Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
111
ILK BOLALIK DAVRING O'ZIGA XOS PSIXOFIZIOLOGIK
XUSUSIYATLARI
O'zbekiston Xalqaro Islom Akademiyasi, Mumtoz sharq
filologiyasi fakulteti, Din sotsiopsixologiyasi yo'nalishi
2-kurs talabasi
F.SH.Abdusattorova
ANNOTATSIYA: Ilk bolalik davri inson hayotidagi eng muhim
bosqichlardan biridir. Bu davrda bola psixofiziologik jihatdan tez va intensiv
rivojlanadi. Bola miyasining ishlashi, emotsional va ijtimoiy rivojlanishi, nerv
tizimining faoliyati bu davrda eng muhim omillardan hisoblanadi. Maqolada ilk
bolalik davrining psixofiziologik xususiyatlari tahlil qilinadi va bolaning
rivojlanishiga ta'sir qiluvchi omillar muhokama qilinadi. Ilk yoshda bolaning
o'ziga xos ehtiyojlari va imkoniyatlari to'g'risida umumiy tasavvur beriladi.
KALIT SO'ZLAR: Ilk bolalik, psixofiziologik rivojlanish, nerv tizimi,
emotsional rivojlanish, ijtimoiy aloqalar, bola rivojlanishi, ota-ona ta'siri, miya
rivojlanishi, hissiy o'zgarishlar.
ОСОБЕННОСТИ ПСИХОФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ
ОСОБЕННОСТЕЙ РАННЕГО ДЕТСКОГО ПЕРИОДА
АННОТАЦИЯ: Ранний детский возраст является одним из самых
важных периодов в жизни человека. В этот период ребенок быстро и
интенсивно развивается как физически, так и психологически. Работа
мозга, эмоциональное и социальное развитие, а также активность нервной
системы являются основными факторами этого возраста. В статье
рассматриваются психофизиологические особенности раннего детского
возраста, а также факторы, влияющие на развитие ребенка.
Обсуждаются потребности и возможности ребенка в этом возрасте.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
112
КЛЮЧЕВЫЕ
СЛОВА:
Ранний
детский
возраст,
психофизиологическое развитие, нервная система, эмоциональное развитие,
социальные связи, развитие ребенка, влияние родителей, развитие мозга,
эмоциональные изменения.
PECULIAR PSYCHOPHYSIOLOGICAL FEATURES OF THE
EARLY CHILDHOOD PERIOD
ANNOTATION: Early childhood is one of the most significant stages in
human life. During this period, a child develops rapidly both physically and
psychologically. The functioning of the brain, emotional and social development,
and nervous system activity are key factors during this stage. This article explores
the psychophysiological characteristics of early childhood, discussing the factors
that influence the development of the child. It provides an overview of the unique
needs and capabilities of a child at this stage.
KEYWORDS: Early childhood, psychophysiological development, nervous
system, emotional development, social interactions, child development, parental
influence, brain development, emotional changes.
KIRISH.
Ilk bolalik davri (0-3 yosh) inson hayotining eng muhim va tez
rivojlanadigan bosqichidir. Bu davrda bolaning psixologik va fiziologik jihatlari
bir-biri bilan chambarchas bog'liq ravishda rivojlanadi. Bola rivojlanishining
psixofiziologik jihatlari, ya'ni nerv tizimi, miya faoliyati, emotsional va ijtimoiy
o'zgarishlar katta ahamiyatga ega. Ota-onaning ta'siri, o'zaro muloqot va muhit
bolaning rivojlanishida muhim rol o'ynaydi.
ASOSIY BOSQICH.
Ilk bolalik davridagi bolalarning analizatorlari yaxshi
takomillashgani va ular erkin harakat qila olish imkoniyatiga ega bo’lganliklari
tufayli bu davrda psixik jihatdan tez rivojlanadi. Ilk bolalik davrining psixologik
xususiyatlari asosan go’daklik davri tugab bola hayotida yangi bosqich ya’ni ilk
bolalik davri boshlanishini va bola xatti-xarakatini, o’zini tutishini o’rganadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
113
Bu davrda bolalarda asosan o’z yaqinlariga ya’ni; onasi, otasi; buvi-buvalari;
tarbiyachisiga nisbatan muhabbat shakllanadi va bu davrdagi bolalar endi o’z
yaqinlaidan maqtov olishga harakat qiladilar.
Ota-onalar tomonidan bu davrdagi bolalarning xatti-harakatlari va shaxsiy
xususiyatlariga biladigan ijobiy emotsional baholar ularda o’zlarining layoqat va
imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. Ilk bolalik davri, ya’ni 0-3
yoshgacha bo’lgan davr, inson hayotining eng muhim va tayinlovchi
bosqichlaridan biridir. Bu davrda bola rivojlanishining bir qancha psixologik
xususiyatlari mavjud:
1.
O’zini anglash:
Bolalar o’zlarining shaxsiyati va atrof-muhit bilan aloqa
qilishni o’rganadilar. Ular o’z xis – tuyg’ularini va ehtiyojlarini tushunishga
harakat qiladilar.
2.
Emotsional rivojlanish:
Ushbu davrda bolalar turli emotsiyalarni,
jumladan, quvonch, qo’rquv, jalb qilish va tushkunlikni his qilishni o’rganadilar.
Ota-onalar va atrof – muhit bolalarning emotsional rivojlanishida muhim rol
o’ynaydi.
3.
Ijtimoiy o’zaro aloqalar:
Bolalar boshqa insonlar bilan aloqalarni
o’rganishni boshlaydilar. Ular ota-onalari, yaqin qarindoshlar va do’stlari bilan
o’zaro muloqot qilishni o’rganadilar.
4.
Kognitiv rivojlanish:
Bolalar tabiatini tushunishga harakat qiladilar va
bu jihatdan muhim kognitiv ko’nikmalarni rivojlantiradilar. Ular asosiy joyni,
vaqtni va odamlarni tanishni o’rganadilar.
5.
Tajribalar va o’rganish:
Bolalar o’zlarining tajribalaridan o’rganishni
boshlaydilar. Har bir yangi tajriba ularning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga
yordam beradi.
6.
O’z-o’zini nazorat qilish:
Bolaning o’z xatti-harakatlarini nazorat qilish
ko’nikmalari rivojlanmoqda. Ular tez-tez o’z istaklariga qarshi kurashishga o’z
his-tuyg’ularini boshqarishga intilishlarini ko’rsatadilar. Ushbu psixologik
xususiyatlar, bolalarning kelajakdagi rivojlanishlari uchun asos bo’lib xizmat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
114
qiladi. Har bir bola o’ziga xos tarzda rivojlanadi, shuning uchun ularning
tajribalari va ehtiyojlari farq qiladi. Ota-onalar va tarbiyachilar bolalarning bu
davrdagi xavfsiz va qulay muhitda o’sishlarini ta’minlashlari juda muhimdir.
Psixofiziologik rivojlanish:
1. Jismoniy rivojlanish:
Ilk bolalik davrida bolaning jismoniy rivojlanishi
tez sur'atlar bilan amalga oshadi. Bolaning boshni ko'tarishi, yurishi, tutish
qobiliyatlari rivojlanadi. Bola muhitdan o'ziga yangi tajribalar olishga harakat
qiladi va bu uning jismoniy faoliyatini rivojlantiradi.
2. Psixologik rivojlanish:
Bolaning hissiy reaktsiyalari va ruhiy holati bu
davrda shakllanadi. Ular ota-onasi bilan bo'lgan o'zaro munosabatlar orqali hissiy
xavfsizlikni his qiladilar. Emotsional rivojlanish va bolada o'z-o'zini anglash
jarayoni yuzaga keladi.
3. Ijtimoiy rivojlanish:
Bola ilk davrlarda ijtimoiy o'zaro aloqalarni
o'rganadi. Bu jarayon ota-onaning tarbiyasi, atrof-muhit bilan aloqalari orqali
amalga oshadi. Bola boshqa insonlar bilan o'zaro munosabatda bo'lib, emotsional
va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantiradi.
Ilk bolalik davri.
Go’daklik davridan so’ng rivojlanishning yangi bosqichi
ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng
ahamiyatga molik uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi –
muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to’g’ri
yurishi muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni egallash hususiyatlari tashkil
etadi. Tikka va to’g’ri yura olish imkoni Bolani doimiy ravishda yangi
ma’lumotlarni egallashga zamiin bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z xatti harakatlari
bilan juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishishga intiluvchan bo’ladilar.
Ilk bolalik davridagi bolaning turmush tajribasi deyarli yo’q bo’lganligi
uchun uni hamma narsa qiziqtiradi. U o’zining kundalik tinimsiz harakatlari
davomida kattalarga taqlid qilib, mustaqil ravishda kiyinish, ovqat yeyish, yuvinish
kabi harakatlarni o’zlashtira boshlaydi. Bog’chagach tarbiya yoshidagi bola
o’zining kundalik harakatlari davomida hech bir erinmay, ko’z o’ngidagi hamma
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
115
narsalarnitekshirib ko’radi. Natijada juda ko’p yangiliklarni bilib oladi, o’zining
sezgi va idrokini, tasavvur va xotirasini tafakkur va nutqini hissiyot va xayolini –
umuman hamma psixik jarayonlarini rivojlantiradi. Bu yoshdagi davrda
sezgilarning rivojlanishi analizatorlarning tobora takomillashuvi bilan bog’liqdir.
Ikki yoshdan oshgan bolaning sezgilari (ko’rish, eshitish, hid va ta’m bilish, teri va
harakat kabi) uning har kungi xilma xil harakatlari davomida turli narsalarga
bevosita to’qnash kelishi natijasida rivojlanadi. Sezgilarning normal rivojlanishi
bola idroki o’sishi uchun zamin yaratadi.
Ilk bolalik davridagi bolaning idroki ancha rivojlangan bo’lsa ham hali katta
odamlar idrokidan keskin farq qiladi. Bolalarda turmush tajribasi yo’qligi tufayli
ularning hayotga qiziqishi juda kuchli bo’ladi va har doim hamma narsani qilib
ko’rgisi keladi.
XULOSA:
Ilk bolalik davri bolaning rivojlanishida juda muhim bosqich
hisoblanadi. Bu davrda bolaning psixofiziologik o'zgarishlari uning kelajakdagi
hayoti uchun poydevor yaratadi. Ota-onalar va pedagoglar bolaning ehtiyojlariga
e'tibor qaratib, uning rivojlanishini qo'llab-quvvatlashlari zarur. Rivojlanishning
bu davri psixologik, fiziologik va ijtimoiy jihatdan o'ziga xos bo'lib, bolaning
muvaffaqiyatli kelajagini ta'minlash uchun asos yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
—
A.Shamshetova, R.H.Meliboyeva, X.Usmanova, I.Haydarov. Umumiy
psixologiya. T. 2018.
—
Boltaboyev S.A va boshqalar. ‘’Kasb tanlashga yo’llash’’ ma’ruzalar matni.
Toshkent Nizomiy nomli TDPU 2003.
—
Erik Erikson - ,, childhood and society’’ (1950) Erik Eriksonning
‘’Childhood and society’’ (1950) asari bolalar shaxsiyatining rivojlanishini
ijtimoiy va psixologik konteksdan ko’rib chiqadi.
•
Musilmanov N.A, Mullahmedov R.G ‘’kasb tanlashga yo’llash’’ Toshkent
2007.
5.
G‘oziyev
E.G’.
Umumiy
psixologiya.
Toshkent.
2010.
6.
G‘oziyev E.G’ Ontogenez psixologiya. Toshkent.”Noshir” nashriyoti
2010.
