Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
187
YANGI O‘ZBEKISTONDA DUAL TA’LIMNI JORIY ETISH
ISTIQBOLLARI
Niyozova Ra’no Najmitdinovna
assistent Buxoro davlat texnika universiteti
Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimi jadal rivojlanib, mehnat bozorida
raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlash yo‘nalishida islohotlar amalga
oshirilmoqda. Shu jarayonda dual ta’lim tizimiga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda.
Dual ta’lim – bu nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni birlashtirib, o‘quvchilarni
ishlab chiqarish jarayonida o‘qitishni nazarda tutuvchi tizimdir.
Dual ta’lim tizimi Germaniya, Shveysariya, Avstriya kabi mamlakatlarda
muvaffaqiyatli joriy etilgan va bu davlatlarda yoshlarning ishsizlik darajasi ancha
past ekanligi kuzatilgan. Ushbu tizimning asosiy ustunliklari quyidagilardan
iborat:
Nazariy va amaliy ta’limni uyg‘unlashtirish – o‘quvchilar kasbiy bilim olish bilan
birga haqiqiy ish sharoitida amaliy ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar.
Ishlab chiqarishga tez moslashish – bitiruvchilar mehnat bozoriga tayyor holda
chiqadilar va ish topish imkoniyatlari ortib boradi [1].
Kadrlar etishmovchiligini kamaytirish – ishlab chiqarish sohasida tajribali
mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyoj qondiriladi.
O‘zbekistonda dual ta’limni rivojlantirish uchun bir necha istiqbolli
yo‘nalishlar mavjud:
1. Huquqiy baza va davlat qo‘llab-quvvatlovi.
Hozirgi kunda mamlakatimizda kasbiy ta’limni rivojlantirishga qaratilgan bir qator
qonunlar va farmonlar qabul qilinmoqda. Bu jarayonda dual ta’lim tizimini joriy
etish uchun huquqiy asosni mustahkamlash muhim ahamiyatga ega.
2. Ishlab chiqarish va ta’lim muassasalari hamkorligini mustahkamlash.
Ko‘plab korxonalar malakali mutaxassislarga ehtiyoj sezadi, shuning uchun ular
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
188
o‘quv muassasalari bilan hamkorlik qilish orqali talabalarga amaliy mashg‘ulotlar
o‘tkazishlari mumkin.
3. O‘qituvchilar va murabbiylarni tayyorlash.
Dual ta’lim tizimi muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun mutaxassis
o‘qituvchilar va ishlab chiqarishdagi ustozlar malakasini oshirish kerak.
4. Talabalarni moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlash.
Dual ta’lim tizimida o‘qigan talabalarga stipendiyalar, rag‘batlantiruvchi dasturlar
va kelajakda ish joyi kafolati taqdim etilishi lozim.
Yangi O‘zbekistonda dual ta’limni joriy etish mehnat bozori talablariga mos
keladigan, malakali va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash imkonini beradi. Bu
tizim iqtisodiyotga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ishsizlikni kamaytirish, kasbga
yo‘naltirilgan ta’lim sifatini oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi. SHu bois, dual ta’lim tizimini keng joriy etish va uning
mexanizmlarini takomillashtirish mamlakat rivoji uchun muhim vazifalardan biri
hisoblanadi [2].
Dual ta’lim – bu nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni uyg‘unlashtirgan holda
tashkil etilgan ta’lim tizimi bo‘lib, o‘quvchilar yoki talabalar bir vaqtning o‘zida
ham ta’lim muassasasida, ham ishlab chiqarish jarayonida o‘qishadi. Bu model
Germaniya, Avstriya, Shveysariya, Janubiy Koreya va boshqa rivojlangan
davlatlarda keng qo‘llaniladi va yosh mutaxassislarning mehnat bozoriga
moslashishini osonlashtiradi.
Dual ta’limning asosiy xususiyatlari:
1. Bir vaqtda ikki joyda ta’lim olish – talabalar nazariy bilimni kollej yoki
universitetda o‘zlashtiradilar va bir vaqtning o‘zida ishlab chiqarish korxonasida
amaliy mashg‘ulot o‘tashadi.
2. Korxonalar bilan hamkorlik – korxonalar o‘zlariga kerakli mutaxassislarni
tayyorlashda ishtirok etadilar, ularni o‘qitishga va malakasini oshirishga yordam
berishadi.
3. Ish tajribasi orttirish – bitiruvchilarni ish tajribasisiz ishga qabul qilmaslik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
189
muammosi hal etiladi, chunki ular o‘qish jarayonidayoq tajriba to‘playdilar.
4. Ish joyi bilan ta’minlash imkoniyati – dual ta’lim tizimida o‘qigan talabalarni
korxonalar o‘z ishchilari sifatida qabul qilishi mumkin.
Talabalar uchun dual ta’limning afzalliklari
.
Biz Obuda universiteti
tomonidan o‘tkazilgan empirik tadqiqotida an’anaviy o‘qitish bilan solishtirganda
dual ta’limning o‘ziga xos xususiyatlarini bitta tanlangan mavzuda, ya’ni
tadbirkorlik bilimida ko‘rib chiqganini keltirib o‘tamiz [3]. Muhandislik talabalari
tadbirkorlik bilan bog‘liq o‘qishlari davomida ko‘proq kurslarda qatnashadilar:
biznes iqtisodiyoti, menejment, sifatni ta’minlash, energiya menejmenti va atrof-
muhitni muhofaza qilish, huquqiy bilimlar, inson resurslarini boshqarish, logistika
va boshqalar.
Dual ta’lim shaklidagi talaba kursda ularni alohida mavzular sifatida ko‘rish
o‘rniga, turli korxonalarning quyi tizimlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
tushunish imkoniyatiga ega. Ularga tizimni bir butun sifatida, nazorat, buxgalteriya
hisobi, marketing, kadrlar, xaridlar, logistika va hokazolar o‘rtasidagi bog‘liqlik
nuqtalarini ko‘rsatish mumkin. Ma’ruza davomida dual ta’lim shaklidagi talabalar
faolroq bo‘lib, tadbirkorlikning turli sohalariga qiziqish bildirishgan. Ular biznes
kontekstida to‘plangan tajribalari bilan o‘rtoqlashganlar va oliy ta’lim
muassasasida o‘rgangan sohalarini tekshirganlar.
Ushbu tadqiqotning ikkinchi qismi Sinov-guruh muhokamasi bo‘lib, unda
ishtirokchilar 10-15 nafar talabalardan iborat uchta Sinov-guruhga bo‘lingan.
Birinchidan, ishtirokchilarning ish joyidagi tajribasini ko‘rib chiqilgan. YUqorida
aytib o‘tilganidek, 32 talaba orasida 19 nafar birinchi kurs talabalari bo‘lib, ular
o‘zlarining dual ta’lim shaklida hamkor korxonasida kamida yarim yillik ish
tajribasiga ega edilar.
Kirish savolidan so‘ng, korxonadagi amaliyot tajribasi korporativ iqtisodiyot
fanini tushunishga qanday yordam bergani va talabalar korxonada qaysi sohalarni
kashf etganliklarini aniqlash uchun sinov-guruh muhokamasi davom etgan. Dual
shaklda o‘qiyotgan talabalar o‘zlarining birinchi yillik tajribalari haqida xabar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
190
berishgan, ular bir necha kun davomida o‘z korxonasining turli bo‘limlarida
kuzatuvda bo‘lishib, korxona tuzilishini tushunishdi va tashkiliy bo‘linmalar
faoliyati konteksti haqida umumiy fikrga ega bo‘lishgan. Moliyalashtirish, sifat
kafolati, loyihalarni boshqarish, xaridlar, dizayn, yig‘ish, ishlab chiqarish, sotish,
bozorni o‘rganish, mijozlarni qidirish, mijozlar bilan aloqalar, logistika, narxlarni
shakllantirish, kotirovkalarni tayyorlash eng ko‘p tilga olingan sohalar bo‘lib, ular
dual shaklda o‘qiyotgan talabalar o‘zlarining hamkor korxonasida tajribaga ega
bo‘lishgan. Dual ta’lim shaklida ishtirok etmayotgan talabalar qisqa muddatli
yozgi talabalar amaliyot, ya’ni ish joylarida kamroq tajribaga egaligi, ular ishlagan
biznes faoliyati haqida umumiy tasavvurga ega emas ekanligi keltirilgan.
Sinov-guruh suhbatining so‘nggi qismida talabalarning umumiy dual ta’lim
shaklida o‘rganish modeli haqidagi fikrlarini ochib berishga harakat qilingan.
Bunda, tadiqiqot eng ko‘p qayd etilgan imtiyozlar quyidagilar deb ta’riflagan [3]:
O‘rganilgan akademik bilim va ko‘nikmalarni ish muhitida qo‘llash
imkoniyati;
Jamoada ishlash imkoniyati;
Sanoat vazifalarini muvaffaqiyatli bajarish va korxonaga hissa qo‘shish
imkoniyati;
YUmshoq ko‘nikmalarga ega bo‘lish va rivojlantirish imkoniyati;
Professionallar bilan o‘zaro tajribalar ulanish tajribasi;
Vaqt, tashkilot bilan bog‘liq shaxsiy boshqaruv ko‘nikmalarini
rivojlantirish;
O‘quv jarayonidan keyin yaxshi ish istiqbollari;
Korxonadan davriy muntazam daromad.
Tadqiqotda talabalar uchun eng ko‘p qayd etilgan qiyinchilik ish va o‘qishni
muvofiqlashtirish bo‘lganligi e’tirof etilgan. Dual ta’lim shaklida o‘qigan talabalar
korporativ amaliyot davr mobaynida imtihonlarini topshirishlari kerak bo‘lib, ular
parallel ravishda ishlaygan va o‘rganishgani, bu vazifalarni va vaqtni boshqarishda
yuqori darajadagi etuklikni talab qilishiga urg‘u berilgan [2].
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
191
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.Kasbiy ta’lim to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni
— O‘zbekistonda kasbiy va dual ta’limni rivojlantirishga qaratilgan huquqiy
asoslar. 2021 yil.
2.Rahmonov A."O‘zbekistonda dual ta’lim: muammolar va istiqbollar"
"Iqtisodiyot va ta’lim" jurnali
— O‘zbekistonda dual ta’lim tizimini joriy etishdagi mavjud muammolar va
echimlar haqida. 2022 yil
3.Mustafoqulov SH."Dual ta’limni rivojlantirish istiqbollari va xalqaro tajriba"
"Zamonaviy kasbiy ta’lim"
— Germaniya, Janubiy Koreya va Rossiya tajribalari asosida O‘zbekistonda dual
ta’lim modelini takomillashtirish masalalari. 2023 yil.
4.
Ниязова, Рано Нажмиддиновна. "international journal of advanced technology
and natural sciences."
international journal
3.1 (2022): 32-35.
5.
Ниёзова, Раъно Нажмиддиновна. "Вязкость и поверхностная активность
сульфатированного синтетического жира."
Science and Education
4.6 (2023):
184-188.
