Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
352
PMBOK ASOSIDA BANK LOYIHALARINI BOSHQARISH
MODELLARINI RIVOJLANTIRISH
Xabibullayev Eldor Azim o'g'li
Raqamli iqtisodiyot va agrotexnologiyalar universtiteti
Magitratura bosqichi "Loyiha boshqaruvi" guruhi 1 kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada xalqaro miqyosda tan olingan loyiha
boshqaruvi tizimi — Project Management Body of Knowledge (PMBOK)
doirasidagi konseptual yondashuvlar asosida bank sohasidagi loyihalarni
boshqarish modellarini ishlab chiqish va takomillashtirish imkoniyatlari ko‘rib
chiqiladi. Bank tizimida IT, moliyaviy mahsulotlar, xizmatlar va tizimli
raqamlashtirish loyihalarining o‘ziga xos xususiyatlari inobatga olinib,
PMBOKning besh asosiy jarayon guruhi va o‘n bilim sohasi orqali loyiha
boshqaruvining strategik modelini yaratish taklif qilinadi.
Kalit so‘zlar: PMBOK, loyiha boshqaruvi, bank loyihasi, bilim sohalari,
jarayon guruhi, strategik boshqaruv, risk menejmenti.
KIRISH
Hozirgi davrda bank sektori dunyo bo‘ylab texnologik raqobat, tezkor
innovatsiyalar va raqamli transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda.
O‘zbekiston moliya institutlari ham zamonaviy boshqaruv mexanizmlariga
tayanishga majbur bo‘lmoqda. Ayniqsa, bank tizimida kredit mahsulotlarini
avtomatlashtirish, mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlar, raqamli ilovalar yaratish,
kiberxavfsizlik loyihalari va ichki IT-infratuzilmani yangilash kabi yo‘nalishlarda
loyihalar soni ortmoqda.
Bunday murakkab va ko‘p qatlamli bank loyihalarini samarali boshqarish,
resurslarni oqilona taqsimlash, xavflarni minimallashtirish va muddatga amal
qilish PMBOK asosidagi yondashuvlarni bank sektori real holatiga moslashtirishni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
353
taqozo etadi. PMBOK – bu loyiha boshqaruvi bo‘yicha xalqaro tan olingan va
Project Management Institute (PMI) tomonidan ishlab chiqilgan bilimlar
to‘plamidir. U loyihani rejalashtirish, tashkil etish, nazorat qilish va yakunlash
bo‘yicha eng yaxshi amaliyotlarni o‘z ichiga oladi.
ASOSIY QISM
Bank sohasidagi loyihalar boshqa sohalardagi loyihalarga qaraganda
quyidagi farqlarga ega:
➢
Qattiq tartibga solinuvchi muhit (regulatory pressure)
➢
Yuqori xavfsizlik va maxfiylik talablari
➢
Ko‘plab ichki va tashqi hissadorlar (stakeholder) ishtiroki
➢
Raqamli texnologiyalarga katta tayanish
➢
Loyihalarning yuqori qiymati va keng ko‘lamli ta’siri
Shu sababli, PMBOK asosida bank loyihalari uchun moslashtirilgan
modelda quyidagi jihatlar kuchaytirilgan bo‘lishi kerak [1]:
o
Hissadorlar bilan aloqalarni yanada tizimli yuritish (Stakeholder
Engagement)
o
Qonunchilik va moliyaviy regulyatsiyalarga mos monitoring tizimi
o
IT xavfsizligi va data-menejment alohida komponent sifatida integratsiya
qilinishi
o
PMO (Project Management Office) rolini mustahkamlash
PMBOKning an’anaviy sikliga asoslanib, bank sektori uchun quyidagi
amaliy model taklif etiladi:
Boshlash bosqichi – Loyihaviy tashabbusni asoslash, biznes-case va qiymat
tahlilini amalga oshirish. Bankda bu odatda ichki audit, boshqaruv kengashi yoki
regulator tavsiyasi asosida amalga oshiriladi.
Rejalashtirish bosqichi – Bank loyihalarida bu bosqichda xavf-xatarlar
rejasini tuzish, mijozga ta’sir tahlili (impact assessment), axborot xavfsizligi
talablari va texnik arxitektura shakllantiriladi.
Ijro bosqichi – Ko‘p hollarda IT bo‘limi, konsalting kompaniyalar, xizmat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
354
ko‘rsatuvchi pudratchilar jalb etiladi. Bu bosqichda PMO faoliyati asosiy rol
o‘ynaydi [2].
Nazorat va monitoring bosqichi – KPIlar (asosiy ko‘rsatkichlar), loyihaviy
byudjet, vaqt va sifat monitoringi yuritiladi. Bank loyihalarida nazorat qilish
auditoriya va regulyator nazorati bilan uyg‘unlashtirilgan bo‘lishi lozim.
Yakunlash bosqichi – Loyihaning rasmiy yakunlanishi, texnik hujjatlar
topshirilishi, loyiha darslari (lessons learned) jamlanadi va faoliyat doimiy
operatsion modelga topshiriladi.
O‘zbekistonda tijorat banklari hozirda ko‘plab transformatsion loyihalarni
amalga oshirmoqda — masalan, raqamli bank xizmatlari, yangi mobil ilovalar,
ichki protsessing platformalari va CRM tizimlarini joriy etish. Biroq ushbu
loyihalarning ko‘pchiligida yagona loyiha boshqaruvi yondashuvi mavjud emas.
PMBOK asosida tayyorlanadigan bankka xos metodologik platforma, milliy
xususiyatlarni ham inobatga olgan holda, loyihalarni boshqarishda sifat, tezlik va
nazorat muvozanatini yaratadi.
Shuningdek, har bir yirik bank o‘z PMO (Project Management Office)
bo‘limini tashkil qilib, PMBOK tamoyillarini standartlashtirilgan tartibda joriy
qilishi zarur. Bu nafaqat yirik infratuzilma loyihalarini, balki regulyator talablari
asosidagi kichik tashabbuslarni ham tizimli nazorat ostida boshqarishga imkon
beradi [3].
XULOSA VA MUNOZARA
PMBOK tizimi xalqaro loyiha boshqaruvi standartlarini taklif qiluvchi
yondashuv sifatida bank sektoridagi loyihalarning murakkab va ko‘p qatlamli
tuzilmasiga mos keladi. O‘zbekiston banklarida bu model asosida loyihalarni
boshqarish – nafaqat zamonaviy boshqaruv madaniyatini shakllantirish, balki
resurslarni samarali boshqarish, xatolarni kamaytirish va mijozga yo‘naltirilgan
tizim yaratish imkonini beradi. Kelgusida PMBOK asosidagi mahalliylashtirilgan
bank loyiha menejment tizimlarini ishlab chiqish muhim strategik yo‘nalishlardan
biri bo‘lib qoladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
355
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Project Management Institute (PMI). A Guide to the Project Management
Body of Knowledge (PMBOK® Guide), 7th Edition. PMI, 2021.
2.
Kerzner, H. Project Management: A Systems Approach to Planning,
Scheduling, and Controlling. Wiley, 2017.
3.
Turner, J.R. Handbook of Project-Based Management. McGraw-Hill, 2019.
