Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
216
AUDITORLIK TEKSHIRISH VAQTIDA BUXGALTERIYA HISOBI
VA ICHKI NAZORATINI O`RGANISH.
Kamolova Shaxnoza Umid qizi.
Buxoro viloyati Vobkent sanoat va transport texnikumi Maxsus fanlar
kafedrasi Audit fani o`qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada auditorlik tekshiruvi jarayonida
buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini o‘rganishning ahamiyati va metodik
asoslari tahlil qilingan. Buxgalteriya hisobi va ichki nazoratning samarali
yuritilishi auditorlikning aniqligi va ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqot davomida mavjud adabiyotlar tahlil qilinib, real korxona misolida ichki
nazorat tizimi baholandi hamda ilg‘or tajribalar asosida takliflar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar: Auditorlik, buxgalteriya hisobi, ichki nazorat, audit riski,
tekshiruv metodlari, moliyaviy hisobot, tizim tahlili.
Hozirgi kunda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda auditorlik faoliyatining
o‘rni tobora ortib bormoqda. Auditorlik tekshiruvlari korxonalar moliyaviy
holatini baholash, hisob-kitoblarning to‘g‘riligini aniqlash va ichki nazorat tizimini
mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi va ichki
nazorat tizimi auditorlik jarayonining boshlang‘ich bosqichida chuqur o‘rganilishi
zarur. Bu esa auditorga tekshiruv jarayonida risklarni baholash va audit
strategiyasini to‘g‘ri ishlab chiqish imkonini beradi.
Auditorlik tekshirish vaqtida buxgalteriya hisobi va ichki nazoratni
o‘rganish jarayoni tashkilotning moliyaviy hisobotlarining ishonchliligini
ta’minlash va ichki jarayonlarning samaradorligini baholashga qaratilgan. Bu
jarayon bir nechta muhim bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda aniq
metodologiya va standartlardan foydalaniladi. Quyida ushbu jarayon batafsil
bayon qilinadi:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
217
Auditni rejalashtirish
Rejalashtirish auditchi uchun eng muhim bosqichlardan biridir, chunki u
tekshiruvning yo‘nalishini va samaradorligini belgilaydi.
- Maqsad va doirani aniqlash:
- Auditning asosiy maqsadi aniqlanadi: moliyaviy hisobotlarning
to‘g‘riligi, qonun va standartlarga muvofiqligi yoki ichki nazorat tizimining
samaradorligini baholash.
- Tekshiruv doirasi belgilanadi: qaysi moliyaviy yil, qaysi bo‘limlar yoki
operatsiyalar tekshiriladi.
- Tashkilotni o‘rganish:
- Kompaniyaning faoliyat sohasi, tashkiliy tuzilmasi, biznes jarayonlari va
buxgalteriya tizimi haqida ma’lumot to‘planadi.
- Tashqi omillar tahlil qilinadi: iqtisodiy sharoitlar, soha xususiyatlari,
qonunchilik talablari.
- Xavfni baholash:
- Moliyaviy hisobotlarda xatolar (tasodifiy yoki qasddan) yoki firibgarlik
xavfi aniqlanadi.
- Xavfli sohalarga e’tibor qaratiladi: masalan, katta summali tranzaksiyalar,
qarindosh kompaniyalar bilan operatsiyalar yoki yangi qonunchilik talablariga
rioya qilish.
- Xavf tahlili uchun oldingi audit hisobotlari, rahbariyat hisobotlari va
tashqi ma’lumotlardan foydalaniladi.
- Audit rejasi va resurslar:
- Tekshiruv muddati, jalb qilinadigan auditorlar soni va maxsus vositalar
(masalan, buxgalteriya dasturlari tahlili uchun dasturiy ta’minot) belgilanadi.
- Reja ichki nazorat tizimini sinovdan o‘tkazish, tranzaksiyalarni
namunaviy tekshirish va hujjatlarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.
Buxgalteriya hisobini tekshirish
Buxgalteriya hisobining tekshirilishi moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligi va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
218
qonuniyligini ta’minlashga qaratilgan. Bu jarayon quyidagi yo‘nalishlarda amalga
oshiriladi:
Hisob siyosati va standartlarga rioya qilish
- Tashkilotning buxgalteriya hisobi milliy (MASBH) yoki xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga (IFRS) mosligi tekshiriladi.
- Hisob siyosati hujjatlari (masalan, aktivlarni amortizatsiya qilish usullari,
daromadlarni hisobga olish qoidalari) tahlil qilinadi.
- Qonunchilik talablariga rioya qilish: soliq hisoboti, mehnat haqi to‘lovlari
va boshqa majburiy hisobotlar tekshiriladi.
Hujjatlarning to‘liqligi va to‘g‘riligi
- Operatsiyalarni tasdiqlovchi barcha hujjatlar (shartnomalar, hisob-
fakturalar, to‘lov hujjatlari, bank ko‘chirmalari) tekshiriladi.
- Hujjatlarning qonuniy shaklda ekanligi, to‘ldirishdagi xatolar va
imzo/mohrlarning mavjudligi tekshiriladi.
- Hujjatlarning buxgalteriya registrlariga to‘g‘ri kiritilganligi tahlil qilinadi.
Hisob registrlari va moliyaviy hisobotlar
- Asosiy buxgalteriya registrlari (bosh kitob, jurnallar) tahlil qilinadi.
- Moliyaviy hisobotlarning asosiy elementlari tekshiriladi:
- Aktivlar: pul mablag‘lari, debitorlik qarzlari, asosiy vositalar va boshqa
aktivlarning real mavjudligi va to‘g‘ri baholanishi.
- Majburiyatlar: kreditorlik qarzlari, soliq majburiyatlari va boshqa
qarzlarning to‘g‘ri aks ettirilishi.
- Daromadlar va xarajatlar: operatsiyalarning to‘g‘ri davrda hisobga
olinishi va tasniflanishi.
- Kapital: aksiyadorlik kapitali, taqsimlanmagan foyda va zaxiralar.
Ichki nazoratni baholash
Ichki nazorat tizimi tashkilotning aktivlarini himoya qilish, moliyaviy
hisobotlarda xatolar va firibgarlikning oldini olish uchun muhim ahamiyatga ega.
Auditor ushbu tizimning samaradorligini quyidagi yo‘nalishlarda baholaydi:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
219
Nazorat muhitini tahlil qilish
- Tashkilotning rahbariyati ichki nazoratga qanchalik e’tibor berayotgani
o‘rganiladi.
- Axloqiy me’yorlar, xodimlarning malakasi va tashkiliy madaniyat tahlil
qilinadi.
Vazifalarni taqsimlash
- Operatsiyalarni amalga oshiruvchi, tasdiqlovchi va hisobga oluvchi
shaxslarning vazifalari alohida bo‘lishi kerak.
- Masalan, to‘lovlarni tasdiqlovchi shaxs ularni amalga oshiruvchi shaxs
bo‘lmasligi lozim.
Xavfli sohalarni aniqlash
Auditor xavfli sohalarga alohida e’tibor beradi:
- Katta summali yoki g‘ayrioddiy tranzaksiyalar: Masalan, qarindosh
kompaniyalar bilan operatsiyalar yoki eksport-import shartnomalari.
- Soliq hisoboti: Soliq deklaratsiyalaridagi xatolar yoki optimallashtirish
sxemalari.
- Yangi qonunchilik talablari: Yangi qonunlarga rioya qilmaslik xavfi.
- Tashqi omillar: Valyuta kursi o‘zgarishi, bozor raqobati yoki iqtisodiy
inqirozlar.
Tekshiruv natijalarini hujjatlashtirish
- Auditor aniqlangan barcha kamchiliklar, xatolar va nomuvofiqliklarni
maxsus ishchi hujjatlarda qayd etadi.
- Har bir topilgan muammo uchun:
- Muammoning tavsifi.
- Moliyaviy hisobotlarga ta’siri.
- Rahbariyatga beriladigan tavsiyalar.
- Ishchi hujjatlar auditning shaffofligini ta’minlaydi va kelajakda
tekshiruvlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
220
Xulosa
Buxgalteriya hisobi va ichki nazoratni auditorlik tekshirish jarayoni
tashkilotning moliyaviy barqarorligi va qonuniyligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. Bu jarayon xalqaro audit standartlariga (ISA) asoslanadi va
auditchining mustaqilligi, malakasi va tafsilotlarga e’tiborli bo‘lishini talab qiladi.
Auditorlik tekshiruvi vaqtida buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimini
chuqur tahlil qilish zarur. Ichki nazorat auditorlik riskini kamaytirishda asosiy
omillardan biri bo‘lib, u moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini oshirishga xizmat
qiladi.
Korxonalar ichki nazorat tizimini xalqaro standartlar (masalan, COSO
modeli) asosida qayta ko‘rib chiqishlari zarur.
Auditorlik tekshiruvlarida ichki nazoratning barcha elementlarini baholash
uchun standartlashtirilgan chek-listlar ishlab chiqilishi lozim.
Auditorlarga buxgalteriya hisobi va ichki nazorat tizimiga oid doimiy
malaka oshirish kurslarini tashkil etish tavsiya etiladi.
Adabiyotlar.
1.
Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida»gi qonuni.
Toshkent sh., 2021-yil 25-fevraldagi OʻRQ-677-sonli.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2020 yil 25
yanvardagi 2020 yil uchun eng muhim ustivor vazifalar haqidagi Oliy
Majlisga Murojatnomasi.
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining «Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlariga oʻtish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida»gi qarori.
Toshkent sh., 2020 yil 24 fevraldagi PQ-4611 sonli.
4.
Sarvarbek Rasuljonovich Abduazizov (2021). DAVLAT MOLIYAVIY
NAZORATINING NAZARIY VA HUQUQIY ASOSLARI. Scientific
progress, 2 (8), 250-256.
5.
. Abduraximov, Boburjon Umarjon Oʻgʻli, Qudbiyev, Nodir Tohirovich, &
Mominov,
Ikromjon
Luxmonjon
Oʻgʻli
(2021).
AYLANMA
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
221
MABLAGʻLARNI
BOSHQARISH
TIJORAT
KORXONASI
MUVAFFAQIYATINING ASOSI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 1 (10), 724-733.
6.
Qudbiyev, N. T. (2021). Xalqaro moliyaviy hisob standartlariga oʻtish
dolzarbligi Relevance of the transition to international financial accounting
standards. SJ international journal of theoretical and practical research, 1(2),
56-64
7.
Durdona Adashboy Qizi Razzaqova (2021). RAQAMLI IQTISODIYOT
SHAROITIDA
BUXGALTERIYA
HISOBINI
AVTOMATLASHTIRISHNING ROLI VA AHAMIYATI. Scientific
progress, 2 (8), 243-249.
8.
Tohirovich, Q. N. (2021). International financial accounting standards in
Uzbekistan. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal, 11(4), 328-333.
9.
Shaxrinoz Avazxonovna Kurbonova (2021). MAHSULOT TANNARXI
HISOBIGA OLISHDA BOSHQARUV HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
MASALALARI. Scientific progress, 2 (8), 603-607.
