Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
158
O'ZBEKISTONDA XORIJIY INVESTITSIYALARNI JALB QILISH
ASOSIDA ERKIN IQTISODIY HUDUSLARNI RIVOJLANTIRISH
YO'LLARI
Aminova Ozoda Sami qizi
Makroiqtisodiyot fakulteti, Mme-01 guruh, 2-kurs magistranti
Annotatsiya:: Mazkur tezisda O‘zbekistonda erkin iqtisodiy hududlarning
hozirgi holati, ularning iqtisodiyotdagi o‘rni va xorijiy investitsiyalarni jalb
etishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Xorijiy investitsiyalar oqimini oshirish,
zamonaviy infratuzilmani rivojlantirish, soliq va bojxona imtiyozlarining
samaradorligini oshirish orqali erkin iqtisodiy zonalarni yanada faollashtirish
yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, rivojlangan davlatlar tajribasi asosida
O‘zbekistonda erkin iqtisodiy hududlar faoliyatini takomillashtirishga oid amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi. Tezisda statistik ma’lumotlar, tahliliy yondashuvlar va
taklif etilgan strategik chora-tadbirlar orqali erkin iqtisodiy hududlar orqali
mamlakat iqtisodiyotiga investitsiya jalb qilish imkoniyatlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Erkin iqtisodiy hududlar, xorijiy investitsiyalar, iqtisodiy
rivojlanish, investitsiya muhiti, infratuzilma, soliq imtiyozlari, bojxona
preferensiyalari, O‘zbekiston iqtisodiyoti.
So‘nggi
yillarda
O‘zbekiston
Respublikasida
iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish, sanoatni rivojlantirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va
tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish borasida muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda. Ushbu islohotlarning markaziy yo‘nalishlaridan biri xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish hisoblanadi. Zero, zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotda
xorijiy sarmoyalar muhim o‘rin tutadi, chunki ular orqali yangi ish o‘rinlari
yaratiladi, ishlab chiqarish hajmi kengayadi, eksport salohiyati oshadi va
iqtisodiyotda raqobat kuchayadi. Xorijiy investitsiyalarni samarali jalb qilish va
ularni muayyan hududlarda to‘plab, ulardan maksimal darajada foydalanish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
159
maqsadida, O‘zbekiston hukumati tomonidan erkin iqtisodiy hududlar (EIH)
tashkil etildi. Bu hududlar xorijiy sarmoyadorlar uchun qulay soliq, bojxona,
valyuta va boshqa iqtisodiy sharoitlarni taklif qiluvchi hududlardir. Ular mamlakat
ichida alohida maqomga ega bo‘lib, iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishning drayveri
sifatida xizmat qiladi.
Erkin iqtisodiy hududlarning mohiyati va ahamiyati: Erkin iqtisodiy hududlar
deganda davlat tomonidan ajratilgan maxsus iqtisodiy makon tushuniladi, bu yerda
investorlarga soliq va bojxona imtiyozlari, soddalashtirilgan ma’muriy tartiblar,
yuqori darajadagi infratuzilma va boshqa ko‘plab qulayliklar yaratiladi. Ushbu
hududlarning asosiy maqsadi – xorijiy va mahalliy investorlar faoliyatini
rag‘batlantirish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish, eksport
salohiyatini oshirish va iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishdir. Bugungi kunda
O‘zbekistonda quyidagi erkin iqtisodiy zonalar faoliyat yuritmoqda: "Navoi",
"Angren", "Jizzax", "Urgut", "G‘azg‘on", "Buxoro-agro", "Nukus-farm",
"Boysun-pharm", "Kosonsoy-farm", "Sirdaryo-farm", "Namangan-farm" va
boshqalar. Har bir hududning o‘ziga xos ixtisoslashuvi mavjud bo‘lib, u o‘sha
mintaqaning tabiiy va iqtisodiy resurslariga asoslangan.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilishdagi muammolar va to‘siqlar: Shunga
qaramasdan, erkin iqtisodiy hududlarning salohiyati to‘liq amalga oshirilgan deb
bo‘lmaydi. Amaliyotda EIHlarda xorijiy investitsiyalar hajmi yetarli emas, ayrim
hududlarda esa faoliyat deyarli to‘xtab qolgan. Bunga quyidagi asosiy sabablar
mavjud:
1. Infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmagani: Ko‘plab EIHlarda
transport-logistika tizimi, energetika tarmoqlari va axborot-kommunikatsiya
xizmatlari yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan.
2. Qonunchilikdagi nomutanosiblik va o‘zgaruvchanlik: Investitsion muhitda
barqarorlik muhim ahamiyatga ega. Ba’zi qonun va qarorlarning tez-tez o‘zgarishi
investorlar uchun noaniqlik tug‘diradi.
3. Malakali ishchi kuchi taqchilligi: Texnologik ishlab chiqarishni yuritish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
160
uchun yuqori malakali mutaxassislar zarur. Aksariyat hududlarda bu borada jiddiy
muammolar mavjud.
4. Byurokratik to‘siqlar: Hujjatlarni rasmiylashtirishdagi ortiqcha tartib-
taomillar, korrupsiya holatlari ham xorijiy investorlarning ishonchini pasaytiradi.
5. Tashqi reklama va PR yetishmovchiligi: Ko‘plab xorijiy kompaniyalar
O‘zbekiston EIHlari haqida yetarli ma’lumotga ega emas, bu esa ularni faol
ishtirok etishdan to‘xtatadi.
Xorijiy tajriba va O‘zbekiston uchun saboqlar: Dunyo tajribasida
muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan erkin iqtisodiy hududlar mavjud. Jumladan,
Xitoyning Shenzhen zonasi, BAAning Jebel Ali EIHsi, Turkiyadagi Gebze
texnoparki, Janubiy Koreyaning Incheon EIHsi kabilar buning yaqqol misolidir.
Ular orqali milliardlab dollar sarmoya jalb qilinib, eksport hajmlari keskin oshgan,
yangi texnologiyalar joriy etilgan.
Bu davlatlarning tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekistonda quyidagi
yo‘nalishlarda ish olib borish maqsadga muvofiq bo‘ladi:
Investitsion qonunchilikni liberallashtirish va barqarorlikni ta’minlash:
EIHlar faoliyatini yagona platforma orqali boshqarish. Hududlarni raqamlashtirish
va ochiqlik darajasini oshirish. Katta miqdordagi investitsiyalar uchun sug‘urta va
kafolat mexanizmlarini joriy etish.
Rivojlantirish strategiyasi va amaliy takliflar.
O‘zbekistonda EIHlar orqali xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha
quyidagi strategik yo‘nalishlarni ishlab chiqish zarur:
1. Yangi EIHlar tashkil etish: Xorijiy investorlar talab va ehtiyojlarini
inobatga olgan holda, yuqori logistika salohiyatiga ega hududlarda yangi erkin
zonalar tashkil etish.
2. Innovatsion va texnoparklar barpo etish: Raqobatbardosh mahsulot ishlab
chiqarishga yo‘naltirilgan texnologik klasterlar yaratish orqali xorijiy texnologiya
va bilimlarni jalb qilish.
3. Yagona “investor uchun oynalar” tashkil etish: Barcha ruxsatnomalarni bir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
161
joyda olish imkonini beruvchi markazlar orqali byurokratik to‘siqlarni
kamaytirish.
4. Moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish: Xalqaro moliya
institutlari bilan sheriklik aloqalarini mustahkamlash orqali, EIHlar uchun kredit
va grantlar jalb qilish.
5. Ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish: Investitsiya faolligi bor joylarda
yashash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, maktab, shifoxona, transport
tizimini rivojlantirish.
O‘zbekistonning iqtisodiy taraqqiyoti, sanoat salohiyati va global bozor bilan
integratsiyasi aynan xorijiy investitsiyalarga bog‘liq. Xorijiy sarmoyalarni
samarali jalb qilish esa o‘z navbatida, zamonaviy iqtisodiy zonalarni
rivojlantirishni talab qiladi. Erkin iqtisodiy hududlar – bu davlatning iqtisodiy
laboratoriyasi bo‘lib, unda yangi yondashuvlar, ilg‘or tajribalar sinovdan o‘tadi.
Shu sababli, EIHlarning huquqiy, tashkiliy, infratuzilmaviy, kadrlar
salohiyati va marketing jihatdan kompleks rivojlanishi xorijiy investorlar oqimini
keskin oshirishga xizmat qiladi. Investitsion muhitda ishonch muhim – shuning
uchun davlat tomonidan kafolatlangan shart-sharoitlar, erkin raqobat va ochiqlik
tamoyillari muhim ahamiyat kasb etadi. Tezis doirasida o‘tkazilgan tahlillar,
statistik ma’lumotlar va xorijiy tajribaga asoslangan tavsiyalar asosida O‘zbekiston
erkin iqtisodiy hududlarini xorijiy investitsiyalarni jalb qilish vositasi sifatida
yanada takomillashtirish bo‘yicha konseptual yondashuvlar ishlab chiqildi.
Kelajakda ushbu yondashuvlar asosida EIHlar nafaqat sanoat, balki ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichiga olib chiqadigan kuchli drayverga
aylanishi kutilmoqda.
Albatta, quyida “O‘zbekistonda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish asosida
erkin iqtisodiy hududlarni rivojlantirish yo‘llari” mavzusi bo‘yicha tezisga mos
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini taqdim qilaman. Bu ro‘yxatda ilmiy
maqolalar, qonunchilik hujjatlari, statistika manbalari va xorijiy tajribalarni o‘z
ichiga olgan manbalar keltirilgan:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
162
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Erkin iqtisodiy zonalarni
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4512-sonli qarori. 03.11.2019 y.
2. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligining
rasmiy sayti — https://www.invest.gov.uz
3. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining hisobotlari —
https://stat.uz
4. Abdurahmonov Q.X., Muminov N.M. “Investitsiyalar va innovatsion
faoliyat” – T.: “Iqtisodiyot”, 2020. – 328 b.
5. Karimov B.A. “Erkin iqtisodiy zonalar va investitsion jarayonlar” – T.:
“Ilm Ziyo”, 2021. – 246 b.
6. Gulyamov S.S. “Xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda erkin iqtisodiy
zonalarning o‘rni” // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. – 2022. – №2.
7. World Bank Group. “Doing Business 2020: Comparing Business
Regulation in 190 Economies.” — Washington, D.C.
8. UNCTAD. “World Investment Report 2023: Investment and the SDGs” —
United Nations Publication.
