Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
180
“HALOLLIK” KATEGORIYASINI TADQIQ ETISHNING
NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Nurdinov Javharbek Bahromjon o‘g‘li
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
Xorijiy talabalar bilan ishlash bo‘limi koordinatori
Annotatsiya. Ushbu tezisda halollikni tadqiq etishning nazariy-metodologik
asoslari yoritilgan. Halollik ijtimoiy hodisa sifatida sotsiologik, falsafiy, psixologik
va huquqiy yondashuvlar orqali tahlil qilinadi. Tezisda turli nazariy konsepsiyalar
va metodlar orqali halollikning davlat boshqaruvidagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar. halollik, korrupsiyaga qarshi kurash, nazariya, antik davr
falsafasi, Sharq falsafasi,sotsiologiya, psixologiya, yondashuv.
Halollik jamiyatning asosiy ijtimoiy va axloqiy me’yorlaridan biri bo‘lib, uni
o‘rganish sotsiologiya, falsafa, huquqshunoslik, iqtisod va psixologiya kabi fanlar
chorrahasida amalga oshiriladi.
Ushbu qismda antik davr, sharq falsafasi, zamonaviy falsafiy, sotsiologik va
psixologik yondashuv va nazariyalar bo‘yicha halollikni tadqiq etish ko‘rib
chiqiladi.
Falsafa fanida halollik insoniy fazilat va axloqiy me’yor sifatida qadimdan
tadqiq etilgan. Falsafiy yondashuvlar halollikni odob-axloq, huquq va ijtimoiy
tuzilmalarga bog‘liq ravishda tahlil qiladi.
Antik davr falsafasi halollikni insoniy fazilat, axloqiy tamoyil va ijtimoiy
tartibning ajralmas qismi sifatida tushungan. Ushbu davrda halollik davlat
boshqaruvi, iqtisodiyot, huquq va kundalik hayot bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan.
Yunon va Rim falsafachilari halollikni adolat, erkinlik va fuqarolik burchi bilan
uyg‘unlashtirgan holda izohlaganlar.
Sokrat halollikni insonning ichki vijdoni va bilim bilan bog‘liq tushuncha
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
181
sifatida ko‘rib chiqadi. Unga ko‘ra, halollik bilish va aql bilan chambarchas
bog‘liq. Agar inson yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi farqni bilsa, u doimo halol
bo‘lishni tanlaydi. Halollik tug‘ma fazilat emas, balki o‘rganiladigan xulq-atvorligi
sababli inson doimo o‘zini tarbiyalashi kerak, deb hisoblagan
Platon o‘zining “Davlat” asarida davlat boshqaruvida halollikning ustuvor
bo‘lishi muhimligini ta’kidlagan. Unga ko‘ra, davlat rahbarlari va amaldorlar halol
bo‘lmasa, jamiyat inqirozga yuz tutadi. Uning ta’kidlashicha, halollik faqat
individual xulq-atvor bilan cheklanmaydi, balki davlat boshqaruvining asosiy
tamoyili bo‘lishi kerak
Aristotelning “Nikomax axloqi” asarida davlat xizmatchilari va fuqarolar
halollik tamoyillariga rioya qilishi kerakligi haqida ko‘plab fikrlar keltirgan. U
shuningdek, halollikni uch asosiy omil orqali tushuntiradi:
1. Shaxsiy fazilat – odamning ichki odobi va axloqiy tamoyillariga bog‘liq.
2. Ijtimoiy mas’uliyat – insonning jamiyat oldidagi burchi.
3. Huquqiy tamoyil – davlat qonunlari orqali mustahkamlanadigan halollik
me’yorlari.
Rim davlatchiligida halollik huquqiy me’yorlar bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lgan. Rim huquqida “honestum” (halollik) tushunchasi asosiy axloqiy tamoyil
sifatida qaralgan.
Rim imperatori Mark Avreliy (mil. 121–180) stoik falsafani rivojlantirib,
halollikni davlat boshqaruvining asosi deb bilgan
. Stoiklar nazarida halollik –
inson tabiatiga mos bo‘lish va o‘z vazifasini sidqidildan bajarishdir. Mark Avreliy
ta’kidlaganidek, davlat xizmatchisi halol bo‘lishi kerak, chunki xalq faqat shunday
odamga ishonadi.
Sitseron (mil. av. 106–43) Rim huquqshunosligi va siyosiy falsafasida
halollikning ahamiyatini keng yoritgan. Uning fikriga ko‘ra, yaxshi davlat halol
qonunlarga asoslangan bo‘lishi kerak. Sitseron Rim huquqshunosligida “Ius
1
Xenophon. Memorabilia. – p. 134.
2
Plato. The Republic. – Cambridge University Press, 1997. – p. 210.
3
Transparency International. CPI 2023. – p. 28.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
182
natural” (tabiiy huquq) konsepsiyasini ilgari surgan va unga ko‘ra, qonunlar
insonning tabiiy halolligiga mos bo‘lishi lozim
Antik davrda halollik ijtimoiy tartibning muhim qismi bo‘lib, uni falsafa,
huquq va siyosat orqali shakllantirishga harakat qilingan. Yunon faylasuflari
halollikni axloqiy va falsafiy jihatdan asoslagan bo‘lsa, Rim huquqshunoslari uni
amaliy qonuniy tizimga aylantirgan. Ushbu qadriyatlar keyinchalik Yevropa
sivilizatsiyasining asosiy tamoyillaridan biri sifatida rivojlanishda davom etgan.
Sharq falsafasi halollikni insoniy fazilat, axloqiy tamoyil va ijtimoiy
tartibning asosiy qismi sifatida tushuntiradi. Sharq mutafakkirlari halollikni
nafaqat axloqiy burch, balki jamiyatni barqaror tutuvchi omil sifatida ham
ko‘rishgan. Xitoy, Hindiston va Markaziy Osiyo mutafakkirlari halollik
tushunchasini o‘z diniy, huquqiy va axloqiy tizimlari orqali rivojlantirishgan.
Xitoy falsafasi, ayniqsa Konfutsiy va Mozi ta’limotlarida, halollik davlat
boshqaruvi va insoniy fazilat sifatida muhim o‘rin egallagan. Konfutsiy (mil. av.
551–479) halollikni jamiyat barqarorligining asosi deb bilgan. Konfutsiy
hukmdorlar uchun “De” (fazilatli boshqaruv) konsepsiyasini ishlab chiqqan. Unga
ko‘ra, davlatni kuch bilan emas, halollik va axloqiy fazilatlar bilan boshqarish
kerak.
Mozi (mil. av. 470–391) halollikni “universal muhabbat” g‘oyasida (jian ai)
insonlar o‘rtasidagi tenglik va adolat bilan bog‘lagan. Unga ko‘ra, hamma
odamlarga teng munosabatda bo‘lish halollikning asosi ekanligi, halollik hamma
uchun umumiy qonuniyat bo‘lishi lozimligi, aks holda adolatsizlik kuchayishi
ilgari surilgan.
Hind falsafasi halollikni “Dharma” (axloqiy burch) tushunchasi orqali talqin
qiladi. Hinduizm, buddizm va jaynizm halollikni hayotning ajralmas qismi deb
hisoblaydi.
Musulmon olamida halollik huquqiy jihatdan ham mustahkamlangan. Shariat
qonunlariga ko‘ra, firibgarlik, poraxo‘rlik va noqonuniy yo‘l bilan boylik orttirish
4
Justinian. The Institutes of Justinian. – p. 56.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
183
taqiqlangan.
Markaziy Osiyo mutafakkirlari halollikni nafaqat diniy, balki siyosiy va
falsafiy nuqtai nazardan ham o‘rgangan.
Al-Farobiy (872–950) fazilatli jamiyat nazariyasida halollikni jamiyat
barqarorligining asosiy sharti deb bilgan. U halollik davlat boshqaruvining eng
muhim omili ekanini, shuningdek, adolatli hukmdor davlatning ravnaq topishiga
sabab bo‘lishini qayd etgan
Ahmad Yassaviy (1103–1166) o‘z hikmatlarida halollikni axloqiy
tarbiyaning eng muhim tamoyillaridan biri sifatida targ‘ib qilgan. U halollik va
adolat Allohga yaqinlikni ta’minlashini, halol mehnat esa insonning ruhiy
poklanishiga xizmat qilishini ma’lum qilgan.
Halollik bugungi kunda nafaqat axloqiy tushuncha, balki siyosiy, iqtisodiy va
institutsional muammo sifatida ham tahlil qilinadi. Zamonaviy sotsilogiya va
falsafada bu masalaga John Rawls, Amartya Sen, Max Weber, Douglas North va
Immanuil Kant kabi mutafakkirlar turlicha yondashgan. Ularning g‘oyalari
bugungi kunda davlat boshqaruvi, korrupsiyaga qarshi kurash va ijtimoiy adolat
nazariyalarida keng qo‘llanilmoqda.
Rawlsning “Adolat nazariyasi” (A Theory of Justice, 1971) halollikni ijtimoiy
adolatning ajralmas qismi sifatida ko‘rib chiqilgan. Unga ko‘ra, adolatli jamiyatda
barcha fuqarolar halollik tamoyillariga asoslangan hayot kechirishi lozim. Rawls
shaffoflik va davlat hisobdorligini halollikning asosiy elementi deb bilgan
Amartya Sen halollikni rivojlanish va taraqqiyotning muhim qismi deb
hisoblagan. Uning “Erkinlik va taraqqiyot” (Development as Freedom, 1999)
kitobida halollik qashshoqlik va korrupsiyaga qarshi kurashning markaziy elementi
sifatida ko‘rsatilgan
. Sen fikricha, halollik yo‘qligi jamiyatda tengsizlikni
kuchaytiradi va iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi. Davlat boshqaruvida korrupsiya
kuchaygan sari, iqtisodiy imkoniyatlar ham qisqaradi. A.Sen davlat idoralarida
5
Al-Farabi. On the Virtuous City. – p. 142.
6
Rawls J. A Theory of Justice. – p. 152.
7
Sen A. Development as Freedom. – p. 134.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
184
halollik yuqori bo‘lsa, jamiyat ishonchi oshishini ta’kidlaydi. Bunga misol sifatida
u Skandinaviya davlatlarining tajribasini keltirgan.
Max Weberning “Iqtisodiyot va jamiyat” (Economy and Society, 1922) asari
halollikni davlat boshqaruvidagi eng muhim omillardan biri sifatida tahlil
qilingan
. Weberga ko‘ra, zamonaviy davlat halol va samarali ishlashi uchun
professional byurokratiya zarur. Byurokratiya shaxsiy manfaatlardan holi bo‘lishi
kerak. Davlat xizmatchilari shaxsiy manfaatlariga emas, balki jamiyat
manfaatlariga xizmat qilishi kerak.
Douglas North iqtisodiy rivojlanishda halollik va institutlarning o‘rni haqida
tadqiqot olib borgan. Uning “Institutlar, institutsional o‘zgarishlar va iqtisodiy
samaradorlik” asarida halollikni jamiyat taraqqiyotiga ta’siri ko‘rsatilgan
Northga ko‘ra, Halollik nafaqat individual fazilat, balki institutsional muammo
hamdir. Agar davlat institutlari halollikka asoslangan bo‘lsa, iqtisodiy rivojlanish
tezlashadi. Qonun ustuvorligi va halollik jamiyat farovonligining asosidir. Agar
huquqiy institutlar yaxshi ishlasa, odamlar o‘z mehnatlarining natijasini olishiga
ishonch hosil qiladi.
Immanuil Kant (1724–1804) halollikni axloqiy tamoyillarga asoslangan
holda tushuntirgan eng muhim faylasuflardan biri hisoblanadi. Uning falsafasi
deontologik yondashuv bilan bog‘liq bo‘lib, bu yondashuvga ko‘ra inson o‘z
axloqiy burchini bajarishi lozim, natija esa ikkinchi darajali masala. Kant uchun
halollik shunchaki foydali yoki jamiyat tomonidan talab qilinadigan xulq emas,
balki insonning axloqiy majburiyatidir.
Psixologik yondashuvlar halollikni shaxsiy ong, qaror qabul qilish jarayonlari
va inson motivatsiyasi nuqtayi nazaridan tushuntiradi.
Halollikning psixologik yondashuvlari:
1. Kognitiv yondashuv (J.Piajе, L.Kolberg)
Bu yondashuvga ko‘ra, insonning halollik haqidagi tushunchasi uning aql-
idroki rivojlanishi bilan bog‘liq. Jan Piajе va Laurens Kolberg axloqiy rivojlanish
8
Weber M. Economy and Society. – p. 221.
9
North D. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. – p. 92.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
185
bosqichlarini tahlil qilib, odamlar halollikni turli yosh davrlarida qanday
tushunishini o‘rganishgan.
2. Behavioristik yondashuv (B.Skinner, J.Watson)
Biheviorizm tarafdorlari halollikni insonning tashqi muhit va rag‘batlantirish
tizimi orqali shakllanadigan xatti-harakati sifatida tushuntiradi. Burrhus Skinner va
Jon Watson halollikni mukofot va jazo tamoyili bilan tushuntirgan.
3. Gumanistik yondashuv (A.Maslou, K.Rojers)
Bu yondashuv insonni o‘zini rivojlantirish va kamolotga intilish jarayoni
orqali tushuntiradi. Maslouning ehtiyojlar iyerarxiyasiga ko‘ra, asosiy ehtiyojlar
qondirilsa, inson halollikka moyil bo‘ladi. Ijtimoiy qabul qilinish va o‘zini anglash
bosqichida inson halollikni o‘z qadriyatiga aylantiradi
. Karl Rojers nazariyasiga
ko‘ra, shaxsning o‘zini anglash darajasi oshgani sari u halollikka ko‘proq moyil
bo‘ladi. Yolg‘on yoki firibgarlik insonning ruhiy holatiga zarar yetkazadi va ichki
ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Agar inson o‘zini hurmat qilsa va o‘zligini anglab
yetsa, halollikka ongli ravishda amal qiladi.
4. Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi (A.Bandura)
Bu yondashuvga ko‘ra, halollik inson atrofdagilarni kuzatish va ulardan
o‘rganish orqali shakllanadi. Modellash nazariyasiga ko‘ra, odamlar boshqalarning
halol yoki nohalol xatti-harakatlarini kuzatib, ularga taqlid qiladi. Agar jamiyatda
halollik qadriyatlari targ‘ib qilinsa, insonlar bu me’yorlarga rioya qiladi.
Halollikka oid ijtimoiy kampaniyalar va ta’lim dasturlari ijobiy natija berishi
mumkin
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Xenophon. Memorabilia. – p. 134.
2.
Sh.Sodiqova. Boshqaruv sotsiologiyasi. - Toshkent, “Akademiya” 2020.
3.
Sh.Sodiqova. Yoshlarni vatanga muhabbat va sadoqat ruhida
tarbiyalashda keksalarning o‘rni. Risola. Toshkеnt: Yangi asr avlodi, 2016.
10
Maslow A. A Theory of Human Motivation, 1943, p. 370.
11
Bandura A. Social Learning Theory, 1977, p. 150.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
186
4.
Plato. The Republic. – Cambridge University Press, 1997. – p. 210.
5.
Transparency International. CPI 2023. – p. 28.
6.
Justinian. The Institutes of Justinian. – p. 56.
7.
Al-Farabi. On the Virtuous City. – p. 142.
8.
Rawls J. A Theory of Justice. – p. 152.
9.
Sen A. Development as Freedom. – p. 134.
10.
Weber M. Economy and Society. – p. 221.
11.
North D. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. –
p. 92.
12.
Maslow A. A Theory of Human Motivation, 1943, p. 370.
