Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
268
BOSHLANG‘ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA
O‘QUVCHILAR NUTQINI O‘STIRISH METODIKASI
Jo’rayeva Munira Sirojiddin qizi
Bekmuradova Mehribon To’ychi qizi
Xurramova Shahrizoda Rustam qizi
Saidova Ozoda Yo’ldosh qizi
DENOV TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA INSTITUTI TALABALARI
Anotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matematika
darslarida nutqini shakllantirish va rivojlantirish usullari yoritilgan. Dars
jarayonida o‘quvchilar bilan muloqot qilish, ularning fikrlarini aniq va to‘g‘ri
ifoda eta olishiga yordam beruvchi metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Nutq
faoliyatini matematik tafakkur bilan bog‘lab, o‘quvchilarni erkin fikrlashga,
mulohaza yuritishga o‘rgatish yo‘llari ko‘rsatib berilgan.
Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning og‘zaki va yozma
nutqini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan metodik yondashuvlarni
yoritadi. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarda faqatgina hisoblash
ko‘nikmalari emas, balki fikrni aniq, mantiqiy va izchil tarzda ifoda etish,
matematik tushunchalarni to‘g‘ri qo‘llay olish, savollarga asosli javob bera olish
kabi kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish muhim sanaladi. Maqolada dars
jarayonida o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshirish uchun qo‘llaniladigan
metodlar, ayniqsa, savol-javob, suhbat, guruhli ishlar, matematik hikoyalar va
mantiqiy mashqlar kabi usullar keng yoritilgan. Shuningdek, o‘qituvchining nutqiy
namunasi, o‘quvchilarning individual yondashuv asosidagi fikrlarini rivojlantirish
usullari ham tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, matematika darslarida
nutqni rivojlantirish o‘quvchilar tafakkurini faollashtirish, darsga qiziqishini
oshirish va muloqot madaniyatini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
269
Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich sinf, matematika darsi, nutqni rivojlantirish,
metodika, og‘zaki nutq, muloqot, tafakkur, didaktik usullar.
Kirish:
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi — bu o‘quvchilarning shaxs sifatida
shakllanishida muhim poydevor hisoblanadi. Ayniqsa, matematika fanini
o‘zlashtirish jarayonida nafaqat hisoblash malakalari, balki mantiqiy tafakkur,
og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish ham muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilarning
o‘z fikrini to‘g‘ri ifodalashi, savollarga aniq javob bera olishi, izchil mulohaza
yuritishi ko‘p jihatdan o‘qituvchining metodikasiga bog‘liq.
Asosiy Ma’lumot
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisida nutqni rivojlantirishning dolzarbligi
Boshlang‘ich sinfda o‘quvchilar hali tilda ifoda qilish, mustaqil fikrlash,
muloqotga kirishish ko‘nikmalarini endi shakllantirayotgan davrda bo‘lishadi. Shu
sababli, aynan shu bosqichda o‘quvchilarni fikrini erkin ifoda etishga o‘rgatish,
ularda aniq va lo‘nda so‘zlay olish qobiliyatini tarbiyalash muhim hisoblanadi.
Matematika fani esa, o‘zining mantiqiylik va aniqlik talab qiluvchi mohiyati
sababli, nutqni rivojlantirish uchun qulay maydon yaratadi.
Matematika darsida nutqiy faoliyatni faollashtiruvchi metodlar
O‘qituvchining to‘g‘ri tanlangan metodlari o‘quvchilar nutqining
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi:
Savol-javob metodi:
Dars davomida o‘quvchilarga sodda va tushunarli
savollar berib, ularni fikr bildirishga undash. Bu o‘quvchilarning matematik
tushunchalarni og‘zaki tarzda tushuntirish ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Matematik hikoya tuzish: Masalan, "A’lo darajada baho olgan o‘quvchi
qanday misollarni to‘g‘ri bajargan bo‘lishi mumkin?" degan topshiriqlar orqali
ijodiy fikrlash va nutqni shakllantirish mumkin.
O‘yinli mashg‘ulotlar: “Topishmoq ayt”, “Kim tezroq izohlaydi?”, “So‘zlar
piramidasi” kabi o‘yinlar orqali o‘quvchilarni fikr yuritishga va og‘zaki izoh
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
270
berishga rag‘batlantirish.
Guruhda ishlash: Guruhda masala yechish va natijani tushuntirish orqali
o‘quvchilar o‘zaro muloqotga kirishadilar, fikrlarini baham ko‘radilar.
O‘qituvchining roli va nutqiy namunasi
O‘qituvchi o‘quvchilar uchun namuna bo‘lishi lozim. Uning nutqi ravon,
aniq, obrazli va tushunarli bo‘lishi zarur. Shuningdek, har bir o‘quvchining
gapirishga bo‘lgan ishtiyoqini qo‘llab-quvvatlashi, xatolarni to‘g‘rilab borishi,
ammo tanqid emas, rag‘bat bilan yondashishi kerak.
Nutqni rivojlantirishning nazariy asoslari
Nutqni rivojlantirish — bu o‘quvchining til vositalari yordamida fikr
bildirish, o‘z fikrini boshqalarga yetkazish, atrof-muhit bilan muloqotga kirishish
imkonini beruvchi muhim jarayondir. V.V. Davydov, L.S. Vygotskiy kabi
psixolog va pedagoglar tomonidan asoslangan nazariyalarda bolalar tafakkuri va
nutqi o‘zaro bog‘liq ravishda rivojlanishi aytiladi. Ayniqsa, matematika fani orqali
bolaning tahliliy, sintetik va mantiqiy tafakkurini shakllantirish barobarida, til
ko‘nikmalari ham takomillashib boradi.
Nutqni o‘stirishning ahamiyati:
Matematika darslarida o‘quvchilarning nutqini rivojlantirish ularning
bilimlarini chuqurlashtirish, mustaqil fikrlash, matematik atamalarni o‘zlashtirish
va muloqotga kirisha olishiga xizmat qiladi. Har bir tushunchani og‘zaki izohlash,
masalalarni sharhlash, o‘z yechim usullarini asoslab berish orqali nutq faolligi
ortadi.
Amaliy metodlar:
Savol-javob usuli: Har bir mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga aniq, mantiqiy
savollar berish, ularni javob berishga rag‘batlantirish.
Tushunchalarni og‘zaki tushuntirish: Masalan, "juft son" deganda nima
tushuniladi? "Perimetr" deganda nima nazarda tutiladi?
Mantiqiy hikoyalar tuzdirish: Matematik hikoyalar orqali o‘quvchilarni ijodiy
fikrlashga o‘rgatish (masalan, “Ahmad 5 ta olma oldi, keyin yana 3 ta olma
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
271
qo‘shildi...” kabi).
Guruhlarda ishlash: O‘quvchilar bir-birlari bilan muloqotga kirishib,
matematik masalalarni muhokama qilishadi.
O‘qituvchining roli:
O‘qituvchi o‘z nutqi bilan namunali bo‘lishi, har bir o‘quvchini eshitishi,
ularning fikrini qadrlashi lozim. O‘qituvchining nutqiy madaniyati, tushuntirish
uslubi, so‘z boyligi bolalarga bevosita ta’sir qiladi.
Nutqni rivojlantirishga xizmat qiluvchi mashqlar:
Matematika darslarida izohli diktantlar.
Grafiklar asosida mulohaza yuritish.
Matematik topishmoqlar va jumboqlar.
Natijalar
Tajriba asosida aniqlanishicha, matematika darslarida nutqni rivojlantirishga
qaratilgan metodik yondashuvlar:
O‘quvchilarda mantiqiy fikrlash va mustaqil mulohaza yuritish qobiliyatini
oshiradi;
Mavzularni yaxshiroq tushunishga yordam beradi;
O‘z fikrini aniq va erkin ifoda etish ko‘nikmasini shakllantiradi;
O‘quvchilar o‘rtasida ijtimoiy faollikni kuchaytiradi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning nutqini
rivojlantirish — ularning kelajakdagi o‘quv faoliyatida, fikrlash va muloqot
madaniyatida mustahkam asos yaratadi. Matematika fani orqali mantiqiy fikrlash
va aniq ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish o‘qituvchidan izchil va samarali
metodik yondashuvni talab etadi. Har bir darsda o‘quvchining og‘zaki faolligini
oshirishga xizmat qiluvchi usullarni qo‘llash zamonaviy ta’limning ustuvor
vazifalaridan biridir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
272
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirova N., "Boshlang‘ich ta’limda nutqni rivojlantirish",
Toshkent, 2020.
2.
Xasanboyeva G’.T., "Boshlang‘ich sinflarda matematika
o‘qitish metodikasi", Toshkent, 2021.
3.
Xodjayeva D., "Nutq madaniyati va uni shakllantirish",
Andijon, 2019.
