Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
71
ISTE’MOLCHI XULQ-ATVORINI SHAKLLANISHIDA
INNOVATSIYALAR VA YANGI TOVARLARNING ROLI.
SAMARQAND IQTISODIYOT VA SERVIS INSTITUTItalabasi
Ahmedova Hafiza Sayitkulovna
ANNOTATSIYA: Mazkur ilmiy ishda zamonaviy bozor munosabatlari
sharoitida iste’molchi xulq-atvorining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar chuqur
o‘rganilgan. Ayniqsa, innovatsiyalar va yangi tovarlarning xarid qilishga bo‘lgan
qarorlar jarayoniga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani tahlil qilingan. Ishda raqamli
texnologiyalar, sun’iy intellekt, ijtimoiy tarmoqlar, brend qadriyatlari, ekologik
omillar va iste’molchilar hissiy ehtiyojlarining o‘zgarishi asosiy yondashuv
sifatida ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston bozoridagi real holatlar, statistik
ma’lumotlar, so‘rovnomalar va grafikalar orqali mavzuga ilmiy yondashuv
berilgan. Tadqiqot natijalari marketing strategiyalarini takomillashtirish, yangi
mahsulotlarni muvaffaqiyatli joriy etish va iste’molchilar ehtiyojini aniqlashda
amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: iste’molchi xulq-atvori, innovatsiya, yangi tovarlar, raqamli
marketing, sun’iy intellekt, ekologik iste’mol, brend qadriyati, ijtimoiy tarmoqlar,
xarid strategiyasi, marketing innovatsiyalari.
АННОТАЦИЯ: В данной научной работе глубоко изучены факторы,
влияющие на формирование потребительского поведения в условиях
современных рыночных отношений. В частности, было проанализировано,
как инновации и новые продукты влияют на процесс принятия решения о
покупке. В качестве ключевых подходов в работе рассматриваются
цифровые технологии, искусственный интеллект, социальные сети,
ценности бренда, факторы окружающей среды и меняющиеся
эмоциональные потребности потребителей. Научный подход к теме
обеспечивается посредством реальных ситуаций на узбекском рынке,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
72
статистических данных, анкет и графиков. Результаты исследования
имеют практическую ценность для совершенствования маркетинговых
стратегий, успешного вывода на рынок новых продуктов и выявления
потребностей потребителей.
Ключевые слова: поведение потребителей, инновации, новые
продукты, цифровой маркетинг, искусственный интеллект, экологическое
потребление, капитал бренда, социальные сети, стратегия закупок,
маркетинговые инновации.
ABSTRACT: This scientific work deeply studies the factors influencing the
formation of consumer behavior in the conditions of modern market relations. In
particular, it analyzes how innovations and new products affect the process of
purchasing decisions. The work considers digital technologies, artificial
intelligence, social networks, brand values, environmental factors and changes in
the emotional needs of consumers as the main approaches. A scientific approach
to the topic is given through real situations in the Uzbek market, statistical data,
questionnaires and graphs. The results of the research are of practical importance
in improving marketing strategies, successfully introducing new products and
identifying consumer needs.
Keywords: consumer behavior, innovation, new products, digital marketing,
artificial intelligence, environmental consumption, brand value, social networks,
purchasing strategy, marketing innovations
KIRISH
Innovatsiyalar — bu faqat texnika va ilmiy kashfiyot emas, balki iste’molchi
ongiga qaratilgan kuchli impulslardir. Bugungi iste’molchi har bir xarid orqali o‘z
dunyoqarashini, qadriyatlarini va shaxsiy brendini namoyon etadi. Yangi tovarlar
esa bu jarayonning asosiy ifoda vositasiga aylangan. Raqamli transformatsiya,
sun’iy intellekt, ijtimoiy tarmoqlar va ekologik ong — bularning barchasi
iste’molchi xulq-atvorini shakllantiruvchi omillarning yangi avlodidir. Endi tanlov
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
73
narx yoki sifat asosida emas, balki innovatsion tajriba va emotsional aloqa orqali
amalga oshirilmoqda
.
ASOSIY QISM
So‘nggi yillarda global bozorda iste’molchilarning xulq-atvori tubdan
o‘zgarib bormoqda. Bu o‘zgarishlarning markazida esa innovatsiyalar va yangi
texnologiyalar turibdi. 2015-yilda dunyo bo‘yicha olib borilgan “Global Consumer
Trends” tadqiqotiga ko‘ra, iste’molchilarning 47 foizi yangi mahsulotlarni ilk
paydo bo‘lishidayoq sinab ko‘rishga tayyor bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilga kelib bu
ko‘rsatkich 66 foizga yetgan. Ayniqsa, yoshlar orasida (18-35 yosh) bu raqam 78
foizni tashkil etmoqda. Bu shuni ko‘rsatadiki, innovatsiyalar endilikda nafaqat
mahsulot, balki marketing strategiyasining asosiy omiliga aylangan. 2020–2023-
yillar davomida O‘zbekistonda yangi texnologiyalarga asoslangan mahsulotlar —
masalan, aqlli soatlar, sog‘liqni kuzatuvchi qurilmalar, aqlli uy jihozlari kabi
tovarlarga bo‘lgan talab keskin oshdi. Statistika agentligining ma’lumotlariga
ko‘ra, faqatgina 2023-yilda smart texnikalarga bo‘lgan umumiy iste’mol 2020-
yilga nisbatan 38% oshgan. Bu esa iste’molchilarning yangilikni kutishi, uni
qadrlashi va unga tezda moslashayotganidan dalolat beradi. Iste’molchilarning
innovatsion mahsulotlarga bo‘lgan munosabati ularning xulq-atvorini aniqlovchi
asosiy omillardan biriga aylangan. Masalan, 2021-yilda O‘zbekistonda olib
borilgan marketing tadqiqotlarida ishtirok etganlarining 53 foizi yangi mahsulotni
reklama orqali emas, balki texnologik afzalliklari orqali baholashini bildirgan. Bu
esa iste’molchining tobora ko‘proq ongli tanlov qilayotganini ko‘rsatadi.
Brend sodiqligi tushunchasi ham innovatsiyalar ta’sirida o‘zgarishga yuz
tutmoqda. Ilgari brendga sodiqlik uzoq yillar davomida shakllanib, avloddan-
avlodga o‘tgan bo‘lsa, hozir esa iste’molchi bir necha daqiqada yangilikka o‘tishga
tayyor. 2022-yilgi “McKinsey” tahlillarida iste’molchilarning 45 foizi ilgari sodiq
bo‘lgan brendni yangilik sababli tark etganini bildirgan. O‘zbekistonda esa bu
ko‘rsatkich 2023-yilda 38 foizga yetdi. Quyidagi jadvalda O‘zbekistonda 2021–
2023-yillar davomida iste’molchilarning yangi mahsulotlarni tanlash mezonlari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
74
ko‘rsatilgan:
Yil
Texnologik
yangilik
Narx va
sifat
Brend
nufuzi
Eko-
omillar
Blogerlar
ta’siri
2021
28%
42%
14%
8%
8%
2022
34%
39%
13%
9%
11%
2023
41%
32%
12%
11%
15%
2023-yilda iste’molchilarning yangi tovarlar haqidagi qarorlari tobora
shaxsiylashtirilgan bo‘lib bormoqda. Sun’iy intellekt asosida ishlaydigan elektron
do‘konlar, xarid tarixiga asoslangan tavsiyalar, maxsus chegirmalar orqali
iste’molchi xulq-atvori sezilarli darajada boshqarilmoqda. Misol uchun, “Uzum
Market” va “ZoodMall” kabi platformalarda xaridorlarning keyingi xarid ehtimoli
22% sun’iy tavsiyalar orqali ortgani aniqlangan.
Innovatsiyalar tufayli xarid qilish jarayoni ham mutlaqo yangi bosqichga
o‘tgan. Ilgari mahsulotni tanlash uchun o‘rtacha 20 daqiqa sarflangan bo‘lsa, 2023-
yilda bu ko‘rsatkich 7 daqiqagacha qisqargan. Bu esa iste’molchi tezkorlik,
qulaylik va intuitiv interfeysga katta ahamiyat berayotganini bildiradi. Xaridni tez
amalga oshirish ham innovatsiyaning bir natijasidir. Yangi mahsulotlar, ayniqsa
sog‘liqni saqlash va shaxsiy parvarish sohalarida jiddiy o‘sishga erishdi. 2023-
yilda O‘zbekistonda “eko-sabun”, “organik tish pastasi” va “kimyoviy bo‘yoqsiz
shampun”lar kabi mahsulotlar savdosi 2021-yilga nisbatan 46 foizga oshgan. Bu
esa ekologik innovatsiyalar ham iste’molchi e’tiborini jalb qilayotganining
isbotidir. 2020-yildan keyin pandemiya tufayli odamlar salomatlikka, tozalikka va
gigiyena mahsulotlariga bo‘lgan munosabatini qayta ko‘rib chiqdi. Shu boisdan,
antibakterial va kontaktless mahsulotlar bozor ulushi keskin oshdi. 2021-yilda
antiseptik vositalarning sotuvi 2020-yilga nisbatan 89% ga oshgan edi, 2022-yilda
esa bu ko‘rsatkich biroz pasaygan bo‘lsa-da, barqaror talab saqlanib qoldi. Raqamli
reklamaning o‘sishi ham iste’molchi xulq-atvoriga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
2023-yilda o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, foydalanuvchilarning 61 foizi ijtimoiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
75
tarmoqlarda ko‘rgan reklamadan so‘ng mahsulotni izlab ko‘rgan yoki xarid qilgan.
Ayniqsa, Instagram va TikTok platformalari iste’molchi xulq-atvori shakllanishida
asosiy rol o‘ynamoqda. Iste’molchi uchun “yangilik” tushunchasi endilikda texnik
yangilikdan ko‘ra ko‘proq estetik va hissiy yangilik bilan bog‘liq. Masalan, bir xil
funksiyaga ega ikkita mahsulotdan biri dizayni va brend hikoyasi bilan ajralib
tursa, u ikkinchisidan 3 baravar ko‘proq sotiladi. 2022-yilda bunday hodisa
"Go’shtsiz kotlet" (vegan burger) misolida yaqqol ko‘zga tashlandi — u ekologik
va hissiy jihatdan reklama qilingani sababli ommaviy xaridga sabab bo‘ldi.
Iste’molchilarning yangilikka munosabati ularning ijtimoiy pozitsiyasiga ham
bevosita bog‘liq. Oliy ma’lumotli, raqamli savodxonligi yuqori bo‘lgan guruhlar
yangi mahsulotni tezroq qabul qiladi. 2023-yilda olib borilgan tadqiqotda
magistratura bosqichida tahsil olayotgan talabalar orasida yangi texnologiyali
mahsulotlarni afzal ko‘rish darajasi 81% ni tashkil etdi, o‘rta-maxsus ta’lim
olganlar orasida esa bu ko‘rsatkich 53% ni tashkil etdi. Xarid qilishdan oldingi
qidiruv va tahlil bosqichi ham o‘zgarib bormoqda. Iste’molchilarning 74 foizi
mahsulot haqida internetda avval sharhlarni o‘qib chiqadi, 62 foizi esa video
ko‘rinishdagi “ochib ko‘rsatish” (unboxing) yoki “sinov” videolarini tomosha
qiladi. Bu esa raqamli kontent ishlab chiqaruvchilarga katta mas’uliyat yuklaydi.
Yosh iste’molchilar (18–25 yosh) innovatsiyaga eng ochiq auditoriya hisoblanadi.
Ular orasida yangi tovarlarni chiqishi bilanoq xarid qilishga moyillik 87% ga
yetgan. Bu avlod “Z avlodi” deb nomlanadi va ularning asosiy tanlov mezonlari:
texnologiklik, brend qadriyatlari, ijtimoiy mas’uliyat va estetik joziba. 2023-yilda
iste’molchilarning 49 foizi mahsulotni xarid qilishdan oldin sun’iy intellektga
asoslangan chatbotlar orqali maslahat olgan. Bu ko‘rsatkich 2021-yilda atigi 15
foiz edi. Shu orqali mijozlarning yangilikni qabul qilish tezligi bilan bir qatorda,
texnologiyaga bo‘lgan ishonchi ham ortib borayotganini ko‘ramiz.
Marketing strategiyalarida gamifikatsiya — ya’ni o‘yin elementlarini joriy
qilish ham iste’molchilarni jalb qilishda samarali bo‘lmoqda. 2022–2023-yillarda
“bonus yig‘ish”, “g‘ildirak aylantirish”, “kvest” kabi interaktiv metodlar orqali
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
76
mahsulot tanlash darajasi 22 foizdan 39 foizgacha oshgan. Bu esa iste’molchining
o‘yin orqali ham mahsulotga yaqinlashishini ko‘rsatadi.
Iste’molchilarning e’tibori tobora hissiy qadriyatlar tomon og‘moqda.
“Emotion-based shopping” deb nomlangan uslub orqali kompaniyalar mahsulot
bilan bog‘liq bo‘lgan his-tuyg‘ularni sotishga harakat qilmoqda. Masalan, 2023-
yilgi “Tabassum olib keladigan sovg‘alar” kampaniyasi doirasida yurak shaklidagi
shokoladlar odatiy mahsulotlarga qaraganda 4,3 baravar ko‘p sotilgan.
XULOSA
Zamonaviy dunyoda iste’molchi endilikda passiv xaridor emas, balki faol
tanlov qiluvchi, ongli qaror qabul qiluvchi va brendlar bilan o‘zaro muloqot
qiluvchi ijtimoiy shaxsga aylangan. Bu o‘zgarishning asosiy sababi —
innovatsiyalar va yangi tovarlarning bozorga kirib kelishi, texnologiyalarning
shiddatli rivojlanishi, sun’iy intellekt asosidagi xizmatlar, va raqamli
ekotizimlarning kengayishidir. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, iste’molchi
xulq-atvori tobora ko‘proq emotsional, ijtimoiy va ekologik omillarga bog‘liq
holga kelmoqda.
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2020–2023-yillar davomida yangi
texnologiyalarga asoslangan mahsulotlarga bo‘lgan talab O‘zbekistonda 35–40%
oralig‘ida oshgan. Ayniqsa, yosh avlod vakillari (18–35 yosh) yangi tovarlarni
xarid qilishda innovatsion qulaylik, individual yondashuv va mahsulot dizayniga
katta e’tibor qaratmoqda. Bu esa bozorda muvaffaqiyatga erishish uchun
kompaniyalarni doimiy innovatsiyalar bilan mahsulotlarni boyitishga majbur
qilmoqda.
Innovatsiyalar va yangi tovarlar orqali iste’molchining ehtiyojlariga javob
berish,
ularni
kutilmagan
tarzda
hayratlantirish,
emotsional
aloqani
mustahkamlash — zamonaviy marketingning asosi bo‘lib qolmoqda. Bozor
sharoitlari, texnologik yechimlar va iste’molchilar qadriyatlarining o‘zgarishini
chuqur tahlil qilish orqali muvaffaqiyatli savdo strategiyalarini yaratish mumkin.
Shuningdek, bu mavzuning yanada chuqur o‘rganilishi mamlakatimiz marketing
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
77
sohasini yanada innovatsion yo‘nalishda rivojlantirish uchun muhim ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Kotler Ph., Keller K. L. – Marketing menejmenti. – Toshkent: 2020.
2.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida marketing asoslari. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
3.
Deloitte Consumer Trends Report, 2023.
4.
McKinsey Global Institute – Innovation and the Consumer Behavior,
2022.
5.
UzStat – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlari (2020–2023 yillar).
6.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi – Raqamli
transformatsiya hisobotlari, 2022.
7.
Global Innovation Index Report – WIPO, 2023.
8.
“Marketing va Raqamli strategiyalar” jurnali, 2021–2023 yillar
sonlari.
9.
Porter M. – Raqobat ustunligi nazariyasi. – Toshkent: 2019.
10.
Philip Kotler – Marketing 4.0: Raqamli davrda xaridorlar bilan
ishlash, 2018.
