Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
296
MAHALLIY BYUDJETLAR DAROMADLARINI OSHIRISH VA
BOSHQARUV SAMARADORLIGINI TA’MINLASH
Guliston Davlat Universiteti Raqamli Iqtisodiyot va innovatsiyalar fakulteti
Moliya va Moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi talabasi
Patalov Jahongir Jumabayevich
Annotatsiya.
Ushbu maqola Oʻzbekiston Respublikasi mahalliy
byudjetlarining daromadlar bazasini kengaytirish va ularni samarali boshqarish
mexanizmlarini ishlab chiqishga bagʻishlangan. Tadqiqotda statistik tahlil,
solishtirmali usul va xalqaro tajribalarni oʻrganish metodlaridan foydalanilgan.
Natijalarda mahalliy byudjetlarning 65% soliq tushumlaridan, 23% esa markaziy
transferlardan tashkil topishi, bu esa hududlar oʻrtasida moliyaviy
nomutanosiblikni keltirib chiqarishi aniqlandi. Xalqaro tajribalar (Shvetsiya,
Niderlandiya) asosida mahalliy soliq tizimini isloh qilish, raqamlashtirish va
transferlarni optimallashtirish boʻyicha takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot
natijalari mahalliy byudjetlarning mustaqilligini oshirish va iqtisodiy
barqarorlikka erishish uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar: Mahalliy byudjetlar daromadlari, iqtisodiy islohotlar,
samaradorlik, mahalliy byudjetlar, soliq tushumlari, transferlar, moliyaviy
mustaqillik, raqamli iqtisodiyot, xalqaro tajriba, Oʻzbekiston.
INCREASE OF LOCAL BUDGET REVENUES AND ENSURING
MANAGEMENT EFFICIENCY
Guliston State University Faculty of Digital Economics and Innovations
Department of Finance and Financial Technologies
Student: Patalov Jahongir Jumabayevich
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
297
Annotation. This article explores mechanisms to increase local budget
revenues and improve financial management efficiency in Uzbekistan. The study
employs statistical analysis, comparative methods, and case studies of
international best practices (Sweden, Netherlands). Key findings reveal that 65%
of local budgets rely on tax revenues, while 23% depend on central transfers,
creating regional fiscal disparities. The paper proposes reforms based on
digitalization, tax diversification, and optimized transfer systems to enhance fiscal
autonomy. The research provides practical recommendations for policymakers to
strengthen local financial independence.
Keywords: Local budgets, tax revenues, fiscal transfers, financial autonomy,
digital economy, international best practices, Uzbekistan.
УВЕЛИЧЕНИЕ ДОХОДОВ МЕСТНЫХ БЮДЖЕТОВ И
ОБЕСПЕЧЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ УПРАВЛЕНИЯ
Гуллистанский государственный университет Факультет цифровой
экономики и инноваций
Направление "Финансы и финансовые технологии"
Студент: Паталов Жахонгир Джумабаевич
Аннотация. Данная статья посвящена исследованию механизмов
увеличения доходов местных бюджетов и повышения эффективности
управления финансами в Узбекистане. В работе использованы
статистический анализ, сравнительный метод и изучение международного
опыта (Швеция, Нидерланды). Результаты показали, что 65% доходов
местных бюджетов формируются за счет налогов, а 23% — за счет
трансфертов, что усугубляет региональную диспропорцию. Предложены
меры по цифровизации, диверсификации налогов и оптимизации
трансфертов. Исследование имеет практическую ценность для укрепления
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
298
финансовой самостоятельности регионов.
Ключевые
слова:
Mестные
бюджеты,
налоговые
доходы,
трансферты,
финансовая
автономия,
цифровая
экономика,
международный опыт, Узбекистан
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar
jarayonida moliyaviy boshqaruv tizimini takomillashtirish, byudjet mablag‘laridan
foydalanish samaradorligini oshirish va hududlar moliyaviy mustaqilligini
ta'minlash ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Xususan, mahalliy byudjetlar
daromadlarining barqarorligi va yetarliligi davlat moliyasining umumiy
barqarorligiga bevosita ta'sir qiladi. Mahalliy byudjetlarning samarali boshqarilishi
va daromadlar bazasini kengaytirish, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlari va qarorlari bilan ta'minlangan bir qator chora-tadbirlar asosida amalga
oshirilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 27-
yanvardagi farmoni (PF-4947) mahalliy byudjetlarni shakllantirish va ijrosini
takomillashtirishga qaratilgan muhim hujjatdir
2017-yil PF-4947 Farmoni
mahalliy byudjetlarga soliq imtiyozlari berish, transferlarni kamaytirish va
raqamli yig‘ish tizimini joriy etishni nazarda tutadi.
So‘nggi yillarda mahalliy byudjetlar daromadlarining tarkibi va manbalari
sezilarli darajada o‘zgardi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma'lumotlariga ko‘ra,
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining
2023-yil hisobotiga ko‘ra (
), 2020-2025 yillarda mahalliy byudjet
daromadlarining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 7-8% ni tashkil etgan. Biroq, bu
ko‘rsatkichlar hududlar kesimida keskin farq qiladi (masalan, Toshkent shahri —
75%, Qoraqalpog‘iston — 32%).
Ammo bu ko‘rsatkichlar hududlar kesimida
sezilarli farq qilmoqda. Masalan, Toshkent shahri va viloyatida mahalliy
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2017-yil 27-yanvardagi "Mahalliy byudjetlarni shakllantirish va ijrosini
ta'minlash tizimini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi Farmoni (PF
-4947)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
299
daromadlar umumiy byudjet tushumlarining 70-75 foizini tashkil etsa,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va ba'zi janubiy viloyatlarda bu ko‘rsatkich 30-35
foiz atrofida saqlanmoqda. Qolgan qismi markaziy byudjetdan ajratiladigan
transferlar orqali qoplanmoqda.
Ushbu holat mahalliy moliyaviy siyosatning mustaqilligini cheklayotgan
muhim omillardan biri sanaladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, u nafaqat
mahalliy byudjetlar daromadlarining mavjud holatini tahlil qiladi, balki ushbu
nomutanosibliklar sabablarini aniqlab, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqadi. Shu bilan birga, xorijiy davlatlarning ilg‘or tajribalari asosida O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirilgan samarali chora-tadbirlar taklif etiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi — O‘zbekiston Respublikasi mahalliy
byudjetlari daromadlar bazasini kengaytirish, moliyaviy mustaqillikni oshirish va
daromadlar manbalarini diversifikatsiya qilish bo‘yicha ilmiy va amaliy takliflar
ishlab chiqishdan iborat.
Ushbu maqola quyidagi masalalarni yoritishga qaratilgan:
•
Mahalliy byudjet daromadlarining tuzilmasi va asosiy manbalari;
•
Hududlar kesimidagi moliyaviy nomutanosibliklar;
•
Markaziy byudjetga qaramlikning oqibatlari;
•
Xalqaro tajribalar asosida mahalliy daromadlarni oshirishning samarali
yo‘llari;
•
Mahalliy moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar.
Asosiy qism
Mahalliy byudjet daromadlari davlat moliyasining muhim tarkibiy qismini
tashkil etadi. Ular hududiy darajada ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, infratuzilma,
sog‘liqni saqlash, ta’lim, ijtimoiy himoya kabi xizmatlarni moliyalashtirishda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
300
asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Prezidentning 2020-yil 18-martdagi farmoni
(PF-6015) mahalliy moliya tizimini modernizatsiya qilish, soliq yig‘ishni
avtomatlashtirish va mahalliy daromadlarni oshirishga alohida e'tibor
qaratadi.
O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksiga muvofiq, mahalliy
byudjetlar quyidagi daromad manbalaridan shakllantiriladi:
1.
Soliq tushumlari:
o
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i
o
Yagona yer solig‘i
o
Aksiz solig‘i (ichki ishlab chiqarilgan mahsulotlar bo‘yicha)
o
Davlat boji
o
Aylanmadan olinadigan soliq
2.
Nosoliq daromadlar:
o
Davlat mulkini ijaraga berish
o
Mahalliy muassasalar ko‘rsatgan pullik xizmatlar
o
Jarimalar, penya va boshqa undirishlar
o
Litsenziya va ruxsatnoma to‘lovlari
3.
Transferlar:
o
Subvensiyalar, dotatsiyalar va subsidiyalar
o
Qayta taqsimlangan soliq tushumlari
1-jadval. Mahalliy byudjet daromadlarining 2020–2025-yillardagi
tarkibi (foiz hisobida, o‘rtacha)
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 18-martdagi "Moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va mahalliy
daromadlarni oshirish uchun mahalliy moliya tizimini modernizatsiya qilish" to‘g‘risida"gi Farmoni (PF
-6015)
T/r
Daromad turi
Ulushi (%)
1
Soliq tushumlari
65%
2
Nosoliq daromadlar
12%
3
Transferlar
23%
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
301
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, mahalliy byudjetlarning katta qismi (taxminan
23%) hali-hanuz markaziy byudjetdan ajratiladigan transferlar hisobiga
to‘ldirilmoqda. Bu holat hududiy moliyaviy mustaqillik darajasining pastligini
ko‘rsatadi(1-rasm). Mahalliy daromadlar ulushi eng yuqori bo‘lgan Toshkent
shahri (74%), eng past ko‘rsatkich esa Qoraqalpog‘istonda (32%) qayd etilgan. Bu
kabi nomutanosibliklar iqtisodiy faollik, investitsion salohiyat, mehnat resurslari
va soliq bazasining hududiy farqlaridan kelib chiqmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, ayrim hududlar o‘z byudjetini
shakllantirishda mustaqillikka erishayotgan bo‘lsa-da, ko‘pchilik viloyatlar hali-
hanuz markaziy moliyaviy yordamlarga tayanmoqda. Bu esa ularda moliyaviy
rejalashtirish va siyosat yuritishda cheklovlar keltirib chiqarmoqda(1-rasm).
Quyida Toshkent shahri, Navoiy viloyati, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va
Surxondaryo viloyatidagi soliq tushumlari va markaziy transferlar ulushi
taqqoslanadi. 2023-yilda tanlangan hududlarda mahalliy byudjet daromadlarining
soliq tushumlari va transferlar bo‘yicha nisbati qanday shakllanganini aniq
tasvirlab beradi.
1-rasm. Hududlar kesimida soliq tushumlari va transferlar nisbati (2023-
yil holati):
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
302
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 1-fevraldagi farmoni (PF-
6165) esa soliq yig‘ish tizimini soddalashtirish va mahalliy byudjetlarni samarali
boshqarish bo‘yicha yangi innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqadi
bo‘limda xalqaro tajribalar va ularning O‘zbekiston uchun qanday ahamiyatga ega
ekanligi tahlil qilinadi. Ikki mamlakat asosida mamlakatimiz uchun takliflar bilan
chiqishimiz mumkin.
➢
Shvetsiya misolida(
Mahalliy boshqaruvni kuchaytirish)
.
Mahalliy byudjetlarning 80% dan ortig‘i mahalliy soliqlardan (asosan,
daromad va yer solig‘i) tashkil topadi. Hududlar o‘rtasidagi nomutanosiblikni
bartaraf etish uchun mamlakat markaziy byudjet transferlarini faqat ijtimoiy
dasturlarga yo‘naltiradi.
Mahalliy byudjetlarni boshqarishda soliq yig‘ish tizimini
markazlashtirishdan ko‘ra, mahalliy boshqaruvni kuchaytirishga alohida e'tibor
qaratgan. Shvetsiya hududlar o‘rtasidagi moliyaviy nomutanosiblikni kamaytirish
uchun soliq daromadlarini taqsimlash tizimini optimallashtirgan. Mamlakatda
mahalliy daromadlarning asosiy manbalaridan biri — yer solig‘i va mahalliy
korxonalar uchun soliq yig‘ishdir.
➢
Niderlandiya misolida
(Mahalliy soliq tizimini optimallashtirish).
Niderlandiya mahalliy soliq tizimini rivojlantirishda yer solig‘ini va mol-
mulk solig‘ini samarali joriy etishga e'tibor qaratgan.
Mahalliy daromadlarning
60% yer va ko‘chmas mulk solig‘idan keladi. Soliq yig‘ishni avtomatlashtirish
orqali xarajatlarni 25% ga kamaytirgan.
Mahalliy daromadlar yig‘iladigan
sohalarda raqamli texnologiyalarni qo‘llash va mahalliy hukumatlarga soliq yig‘ish
tizimini optimallashtirish imkoniyatlari yaratilgan.
Shu ikki mamlakatdagi strategiyalarni mamlakat miqyosida taklif sifatida
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 1-fevraldagi PF-6165-
sonli “Soliq ma’muriyatchiligini
takomillashtirish va soliq organlari faoliyatini tubdan isloh qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni.
https://lex.uz/docs/5262358
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
303
qo’llasak,
Shvetsiyada mahalliy byudjetlarning 80% mahalliy soliqlardan,
Niderlandiyada esa 60% yer va mulk solig‘idan tashkil topadi. O‘zbekistonda bu
ko‘rsatkich atigi 65% (soliq tushumlari).
O‘zbekistonda mahalliy soliq yig‘ish
tizimini kuchaytirish va soliq daromadlarini o‘zaro adolatli taqsimlash uchun
hududlar o‘rtasidagi moliyaviy nomutanosiblikni kamaytirishga qaratilgan chora-
tadbirlarni amalga oshirish mumkin. Xususan, kichik va o‘rta biznesni
rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlarini yaratish mumkin. O‘zbekistonda ham
soliq yig‘ish tizimini raqamlashtirish va optimallashtirishni boshlash kerak.
Mahalliy soliq yig‘ish jarayonini avtomatlashtirish va soliq to‘lashni
yengillashtiruvchi raqamli platformalar yaratish mahalliy daromadlarni oshirishga
yordam beradi.
Yechimlar
•
O‘zbekiston Respublikasi soliq organlari bilan hamkorlikda raqamli
tizimlarni joriy etish va to‘lovchilarni onlayn tarzda ro‘yxatdan o‘tkazish
•
Har bir hududda mavjud tabiiy resurslardan (neft, gaz, yer) foydalanish,
turizmni rivojlantirish va kichik biznesni rag‘batlantirish uchun maxsus
dasturlar yaratish.
•
Davlat mulkini samarali boshqarish uchun yangi boshqaruv tizimlarini joriy
etish va mulklarni ijaraga berish orqali mahalliy daromadlarni oshirish.
•
Hududlar o‘rtasidagi moliyaviy nomutanosiblikni kamaytirish uchun
maxsus soliq to‘lovchilarni yaratish va markaziy byudjetdan ajratmalarni
teng taqsimlash.
•
Xalqaro investorlarga mahalliy hududlarda faoliyat yuritish uchun
imtiyozlar va qulay sharoitlar yaratish.
•
Mahalliy daromadlarni boshqarish va sarflash jarayonlarini yaxshilash
uchun kadrlarni tayyorlash va malaka oshirish dasturlarini joriy etish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
304
Xulosa
Mahalliy byudjetlarni samarali boshqarish va daromadlarini oshirish uchun
yuqoridagi takliflar va yechimlarni amalga oshirish muhim. Har bir hududning
imkoniyatlari va ehtiyojlariga qarab, tegishli chora-tadbirlar ishlab chiqilishi zarur.
O‘zbekistonning mahalliy byudjetlarini oshirish uchun xalqaro tajribalardan
foydalanish, mahalliy iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, soliq tizimini
modernizatsiya qilish va davlat mulkidan samarali foydalanish orqali muhim
natijalarga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 27-yanvardagi PF-
4947-sonli Farmoni
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-martdagi PF-
6015-sonli Farmoni
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 1-fevraldagi PF-
6165-sonli Farmoni
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Davlat
statistika
qo‘mitasi
(2023)
5.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
6.
OECD (2023). "Tax Policy Reviews: Sweden"
7.
Government
of
the
Netherlands.
"Local
Taxes
and
Revenues"
8.
World Bank (2022). "Uzbekistan Public Finance Review"
9.
IMF (2021). "Fiscal Transparency in Uzbekistan"
10.
Shvetsiya Soliq Agentligi (Skatteverket)
