Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
308
TARJIMANING AMALIY VA NAZARIY MUAMMOLARI PRACTICAL
AND THEORETICAL PROBLEMS OF TRANSLATION
Student of the State World Languages University of Uzbekistan
Shermamatova Zamira Nurmamat kizi
Tel number: +99897 333 32 08
Email:
Annotatsiya: Ushbu maqola tarjima nazariyasi va bu sohadagi amaliy va
nazariy muammolarni yoritishga bag’ishlanadi. Bundan tashqari, tarjima tarixi,
tarjima usullari, frazeologizmlar tarjimasi, tarjima metodlari hamda tarjima
sohasidagi muammolar va yutuqlar borasida ham so’z boradi. Tarjima sohasining
alohida fan sifatida shakllanishi to’g’risida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar: Tarjima, bevosita va bilvosita tarjima, frazeologizm,
terminologiya, muammolar, yutuqlar.
Аннотация: Статья посвящена теории перевода и освещению
практических и теоретических проблем в этой области. Кроме того, будут
обсуждаться история перевода, методы перевода, перевод фразеологизмов,
приемы перевода, а также проблемы и достижения в области перевода.
Приведены сведения о формировании переводческой деятельности как
отдельной дисциплины.
Ключевые слова: Перевод, прямой и косвенный перевод, фразеология,
терминология, проблемы, достижения.
Annotation: This article is devoted to the theory of translation and the
practical and theoretical problems in this field. In addition, the history of
translation, translation methods, translation of phraseologisms, translation
methods, as well as problems and achievements in the field of translation are
discussed. Information is provided on the formation of the field of translation as a
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
309
separate discipline.
Keywords: Translation, direct and indirect translation, phraseologism,
terminology, problems, achievements.
Tarjima va tarjimonlik uzoq asrlardan buyon dunyo xalqlari tarixi va
madaniyatida shakllanib kelayotgan ko’hna ijodiy faoliyat sohalaridan biridir. Yer
yuzining turli qit’alari va mintaqalarida bir necha ming yildan buyon
umrguzaronlik qilib kelayotgan odamzod nasllari o’z ijodkorlik havaslari,
qiziqishlari, imkoniyatlari, manfaatlarini tarjima vositasida namoyon qildi.
Ma’lumki, jahon tamaddunining beshigi Sharq hisoblanadi. Aleksandr
Makedoniskiy Sharqni istilo qilganida qadimgi Hindistonda rivojlangan tabiiy
fanlarning yutuqlari, ko’hna Eron madaniyati tajribalarini o’zlashtirib, G’arb ilm-
fani va madaniyati muvaffaqiyatlarini o’zaro omuxta qilgan holda Yunonistonda
antik davr uyg’onishi sodir bo’ldi. O’sha vaqtda, jumladan, “ Avesto” ning to’liq
nusxasini Makedoniyaga olib ketib, tabiat, geografiya, dehqonchilik, tabobatga oid
qismlarini yunon tiliga tarjima qildirgan ekan. O’z navbatida, agarda yunon va
Sharq madaniyatining uyg’nlashuvi bo’lmagada, mumtoz musulmon madaniyati
yuksak darajaga erisha olmagan bo’lardi. Gap shundaki, arab xalifaligi davrida
Bag’dodda tashkil qilingan “Bayt ul – hikma” akademiyasida turli joylardan
iste’dodli kishilar to’planib, yunon, yahudiy, Sanskrit, va fors tillaridagi ilmiy va
falsafiy asarlari arab tiliga tarjima qilish bilan shug’ullanishgan va ularni butun
musulmon yurtlarga tarqatishgan. Shu tariqa Sharq o’lkasiga tarjima sohasi kirib
kelgan.
Tarjima nazariyasiga to’xtaladigan bo’lsak, u tarjima amaliyoti, tarjima
asoslari, tarjima jarayonlari, tarjimon faoliyati, tarjima tarixi va ularni o’rganish
asosida tug’ilgan til bilan chambarchas bog’liq, tarjimaning qonun- qoidalari, yo’l-
yo’riqlarini aks ettiradi va umumlashtiradi. Tarjima nazariyasi tarjimaning keng
jonli amaliyoti bilan bog’liq bo’lgan qarashlar, nuqtai nazarlar, kuzatishlar, rang-
barang tajribalarni ilmiy- tanqidiy o’rganadi, tarjima qoidalari va tamoyillarini,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
310
ularning chegaralari, me’yorlarini bayon qiladi. Tarjima sohasining o’zini bir
necha tarmoqlarga bo’lishimiz mumkin:
Bundan tashqari, tarjimaning quyidagicha usullari ham mavjud:
-
Adekvat
-
Erkin
-
Ijodiy
-
So’zma – so’z
Adekvat tarjima
– har jihatdan mos, aynan teng, asl nusxaga mazmun va shakl
jihatdan muvofiq tarjima. Bunday tarjima deyilganda, asl nusxaning shakli va
mazmuni o’rtasidagi o’ziga xos munosabatlarni saqlab qola bilish, tarjima
qilinayotgan tilda bu xususiyatlarni qayta tiklash yoki o’shanga mos funksional
xususiyatlar yarata olish yo’li bilan qilingan tarjima tushuniladi.
Erkin tarjima
– bu asl nusxaning g’oyaviy mazmuni va badiiy xususiyatlarini
o’zgatiruvchi, uni har jihatdan boshqa izga solib yuboruvchi tarjima prinsipidir.
Bunday tarjimalarda muallif uslubi emas, balki tarjimon uslubi ustun turadi.
Ijodiy tarjima
– esa g’oyasi va badiiy o’ziga xosligini o’zgartirishni emas, balki
unga ijodiy munosabatda bo’lish orqali mazmuni, intonatsiyasi, uslubini yangi
tilda tiklash demakdir. Ijodiy tarjima so’zma – so’z tarjimaga ham, o’zgartiruvchi
UZOQ TILLARDAN TARJIMA
YAQIN TILLARDAN
TARJIMA
QADIMIY TILDAN
TARJIMA
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
311
erkin tarjimaga ham zid tushuncha hisoblanadi.
So’zma – so’z tarjima
- “…… so’zma – so’z va hijjalab tarjima qilish degan ikkki
xil tushunchani almashtirmaslik kerak. Hijjalab tarjima qilish – turli – tuman
tillarning so’zlari o’rtasidagi nuqul tashqi, shakliy o’xshashlikka asoslangan
mexanik tarjimadir. So’zma – so’z tarjima esa “ so’zni- so’z” bilan, hech narsani
almashtirmasdan yoki qayta guruhlashtirmasdan qilingan tarjimadir’’.
¹
Bevosita tarjima
– bir tildagi asarning ikkinchi tilga to’g’ridan – to’g’ri asliyatdan
o’girilishi. Bu – eng to’g’ri va maqbul yo’l bo’lsa-da, barcha tillardan bevosita
tarjima qilish imkoniyati hamisha ham mavjud emas. Shuning uchun vositachi til
xizmatidan foydalanishga to’g’ri keladi.
Bilvosita tarjima
– bir tildagi asarning ikkinchi tilga vositachi til orqali tarjima
qilish. Masalan, mustaqillikgacha G’arb adabiyoti namunalari o’zbek tiliga
ularning rus tilidagi tarjimasi orqali tarjima qilib kelingan.
____________________________________________________
¹
Ko’chirma quyidagi kitobdan olindi: Salomov G’. Til va tarjima. – Toshkent:
“Fan”, 1966, 272 – 273- betlar.
Odatda, erkin birikmalarni tarjima qilish muammo tug’dirmaydi. Agar erkin
birikmadagi so’zlardan biri ko’chma ma’noda qo’llansa, uni tarjimada berish
qiyinlashadi. Ingliz tilida iboralar( frazeologizm)ning bir necha turi mavjud bo’lib,
ularning har birini tarjima qilishda alohida yondashuv talab etiladi. Masalan, ingliz
tilidagi “ a medical man” birikmasini tarjima qilishda “ a stout man” birikmasini
tarjima qilishda qo’llangan usuldan foydalanib bo’lmaydi. Ingliz tilidagi “ a stout
man “ o’zbek tiliga “to’ladan kelgan” deb tarjima qilinsa, “ a medical man”
birikmasi esa o’zbek tiliga tarjima qilishda so’zma-so’z to’g’ri kelmaydi. Bu yerda
ikki so’z bitta ma’noni ifodalaydi va u “shifokor” deb tarjima qilinadi. Turg’un
birikmalarni tarjima qilish erkin birikmalarni tarjima qilishdan farq qiladi. Turg’un
birikmalar tarjimasi haqida gapirishdan avval ularning o’z va ko’chma yoki obrazli
turlarini farqlab olish lozim. O’z ma’nosida qo’llangan turg’un birikmalarni
tarjima qilish ma’lum bir prinsiplarga asoslanadi. Eng muhim prinsiplardan biri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
312
tarjima tili normalarini unutmaslik hisoblanadi. Shunday qilib, frazeologizm va
unga yondosh bo’lgan terminologiya sohasidagi so’zlarni tarjima qilishda ayrim
qoida va prinsiplarga tayanish talab etiladi. Tarjima qilish faoliyati bir nechta
metodlarni ham o’z ichiga oladi. Masalan,
kompressiya
metodi. Bu jarayon
tarjimada ma’lumotni ixchamlash, uni kam so’zlar bilan ifoda etish va asosiy
ma’noni berish bilan ifodalanadi. Semantik kompressiya; bu jonli otlar o’rniga
olmoshlarning ishlatilishidir. Masalan: Tom and john went to the garden – ular
bog’ga ketishdi kabi.
Qaytarish
tarjimonlarni tayyorlashda eng muhim usullardan
biridir. Bu usul quloq eshitgichlar yordamida qo’llaniladi. Bu usulda odatda ona
tilidagi gapni eshitib va uni bir vaqtning o’zida shu ona tilida qaytarishga
o’rgatiladi, chet tiliga tarjima qilib qaytarish keyingi bosqichda amalga oshiriladi.
Ma’lumotlarni yodda saqlab qolish
tarjima davomida muhim narsalardan biri
hisoblanadi. U o’z ichiga doimiy, qisqa, o’rta va uzoq muddatli xotirani talab
qiladi:
a)
Matnlarni eslatma yozuv orqali belgilab olish;
b)
Chet tilidagi kishi ismlarini diqqat bilan eshitish, raqamlarni va hajmlarni
esda saqlab qolish qobiliyatiga ega bo’lish.
Tarjima sohasidagi muammolarga kelsak, tarjimon xabarning dallilar bayonoti,
taklif, buyruq yoki hazil ekanligini bilishi lozim. Misol uchun, “men
bilmayman” (“ I don’t know”) faqatgina bayonot kabi tarjima qilinmaydi,
balki ikkilanish (“ko’ramiz”) degan ma’noni ham anglatishi mumkin. “What
gives” Amerika shevasida “ ishlar qalay” degan mazmundagi savolni beradi.
Bu tarjima xabarni lingvistik va madaniy to’siqlar orqali o’tkazish jarayonidir.
Shunday qilib, tarjima yuzlashadigan eng qiyin muammolardan biri buyumlar
yoki voqea – hodisalarning leksik ekvivalentini topishdir. Tarjimon faqatgina
ikki tilni emas, balki ikki madaniyatni taqqoslaydi. Madaniyatlarning farqi
tufayli tarjima qilinadigan tildagi tushunchalarda tarjima qilinayotgan tilde
leksik ekvivalent bo’lmasligi mumkin. Bu geografiya, urf-odatlar, e’tiqodlar,
dunyoqarashlar va boshqalarning turlicha bo’lishi farq qilishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
313
Tarjimon bunday vaziyatda tushunchalarni ifodalash uchun tarjima tilida
yangi yo’l va usllarni topishi zarur. Tarjima nazariyasi fani tilshunoslikdan
ajralib chiqqan. U asosan, semantikaga oid bo’lgan barcha savollarini o’z
ichiga oladi. Tilning ijtimoiylashuvi natijasida alohida fan sifatida shaklandi.
Tarjima nazariyasining asosiy maqsadi bir nechta turdagi matnlarni tarjima
qilish usullarini aniqlashdan iboratdir. U tarjima nazariyasida ko’rsatilgan
matnga mos variantlar tanlashda turli xil qoida, tamoyillar tarjima bo’yicha
olimlarning turli cil fikrlari haqida ma’lumot beradi. Tarjima nazariyasi va
madaniyatining umumiy, tabiiy va shaxsiy mavzulari haqida axborot berishga
harakat qiladi. Tarjima va madaniyat tushunchalari o’zaro ajralmasdir. Zero,
tarjima jarayonida xorijiy davlatlar bilan yuzlashamiz. Shu sababdan ham,
tarjimada muvaffaqiyatimiz xorijiy madaniyatni qanchalik tushunishimizga
bog’liq. Shu kunga qadar, ma’lumki, deyarli dunyoning barcha davlatlari
bilan madaniyatlararo munosabatlarni samarali yo’lga qo’yganmiz. Bu orqali
o’zaro dunyoqarash va tajribalarimizni almashyapmiz. Bularning barchasi
tarjima sohasi uchun qaratilgan sa’y – harakatlar natijasi o’laroq,
mamlakatimizning siyosiy hayotida ham muhim rol o’ynamoqda. Yana bir
yutuqlardan biri sifatida bugungi kunda jahonning durdona asarlarini o’zbek
tiliga tarjima qilishni keltirish mumkin. Hozirda yurtimiz kutubxonalarida
istalgan kitobni mutolaa qilish imkoniyati ham tarjima sohasidagi
“topilmalarning” samarasidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Tarjima nazariyasi: I. G’ofurov, O. Mo’minov, N. Qambarov. – Toshkent :
Tafakkur- Bo’stoni, 2012. 26-176 betlar.
2.
Tarjima nazariyasi: E. Ochilov, N. Xodjayeva. – Toshkent : 2020. 25-86
betlar.
3.
Tarjima nazariyasi asoslari: Q. Musayev. – Toshkent: “Fan”, 2005.
4.
Tarjima nazariyasiga kirish : G’. Salomov. – Toshkent: “Fan”, 1980
5.
Tarjima nazariyasi va amaliyoti: E. Ochilov. – Toshkent: Sharqshunoslik
institute, 2012.
