi bilan sezilarli darajada yangi bosqichga
ko‘tarilgan. Bugungi kunda ingliz tili 75 dan ortiq hududlarda hukmron yoki
rasmiy til sifatida tan olingan bo‘lib, u barcha qit’alarda va uchta yirik okeanda –
Atlantika (masalan, Sent-Helena), Hind (masalan, Seyshel orollari) va Tinch
okeani (masalan, Gavayi)da mavjud. Ingliz tilining boshqa mamlakatlardagi,
ayniqsa, biznes, ta’lim va siyosiy sohalardagi roli tobora ortib bormoqda. Ingliz
tilining “jahon tili” degan atama bilan atalishiga asos bo‘ladigan narsa aynan uning
shu darajada keng tarqalganligidir.
Asosiy qism
Hozirgi kunda ingliz tilining jahondagi mavqei asosan ikki omil bilan bog‘liq:
19-asr oxiriga kelib avjiga chiqqan Britaniya mustamlakachilik kuchining
kengayishi va 20-asrda AQShning yetakchi iqtisodiy kuch sifatida maydonga
chiqishi. Bugungi kunda ingliz tilining mavqeini aynan ikkinchi omil – AQShning
kuchi tushuntirib beradi (bu esa, tarixiy til ustunligini yo‘qotganini yoqtirmaydigan
ba’zi britaniyaliklarni xafa qiladi). AQShda ingliz tilini ona tili sifatida
so‘zlovchilar (EMT – English Mother Tongue) soni bu borada ikkinchi o‘rinda
turuvchi davlat – Buyuk Britaniyadagilardan deyarli to‘rt baravar ko‘p. Ushbu ikki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
371
davlat dunyo bo‘yicha barcha EMT so‘zlovchilarning 70 foizini tashkil etadi (kreol
tillari bundan mustasno). Bunday ustunlik, siyosiy va iqtisodiy tayanchlari bilan,
amerikaliklarga ingliz tilining kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishini nazorat qilish
imkonini berdi. Biroq bugungi kunda bu ikkala davlatdagi ona tilida so‘zlovchilar
soni ham ingliz tilini chet tili sifatida o‘rganuvchilar soni oldida kichik ko‘rinadi.
Shuncha ko‘p siyosiy va madaniy tarixlarni hisobga olgan holda, ingliz tili
bilan bog‘liq ijtimoiy funksiyalar doirasi haqida aniq umumlashmalar qilish qiyin.
Til tuzilmasi haqida umumiy fikr bildirish esa nisbatan osonroq. Muammo, asosan,
ingliz tili birinchi til bo‘lgan mamlakatlarda emas — bu yerda u barcha
kommunikativ vaziyatlar uchun tabiiy tarzda ishlatiladi. Muammo ingliz tili
ikkinchi yoki chet tili sifatida ishlatiladigan mamlakatlarda yuzaga chiqadi, chunki
bu hollarda uning roli ko‘pincha tabiiy til taraqqiyoti emas, balki ongli ravishda
olib borilgan til siyosati orqali belgilangan bo‘ladi.
Sosiolingvistik umumlashtirish ayniqsa ingliz tili bir vaqtning o‘zida birinchi
va ikkinchi til sifatida qo‘llaniladigan mamlakatlarda (masalan, Kanada), yoki
tillararo aloqa tarixi til ziddiyatlariga olib kelgan mamlakatlarda (masalan,
Hindiston) katta muammo tug‘diradi.
Agar ingliz tili sizning ona tilingiz bo‘lmasa, nega uni o‘rganishingiz kerak
yoki nima uchun uni mamlakatingizda alohida maqomda tan olishingiz lozim? Bu
savolga yetti xil javob beriladi.
Tarixiy sabablarga ko‘ra
Britaniya yoki Amerika imperiyalarining merosi tufayli mamlakatdagi asosiy
institutlar o‘z faoliyatini ingliz tilida olib borishi mumkin. Bular qatoriga
boshqaruv organlari (masalan, parlament), hukumat idoralari, davlat xizmati
(kamida yuqori lavozimlarda), sud tizimi, milliy diniy tashkilotlar, maktablar va
oliy ta’lim muassasalari, shuningdek, ularning tegishli nashrlari (darsliklar,
yig‘ilish bayonnomalari, hujjatlar va boshqalar) kiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
372
Ichki siyosiy sabablarga ko‘ra
Biror mamlakatda imperiyaviy o‘tmish bo‘lgan-bo‘lmaganidan qat’i nazar,
ingliz tili turli etnik guruhlar o‘rtasida neytral aloqa vositasi sifatida muhim rol
o‘ynashi mumkin. Ingliz tilining o‘ziga xos mahalliy lahjasi esa milliy birlik yoki
shakllanib kelayotgan davlat ramziga aylanishi mumkin. Ingliz tilining
gazetalarda, radioda yoki televideniyeda qo‘llanilishi bu jarayonga yana bir
o‘lcham qo‘shadi.
Tashqi iqtisodiy sabablarga ko‘ra
AQShning iqtisodiy jihatdan yetakchi mavqei xalqaro biznes va savdo uchun
kuchli tortish kuchi hisoblanadi, shu bois xalqaro bozorga chiqishni istagan
tashkilotlar ingliz tilida ishlashga katta bosim ostida bo‘ladi. Turizm va reklama
sohalari ayniqsa ingliz tiliga kuchli bog‘liq, biroq har qanday ko‘p millatli
kompaniya yirik ingliz tilida so‘zlashuvchi davlatlarda o‘z ofislarini ochishga
intiladi.
Amaliy sabablarga ko‘ra
Ingliz tili xalqaro havo harakati nazorati tili hisoblanadi va hozirda u xalqaro
dengizchilik, politsiya va favqulodda xizmatlar sohalarida ham o‘z o‘rnini tobora
mustahkamlab bormoqda. U xalqaro biznes va ilmiy konferensiyalarning asosiy
tili, hamda xalqaro turizmning yetakchi tili hisoblanadi.
Intellektual sabablarga ko‘ra
Dunyodagi ilmiy, texnologik va akademik axborotlarning katta qismi ingliz
tilida ifodalanadi, hatto elektron ma’lumot izlash tizimlarida saqlanayotgan barcha
ma’lumotlarning 80 foizdan ortig‘i ingliz tilidadir. Bu holat G‘arbiy Yevropaning
falsafiy, madaniy, diniy va adabiy tarixiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki inglizcha
tarjimalar orqali kirish imkoniyati bilan chambarchas bog‘liq. Dunyoning ko‘plab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
373
hududlarida odamlar Gyote yoki Dante kabi mualliflar bilan aynan ingliz tili orqali
tanishish imkoniga ega. Lotin tili ham o‘tmishda, ming yildan ortiq vaqt davomida,
G‘arbiy Yevropada shunga o‘xshash rol o‘ynagan.
Ko‘ngilochar sabablarga ko‘ra
Ingliz tili ommabop musiqa tilidir va ommaviy madaniyat hamda unga
bog‘liq reklamalarga chuqur singib ketgan. Shuningdek, u sun’iy yo‘ldosh orqali
efirga uzatiladigan teleko‘rsatuvlar, uy kompyuterlari va videoo‘yinlarning asosiy
tili hisoblanadi. Ingliz tili, shu bilan birga, pornografiya va giyohvandlik kabi
xalqaro miqyosdagi noqonuniy faoliyatlarda ham asosiy til sifatida ishlatiladi.
Noto‘g‘ri sabablarga ko‘ra
Ba’zida ingliz tili butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan tilga aylanganining
sababi, go‘yoki uning o‘ziga xos til xususiyatlaridadir, deb o‘ylashadi.
Ba’zi odamlar ingliz tili boshqalarga nisbatan mantiqan to‘g‘riroq, chiroyliroq,
talaffuzi yengilroq, grammatik tuzilmasi soddaroq yoki so‘z boyligi ko‘proq deb
da’vo qilishadi. Bunday fikrlar, aslida, o‘ylamay aytilgan millatchilik yoki
soddadil tilshunoslik qarashlaridan kelib chiqadi: turli tillarni bir-biri bilan
taqqoslab, ularning mantiqiyligi yoki go‘zalligi bo‘yicha ob’yektiv mezonlar
mavjud emas. Fonetik, grammatik yoki leksik murakkablik kabi masalalar hech
qachon oddiy javobga ega bo‘lmaydi. Masalan, ingliz tilida ko‘p hollarda
so‘zlarning yasalish shakllari – infleksiyalari ko‘p emas (aksariyat odamlar ingliz
tilini grammatik jihatdan “oddiy” deb aynan shunga asoslanib aytishadi), ammo u
juda murakkab sintaksisga ega. So‘z yasalish shakllarining ko‘pligi yoki kamligi
tilning dunyo miqyosida tarqalishiga unchalik ta’sir qilmaydi (buni lotin tilining
tarixiy muvaffaqiyatidan ham ko‘rish mumkin). Tillar dunyo miqyosida obro‘
qozonishi yoki yo‘qotishi ko‘plab omillarga — siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, diniy,
adabiy — bog‘liq bo‘ladi, lekin tilning lingvistik xususiyatlari bu ro‘yxatda
yetakchi o‘rinda turmaydi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
374
Uchta doira
Ingliz tilining butun dunyo bo‘ylab tarqalishini uchta konsentrik (bir-birini
o‘rab olgan) doira orqali tasvirlash mumkin. Bu doiralar tilning qanday tarzda
o‘zlashtirilgani va hozirda qanday ishlatilayotganini ifodalaydi.
•
Ichki doira (inner circle)
— bu ingliz tilining an’anaviy asoslari
bo‘lgan hududlarni anglatadi, ya’ni bu yerda ingliz tili asosiy (ona) til
hisoblanadi: AQSh, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Kanada, Avstraliya va
Yangi Zelandiya.
•
Tashqi yoki kengaygan doira (outer/extended circle)
— bu ingliz
tili ona tili bo‘lmagan hududlarda, tarixan ingliz tili tarqalgan ilk
bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Bu mamlakatlarda ingliz tili asosiy
institutlarning bir qismiga aylangan va ko‘p tillilik sharoitida muhim
"ikkinchi til" rolini o‘ynaydi: masalan, Singapur, Hindiston, Malavi va yana
50 dan ortiq hududlar.
•
Kengayib borayotgan doira (expanding circle)
— bu doira ingliz
tilining xalqaro til sifatidagi ahamiyatini tan olgan, ammo ichki doira
davlatlarining mustamlakachilik tarixiga ega bo‘lmagan yoki ingliz tiliga til
siyosatida alohida maqom bermagan davlatlarni qamrab oladi. Bugungi
kunda bu doirani "kengaygan" deb atash mumkin. Bu hududlarda ingliz tili
chet tili sifatida o‘qitiladi.
Xulosa
Har qanday lingvistik model singari, bu farqlashlar ham mutlaq emas. Ba’zi
mamlakatlar (masalan, Janubiy Afrika, Malayziya) sosiolingvistik jihatdan
ikkinchi va chet til xususiyatlarining aralashmasini namoyon etadi. Ba’zilar
(masalan, Tanzaniya) mustaqillikka erishgach, til siyosatini o‘zgartirgan va ingliz
tiliga endi rasmiy maqom bermaydi. Yana ba’zilar (masalan, Papua-Yangi
Gvineya, Nigeriya) ingliz tilining birinchi yoki chet tili sifatidagi maqomi aniq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
375
bo‘lmagan turlardan foydalanadi.
Ushbu modelning ahamiyati — "jahon ingliz tili" tushunchasi bilan bog‘liq
turli tarixiy va ijtimoiy masalalarga e’tibor qaratishidadir. Shuningdek, agar bu
doiralar bo‘yicha aholi soni ko‘rsatilgan to‘liq ro‘yxatlar tuzilsa, ingliz tilining
o‘sish tendensiyalarini ham aniqlash imkonini beradi. (Manba: B. B. Kachru, 1985-
yil.)
Adabiyotlar
1.Wyld, H. C. 1914.
Ingliz tilining qisqacha tarixi
, 3-nashr. 1927. London:
John Murray
2. Wakelin, M. 1986.
Mayflower kemasida ingliz tili
.
English Today
(jurnal
nomi).
3. Rigg, A. G. 1968.
Ingliz tili: Tarixiy matnlar to‘plami
. New York: Meredith
Corporation.
4. Savory, T. H. 1967.
Fan tili
, 2-nashr. London: Deutsch.
