Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
364
OILADAGI TARBIYA VA MULOQOTNING BOLALAR
PSIXOLOGIYASIGA TAʼSIRI
Astanova Sevara Uktamovna
Jizzax viloyati Sharof Rashidov tumani 18-maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:Ushbu maqolada siz oilaviy munosabatlar psixologiyasi
,oiladagi muloqot va unda yuzga keladigan keladigan to’siqlar haqida
ma’lumotlar yoritilgan.Shuningdek maqolada muloqot madaniyati haqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar: psixoiogik to‘siqlar, vaziyatli to‘siqlar, mazmuniy motivatsion
to‘siqlar,attaraksiya.
KIRISH
Oilalarda munosabatlar o’ziga xos,yosh va individual psixologik
xususiyatlarga ega bo’lgan er-xotin munosabatlari shakllanishining eng nozik va
hal qiluvchi shakli hisoblanadi.U yoki bu oilaga xos bo’lgan er-xotin munosbatlari
boshqa er-xotinga kelmasligi mumkin.Chunki yosh oilani yuzaga keltirgan er-
xotinlar turli xil shaxslararo munosabatlar tizimi,turlicha taomilga ega bo’lgan
oilalarda tarbiyalangan,shaxs sifatida shakillangan individlarda tashkil topadi.
Lekin shunga qaramasdan maxsus psixologik tadqiqotlarda va ulardan olingan
natijalar asosida yozilgan ilm iy psixologik adabiyotlarda yosh oilalarda er-xotin
munosabatlarining shakllanishi va rivojlanishining umumiym exanizmlarga oid
tegishli ma’lumotlar keltirib o‘tilgan.
Albatta, oila yuzaga kelar ekan, ular bir-birlarini sevib turm ush
qurishganmi, qarindosh-urug‘chilik, tanish-bilishchilik, sovchilik, hisob tufaylimi
yoki stereotip bo‘yichami, qanday bo’lishidan qat’inazar nikohning ilk kunlarida
ularning birbirlariga nisbatan bo‘lgan o ‘zaro munosabatlarida, er-xotin o‘rtasidagi
shaxslararo munosabatlarda em otsional ko‘tarinkilik, hissiy rang-baranglik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
365
darajasi yuqori bo‘ladi. Bir-birlarini ma’lum bir muddat sevishib oila qurgan
juftlarda bunday emotsional ko‘tarinkilik darajasi nihoyatda yuqori bo'ladi. Chunki
ular bir necha yil kutib, intilib yashagan, visol damlariga nihoyat yetishgan
bo‘ladilar. Bunday juftlar nikohi boshida er-xotin o‘rtasidagi shaxslararo m
unosabatlarda ko‘tarinkilik, birbirlariga em otsional intilish juda yuqori darajada
bo'ladi. Nafaqat sevishib oila qurganlar, balki deyarli barcha m otivlarga ko‘ra oila
qurgan yoshlarda ham nikohning boshida er-xotin o‘zaro munosabatlarida bir-
biriga yaqinlik, bir-birini qadrlash, hurmat qilish nisbatan yuqori bo‘ladi. Ularning
bir-birlariga, o‘z nikohlariga, o’zlarining bo'lajak oilaviy hayotlari haqidagi niyat,
orzu, umidlari ezgu, ijobiy bo’ladi. Chunki hech kim va hech qachon ertaga
bo‘lajak turmush o‘rtog‘im , yangi oilam - ning yangi a’zolari bilan nizo-janjalga
boraman, ular bilan urisham an va oxir-oqibatda oilam buzilib, ajrashib ketaman,
deb oilaqurmaydi (Ayrim hollarda m ajburan oila qurganlar bundan m ustasno).
Inson oila qurarekan ahil-inoq yashab, m urod-m aqsadga yetishishni orzu qiladi,
nikoh arafasida va nikoh kechasi ham barcha yaqin birodarlar, qarindosh - urug‘lar,
to‘yga taklif buyurgan mehmonlar yoshlarga ezgu niyatlar bildiradilar.
Shuningdek, yoshlar oila qurish arafasida va nikohlarining dastlabki kunlarida
turmush o‘rtog’i timsolida, o‘zining shu orzuistaklariga, murod-maqsadlariga
yetishishda yordam beruvchi, uni qollabquvvatlovchi, uni har soniya, har onda
tushunuvchi o‘z tabiatiga yaqin odamini tasavvur qiladi va unga im kon qadar
shunday ijobiy, iliq munosabatda bo‘lishga harakat qiladi.
Er-xotinlarning oiladagi muloqoti, shaxslararo muloqotning umumiy
qonuniyatlariga bo'ysunish bilan birga, dast avval ishdan tashqari, bo‘sh vaqtlarini
birgalikda o'tkazish bilan shartlangan o‘ziga xos xususiyatlariga ham ega. Ham
kasblar, o‘rtoqlar, do'stlar va sevishganlar hamm a vaqt ham birga bo‘lish
imkoniyatiga ega emaslar, qaytanga, o‘z muloqotlarini oʼzlari xohlagan vaqtlarida
biroz kamaytirib, hatto uzib (to’xtatib) qo‘yishlari hammumkin (uchrashuvga
borishi lozimligi i «unitib» qo'yish , kutilmaganda «juda band» bo’lib qolishi
mumkin va sh.k). Er-xotinlar esa ko'p incha bundayim koniyatlardan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
366
mahrumdirlar. Ular bir xonadonda, ko'pincha bir xonada birga bo‘lishga
«mahkum» etilgan . Qadimiy, afsonaviy Sparta qonunchiligida er-xotinlarn i ishqiy
munosabatlarining sovuqlashib ketishidan saqlash maqsadida ularning muloqotlari
imkon qadar chegaralab qo‘yilgan. Unga ko’ra erlar xotinlaridan ajratilgan holda,
ya’ni er va xotin boshqaboshqa yashaganlar va ular faqat ovloq joylardagina,
«begona ko‘zlardan» yashirin tarzda uchrashib turishlari mumkin bo’lgan. Bu
tadbir nafaqat Sparta jangchilari o‘zlarining jangovar ruhlarini yo‘qotmasligi,
o‘zlarining yosh xotinlari bilan mashg'ul bo‘lib qolmasliklari uchungina emas edi.
Bunda «taqiqlangan meva» effektidan foydalanilgan. Uchrashishlarning qiyinligi,
xuddi tuzsiz taomga tuz, ziravorlar qanchalik maza berganidek, er-xotinlarning bir-
birlariga hissiy yaqinligini sezilarli darajada kuchaytiradi, nikoh rishtalarini
mustahkamlaydi. Yoki Shekspirning qahramonlari Romeo va Julettalar ham , agar
ular unashtirilganlaridan so’ng barcha qulayliklari bilan alohida «koshona»
berilganda edi, ular o‘zlarini boshqacha tutgan boʻlishardi.
Ijtimoiy psixologlar muloqot jaryonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
to‘siqlarning quyidagilarini farqlaydilar:
psixologik, vaziyatli
,
mazmuniy
va
motivatsion
to‘siqlardir.
Psixologik to‘siq — bu sherigiga ma’qul tushmay qolish, tushunilmay
qolishdan qo‘rqish, u tomondan inkor etilish va kalaka qilinishdan yoki
keskinlikdan qo’rqish, eng ezgu hislarini va niyatlarini samimiy izhor etishiga
javoban qo‘pollik bilan javob berilishi mumkinligidan xavotirlan ish kabilar tufayli
intellektga oid, mehribonlikka oid, kuchga oid shaxsiy im koniyatlarini nam oyon
qilish va amalga oshirishga xalaqit beruvchi, o ‘ziga hos ichki psixik torm ozdir.
Vaziyatli to‘siqlar — bu suhbatdoshlarning bir xil vaziyatni turlicha
tushunishlari, unga turlicha yondashishlari bilan bog‘liq.
Mazmuniy to‘siqlar — odatda suhbatdoshini tushunm aganlik tufayli, uning
m azkur jumlasi qanday ma’noda aytilgani, u qanday fikrni ilgari surayapti, nimani
nazarda tutayapti, nimaga olib boradi va shu kabi mulohazalarga borish tufayli
yuzaga keladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
367
Motivatsion to’siqlar — shunday vaziyatlarda yuzaga keladiki, bunda
gapirayotgan odam yo o‘zi bayon qilayotgan fikrning motivini yetarlicha anglay
olmaydi yoki u atayin ulami (asosiy motivni) yashirishga harakat qilayotgan
bo’lishi mumkin.
Odamlar o‘rtasidagi muloqot va uning umumiy qonuniyatlari odam turmush
tarzining barcha jabhalarida boshqa odamlar bilan bo‘ladigan o‘zaro
munosabatining eng m uhim shartlaridan hisoblanadi. Odamning aqli, irodasi,
hissiy m adaniyati, tarbiyalanganligi, nazokatliligi va shu kabilarning barchasi m
uloqot tufayli shakllangan xislatlardir. Shu bilan birga uyqusizlik, bosh og‘rig‘i,
nevrozlar, insultlar, infarktlar va boshqa turli kasalliklar, shuningdek ichkilikka,
giyohvand m oddalarga ruju qo‘yish, hatto o‘z joniga qasd qilish kabilar ham shu
m uloqotning natijasidir. Rivoyatiarda aytilishicha, dono Ezop o ‘z xo‘jayinining
«Menga avval, dunyodagi eng mazali, shirin taom ni keltir va undan so‘ng aksincha
eng bem aza, yaramas taomni keltir», — deb buyurganida, u har ikkala safar ham
qaynatilgan tilni keltirgan ekan. Demak, til, muloqot inson hayotida undan qanday
foydalanish, uni qanday ishlatish, qanday tashkil qilishga qarab, uning uchun eng
aziz, eng qadrli boMishi yoki aksincha eng fojiali bo’lishi ham mum kin. Muloqot
madaniyati. Muloqot madaniyatiga birinchidan, o‘z-o ‘zini bilish va boshqa
odamlarni tushuna olish qobiliyati, ya’ni ularning psixologik xususiyatlarini to‘g‘ri
baholay olish, ikkinchidan, ularning xulqi va holatlariga nisbatan mos (adekvat)
munosabat bildira olish, uchinchidan, har bir odamga nisbatan uning shaxsining
individual xususiyatlariga eng ma’qul keladigan muloqot shakli, usuli va stillarini
tanlay bilish kiradi.
Muloqot madaniyatini oshirish uchun odamda ilk yoshlikdan boshlab
boshqa odamlarga hurmat va samimiyat bilan m unosabatda bo’lishni, ularga ham
dardlik, insonparvarlik, mehribonlik qilish qobiliyatlarini shakllantirib borish
kerak bo‘ladi. Muloqot eng avvalo odamni odam tomonidan idrok qilishidan
boshlanadi, unda dastlabki o‘zaro baholash amalga oshadi, dastlabki hissiy-
intellektual munosabatlar shakllanadi va shundan so‘ng tegishli muloqot shakli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
368
amalga oshiriladi. Bu jarayonda odam haqidagi ma’lumot, idrok etilayotgan
odamning hayotiy tajribasi, u yoki bu munosabat shaklini yoqtirishi yoki
yoqtirmasligini yuzaga keltiradigan bevosita em otsional m unosabatlar m uhim rol
o‘ynaydi. Oila a’zolari o`rtasida sodir bo`ladigan murakkab va serqirrali o`zaro
munosabatlar ko`plab olimlar, shu jumladan, o`zbekistonlik olimlar (
M.Davletshin,
G’.SHoumarov, E.G’oziev,B.Qodirov, X.Karimov, N.Sog’inov, F.Akramova,
G.Yadgarova, M.Salaeva, D.Xoliqov
va boshqalar) tomonidan o`rganilgan. Ularda
ko`proq o`zbek oilasiga xos urf-odatlar, udumlar, an’analar nuqtai nazaridan
oilaviy munosabatlarning etnopsixologik qirralari tadqiq etilgan. Oiladagi ijtimoiy
munosabatlar va ularning kelib chiqish qonuniyatlarini batafsil monografik tarzda
o`rganganlardan biri rus olimi
L.Ya. Gozman
(1987) hisoblanadi. U bu
qonuniyatlarni ilmiy jihatdan tahlil etish uchun attraktsiya tushunchasini ishlatgan.
Attraktsiya
inglizcha
attraction – tortilish, intilish
so`zlaridan olingan bo`lib,
u bir insonning ikkinchi bir insonga nisbatan his qiladigan ijobiy munosabatini
anglatadi. Har qanday ana shu zayldagi diadik, ya’ni, diada – ikki kishi o`rtasidagi
munosabatlarning boshlanishi simpatiya, yoqtirish yoki attraktsiya bilan
bog’liqdir. Umuman yosh oilalarda er-xotin m unosabatlarining qay tarzda
rivojlanishi avvalo shu yosh oilaning yuzaga kelishiga asos bo‘lgan nikoh oldi
omillarining xarakteriga, shu oilalarning yuzaga kelish shartsharoitlari bilan uzviy
bog‘liqdir.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki ,ushbu maqolada siz o’zingizga
ma’naviy ozuqa olishingizga Shubha qilmaymiz ,maqola orqali siz oilaviy
munosabatlar,oiladagi muloqot va unda yuzaga keladigan to’siqlar haqida
ma’lumotlar olasiz va oilaviy munosabatga kirishishda oilaviy munosabatlar va
oilaviy muloqat haqida bilimlaringizni boyitsangiz bu bizning yutug’imizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.G’.Shoumarov«Oila psixologiyasi»Toshkent-2011
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
369
2.
V. Karimova « Oila psixologiyasi » Toshkent-2007
3.
D.Arapbaeva,N.Kurbonova ,N.Toshpolotova
«Oilaviy
munosabatlar
psixologiyasining
nazariy
va
amaliy
masalalari»metodik qo’llanma Toshkent-2019
4.
O.Hasanboyeva, D.Xoliqov,
N.Qayumova,
M.M.Pirmuhamedova,
L.A.Kulay,
Sh.Sodiqova,
B.Xojimurodova,
M.A.Rasulxo‘jayeva, R.Avezova. «Oila pedagogikasi» Toshkent-2007
