Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
314
ZAMONAVIY TADQIQOTLARIDA "SUKUT".
O'zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti, oqituvchi
Axmedova Nodira Rustamovna
nodirabegimahmedova784@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy ijtimoiy, madaniy va falsafiy
tadqiqotlarda “sukut” fenomenining o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Sukut
nafaqat so‘zsiz qolish holati sifatida, balki ijtimoiy signal, norozilik shakli,
psixologik himoya vositasi yoki madaniy qadriyat sifatida qaraladi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, sukut turli kontekstlarda turlicha ma'no kasb etadi va
insonlararo munosabatlarda chuqur ma'noga ega bo‘lishi mumkin. Maqolada turli
nazariy yondashuvlar asosida sukutning turlari, uning kommunikativ funksiyalari
hamda zamonaviy jamiyatdagi roli yoritilgan.
Kalit so‘zlar:sukut, zamonaviy tadqiqotlar, kommunikatsiya, psixologiya,
ijtimoiy signal, madaniyat, falsafa, sukutning turlari, ijtimoiy muloqot, norozilik
ifodasi.
Kirish
:
Bugungi globallashuv va axborot oqimi kuchaygan davrda insonlar
o‘rtasidagi muloqot shakllari, mazmuni va vositalari doimiy o‘zgarib bormoqda.
Biroq bu shovqinli kommunikatsiya muhitida hamon sukut o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan. Sukut ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan, lekin o‘zida chuqur
ma’no va ijtimoiy ahamiyatni mujassam etgan hodisadir. U so‘zsiz ifoda, ichki
kechinma, ijtimoiy norozilik, madaniy qadriyat yoki hatto qarshi fikr shaklida
namoyon bo‘lishi mumkin. Zamonaviy tadqiqotlarda sukut fenomeni psixologiya,
sotsiologiya, tilshunoslik va falsafa doirasida turli nuqtai nazardan tahlil
qilinmoqda. Ushbu ishda sukutning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, turli ilmiy
yondashuvlardagi talqini va kommunikativ funksiyalari o‘rganiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
315
Asosiy qism
Sukut insoniy muloqotning ajralmas qismi bo‘lib, uning mazmuni va talqini
madaniy, ijtimoiy va psixologik omillarga bog‘liq holda turlicha namoyon bo‘ladi.
Har bir jamiyatda sukutga bo‘lgan munosabat, uni qabul qilish darajasi va anglash
mezonlari farqlanadi. Shu sababli, zamonaviy tadqiqotlar doirasida sukut fenomeni
ko‘plab fanlar kesishmasida o‘rganilmoqda.
Sukutning kommunikativ funksiyasi. Sukut ko‘pincha so‘zsiz aloqa vositasi
sifatida qaraladi. Inson sukut orqali qarshisidagiga fikr bildirishi, noroziligini
ifodalashi yoki tushunmovchilikdan qochishi mumkin. Psixologik yondashuvlarga
ko‘ra, odamlar stress yoki ichki ziddiyat holatida sukutni himoya mexanizmi
sifatida tanlaydi. Sotsiologik jihatdan esa sukut ijtimoiy normani saqlash yoki
buzishga nisbatan reaksiya sifatida talqin qilinadi.
Madaniy kontekstda sukut. Turli madaniyatlarda sukut turlicha baholanadi. Sharq
xalqlari orasida sukut ko‘proq hurmat, mulohazalilik va donolik belgisi sifatida
qaralsa, G‘arb madaniyatida bu holat ba’zan noqulaylik yoki aloqa uzilishi sifatida
qabul qilinadi. Antropologik tadqiqotlar bu tafovutlarni chuqur o‘rganib, sukutning
madaniyatlararo muloqotdagi rolini ochib beradi.
Falsafiy yondashuvlarda sukut. Falsafa sohasida sukut ko‘pincha so‘zning
cheklanganligi, haqiqatning so‘z bilan ifodalanmasligi g‘oyalari bilan bog‘liq
holda talqin qilinadi. Masalan, Lyudvig Vitgenshteyn o‘zining mashhur “Tilinga
keltirib bo‘lmaydigan narsalar haqida sukut saqlash kerak” degan fikrida sukutni
falsafiy pozitsiya sifatida ko‘rsatadi.
Sukut va zamonaviy media. Bugungi axborot xurujiga to‘la mediamakon hamda
ijtimoiy tarmoqlarda sukut turli shakllarda kuzatiladi. Ayrim hollarda bu ongli
norozilik (masalan, digital protestlar yoki onlayn “sukut aksiyalari”), ba’zan esa
axborotdan charchash natijasida yuzaga kelgan passivlikdir.
Sukutning mohiyati va tabiati. Sukut ko‘p hollarda so‘zsiz qolish, jim bo‘lish
holati sifatida talqin qilinsa-da, zamonaviy ilmiy yondashuvlar buni murakkab
ijtimoiy va psixologik hodisa sifatida izohlaydi. U insonning ichki kechinmalarini,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
316
hissiy holatini yoki tashqi sharoitlarga nisbatan munosabatini ifodalaydi. Shu
sababli, sukut ko‘pincha ongli yoki ongsiz tarzda amalga oshiriladigan
kommunikatsiya shaklidir.
Psixologik yondashuvlarda sukut. Psixologiyada sukut — bu shaxsning o‘ziga xos
himoya mexanizmi, ichki muvozanatni saqlash vositasi sifatida qaraladi. Masalan,
muhim qarorlar oldidan odamlar sukutga cho‘madi, bu esa mulohaza yuritish,
emotsional tayyorgarlik bosqichi sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, depressiya
yoki xavotirli holatlarda ham sukut psixologik simptom sifatida namoyon bo‘lishi
mumkin.
Sotsiologik yondashuv: sukut va jamiyat. Jamiyatda sukut ijtimoiy signal sifatida
ishlatiladi. Masalan, kollektiv norozilikni ifodalashda, insonlar so‘z emas, sukut
orqali qarshilik ko‘rsatishadi (masalan, ommaviy sukut aksiyalari). Bundan
tashqari, jamiyatda hukmron qadriyatlar, ijtimoiy tengsizlik yoki senzura tufayli
odamlar ayrim mavzularda sukut saqlashga majbur bo‘lishadi. Bu hol sukutni
passiv emas, balki faol qaror sifatida ko‘rishga asos bo‘ladi.
Madaniyatlar kontekstida sukut. Turli xalqlarda sukutga nisbatan munosabat farq
qiladi. Sharq xalqlari, jumladan, yapon, xitoy yoki musulmon jamiyatlarida sukut
— hurmat, mulohazalilik va tarbiyaning belgisi sifatida qabul qilinadi. G‘arb
jamiyatlarida esa muloqotning uzilishi yoki noqulaylik belgisi sifatida baholanishi
mumkin. Antropologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, har bir madaniyatda sukutga
xos ma’nolar mavjud bo‘lib, bu farqlar madaniyatlararo muloqotda muhim rol
o‘ynaydi.
Falsafiy qarashlarda sukut. Falsafada sukut ko‘pincha bilish, haqiqat va ong bilan
bog‘liq. Masalan, Lyudvig Vitgenshteyn o‘zining “Traktat” asarida “Qayerda so‘z
tugasa, sukut boshlanadi” degan g‘oyani ilgari surgan. Bu sukutni bilimning
chegarasi, tilning ojizligi bilan bog‘laydi. Sharq falsafasida esa sukut ruhiy
poklanish va yuksalish vositasi sifatida qaraladi
Zamonaviy texnologiyalar va sukut. Bugungi raqamli davrda sukut yangi
shakllarda namoyon bo‘lmoqda. Masalan, ijtimoiy tarmoqlarda muayyan mavzuga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
317
javob bermaslik, izoh qoldirmaslik yoki ongli ravishda “onlayn sukut” saqlash
kommunikatsiya uslubining bir ko‘rinishidir. Bu holat raqamli madaniyatda ham
sukut muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Sukut — insoniy muloqotning bevosita va chuqur mazmun kasb etuvchi
shaklidir. Tadqiqotlar ko‘rsatmoqda-ki, sukut nafaqat so‘zning yo‘qligi, balki
muayyan ma’no, hissiyot va ijtimoiy pozitsiyani ifodalovchi faol vositadir.
Psixologik yondashuvda bu — ichki holatni aks ettiruvchi jarayon bo‘lsa,
sotsiologik nuqtai nazardan u jamiyatdagi norozilik, ijtimoiy tengsizlik yoki
senzura shakli bo‘lishi mumkin. Madaniyatlararo farqlar esa sukutning talqiniga
sezilarli ta’sir qiladi.
Zamonaviy texnologik taraqqiyot sharoitida ham sukut o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan, balki yangi shakllarda — raqamli kommunikatsiya kontekstida o‘z
ifodasini topmoqda. Shunday ekan, sukut fenomenini chuqurroq o‘rganish, uni
to‘g‘ri talqin qilish bugungi jamiyatda samarali muloqot va o‘zaro tushunishni
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Brown, G., & Yule, G. (1983). Discourse Analysis. Cambridge University Press.
2.Jaworski, A. (1993). The Power of Silence: Social and Pragmatic Perspectives.
SAGE Publications.
3.Scollon, R., & Scollon, S. W. (2001). Intercultural Communication: A Discourse
Approach. Wiley.
4.Tannen, D. (1984). Conversational Style: Analyzing Talk among Friends. Oxford
University Press.
